Mahesh

Here students can locate TS Inter 2nd Year Political Science Notes Chapter 3 Union Government to prepare for their exam.

TS Inter 2nd Year Political Science Notes Chapter 3 Union Government

→ The President is the Constitutional Head of the State.

→ The Executive powers of the union are vested in the President.

→ The Vice President is elected by all the members of Parliament in accordance with the system of proportional representation by means of Single Transferable Vote.

→ The Vice President acts as the Ex – officio chairman of Rajya Sabha.

→ The President appoints the Leader of the majority, party in the Lok Sabha as Prime Minister.

→ The Prime Minister is the head of the Government. He is the key stone of the Cabinet arch.

→ The union council of ministers remain in office as long as they enjoy the support of the majority of the members of Lok Sabha.

→ The union council of ministers led by the Prime Minister is collectively responsible to the Parliament for all their acts of omissions and commissions.

→ Indian Parliament is Bicameral. It consists of two houses.They are 1. Lok Sabha, 2. Rajya Sabha.

→ Quorum is required to conduct the business of the house, which is 1/10 of the total number of members of the House.

→ The Supreme Court was inaugurated on January 28, 1950 at New Delhi.

→ At Present there are a chief Justice and 30 other Judges in the Supreme Court.

→ There are 24 High Courts in India.

TS Inter 2nd Year Political Science Notes Chapter 3 కేంద్ర ప్రభుత్వం

→ కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారం భారత భూభాగమంతటికి వర్తిస్తుంది.

→ కేంద్ర ప్రభుత్వం క్రింది మూడు భాగాలతో ఏర్పడుతుంది. అవి:-

1. కేంద్ర కార్యనిర్వాహక శాఖ
2. కేంద్ర శాసన నిర్మాణశాఖ
3. కేంద్ర న్యాయశాఖ.

→ కేంద్ర కార్యనిర్వాహకశాఖ i) భారత రాష్ట్రపతి ii) భారత ఉపరాష్ట్రపతి iii) భారత ప్రధానమంత్రి iv) కేంద్ర మంత్రిమండలి అనే భాగాలను కలిగి ఉంటుంది.

→ కేంద్ర శాసన నిర్మాణశాఖ i) లోక్సభ ii) రాజ్యసభ, iii) భారత రాష్ట్రపతితో కూడి ఉంటుంది.

→ కేంద్ర న్యాయశాఖ అంటే సుప్రీంకోర్టు. ఇది ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఇతర న్యాయమూర్తులను కలిగి ఉంటుంది.

→ భారత రాష్ట్రపతి దేశ ప్రథమ పౌరుడు, రాజ్యాధినేత.

→ రాష్ట్రపతి దేశంలో మూడు రకాల అత్యవసర పరిస్థితులను ప్రకటించవచ్చు. (352, 356, 360 అధికరణల ద్వారా) ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభకు అధ్యక్షుడిగా (ఛైర్మన్) వ్యవహరించును.

→ ప్రధానమంత్రిని రాష్ట్రపతి నియమించును. లోక్సభలో మెజార్టీ పార్టీ నాయకుడు ప్రధానిగా నియమించబడును.

→ ప్రధానమంత్రి ప్రభుత్వాధినేత. కేంద్ర మంత్రిమండలికి కీలకమైన వ్యక్తి.

→ కేంద్ర మంత్రిమండలిలో మూడు రకాలైన మంత్రులు ఉంటారు. అంటే కేబినెట్ మంత్రులు, సహాయ మంత్రులు, డిప్యూటీ మంత్రులు.

→ కేబినెట్ అనే పదం రాజ్యాంగంలో 1978లో 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చబడింది.

→ భారత పార్లమెంట్లో రెండు సభలు కలవు. అవి: 1) లోక్ సభ 2) రాజ్యసభ.

→ భారత సుప్రీంకోర్టు ఒక ప్రధాన న్యాయమూర్తిని, 30 మంది న్యాయమూర్తులను కలిగి ఉంది.

Here students can locate TS Inter 2nd Year Commerce Notes Chapter 5 Entrepreneurship to prepare for their exam.

TS Inter 2nd Year Commerce Notes Chapter 5 Entrepreneurship

→ Entrepreneur is an economic agent who unites all means of production to maximize his profits by innovations.

→ An entrepreneur should be one who bears, innovates or initiates and organizes the business.

→ Innovation, Risk Taking, Self-confidence, hard work, Goal setting, Accountability, Leadership, Managerial skills, etc., are the important characteristics of an Entrepreneur.

→ Modern writers have emphasised that an entrepreneur is supposed to perform functions, like Innovation, Risk Bearing, Organisation and Management, Business planning and decision-making.

→ Danhof has classified entrepreneurs into 4 types

1. Innovating entrepreneurs
2. Adoptive or imitative entrepreneurs
3. Fabian Entrepreneurs and
4. Drone entrepreneurs

→ The term entreprise means the actions as someone who shows some initiative by taking a risk by setting up, inverting in and running a business.

→ Entrepreneurship plays an important role in the development of a society. It is the barometer of overall economic, social and industrial growth of the country.

TS Inter 2nd Year Commerce Notes Chapter 5 ఎంట్రప్రిన్యూర్షిప్

→ ఎంట్రప్రిన్యూర్ అనే పదం ఫ్రెంచి మూలమైన “entrependre” అనే పదం నుండి ఆవిర్భవించింది. దీని అర్థం కొత్త పనిని చేపట్టడం.

→ నష్టం భరించిఒక కొత్త సంస్థను స్థాపించడమనే కార్యాన్ని చేపట్టేవాడే ఎంట్రప్రిన్యూర్/ఔత్సాహికుడు.

→ ఎంట్రప్రిన్యూర్ క నవకల్పన, రిస్కూ భరించడం, ఆత్మవిశ్వాసం, జవాబుదారీతనం, నాయకత్వం, నిర్వహణ నైపుణ్యం వంటి లక్షణాలు ఉంటాయి.

→ ఆధునిక కాలంలోని రచయితలు ఎంట్రప్రిన్యూర్లు నవకల్పన, రిస్కూభరించడం, వ్యవస్థీకరణ, నిర్వహణ, వ్యాపార ప్రణాళికీకరణ, మరియు నిర్ణయాలు తీసుకోవడం మొదలైన విధులు నిర్వర్తించ వాల్సి ఉంటుందని అభిప్రాయపడుతున్నారు.

→ డన్ హోఫ్ ప్రకారు ఎంట్రప్రిన్యూర్లను నాలుగు రకాలుగా వర్గీకరించవచ్చు. అవి :

1. నవకల్పన ఎంట్రప్రిన్యూర్లు
2. అనుకరణ ఎట్రప్రిన్యూర్లు
3. నిదానపు ఎట్తు ప్రిన్యూర్లు
4. స్థిర చిత్తపు ఎంట్రప్రిన్యూర్లు.

→ ఏదేశపు ఆర్థికాభివృద్ధిలోనైనా ఎంట్రప్రిన్యూర్షిప్ యొక్క పాత్ర అత్యంత విశిష్టమైనది. ఎంట్రప్రిన్యూర్షిప్ పారిశ్రామికాభివృద్ధికి, మూలధన సేకరణలో, సమతౌల్య ప్రాంతీయాభివృద్ధిలో, ఉపాధి కల్పనలో, జీవన ప్రమాణ స్థాయి పెరగుదలలో ప్రముఖపాత్రను కలిగి ఉంది.

Here students can locate TS Inter 2nd Year Political Science Notes Chapter 2 Fundamental Rights and Directive Principles of State Policy to prepare for their exam.

TS Inter 2nd Year Political Science Notes Chapter 2 Fundamental Rights and Directive Principles of State Policy

→ Fundamental Rights are enriched in Part-Ill of the constitution covering articles from 12 to 35.

→ In 1978, the 44 constitutional amendments deleted the right to property from the list of Fundamental Rights.

→ Right to constitutional remedies is the very soul and heart of the constitution:

→ Through the 42nd Constitutional Amendment Act -10 fundamental duties were incorporated in Part- IV of the constitution.

→ Article 19 provides now to Indian citizens with six kinds of Freedom.

→ The directive principles of state policy are included in Part – IV of the constitution covering articles 36 to 51.

→ The directive principles are classified into three categories i.e., Socialist, Gandhian and Liberal principles.

→ The 42nd amendment gave precedence to directive principles than to fundamental rights.

→ Directive principles are considered as New Year greeting by Sri Naseeruddin.

TS Inter 2nd Year Political Science Notes Chapter 2 ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశక సూత్రాలు

→ ప్రాథమిక హక్కులను రాజ్యాంగంలోని 3వ భాగంలో 12వ అధికరణం నుండి 35వ అధికరణం వరకు ప్రస్తావించారు.

→ ప్రాథమిక హక్కులు ప్రజాస్వామ్యాన్ని అర్థవంతం చేస్తాయి.

→ రాజ్యాంగం రూపొందించినప్పుడు 7 ప్రాథమిక హక్కులుండేవి. ఇప్పుడు 6 ప్రాథమిక హక్కులు మాత్రమే కలవు.

→ 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆస్తి హక్కును ప్రాథమిక హక్కుల జాబితా నుండి తొలగించి చట్టబద్ధమైన హక్కుగా రూపొందించారు. 300 (ఎ) అధికరణం ఆస్తి హక్కుకు సంబంధించినది.

→ ప్రాథమిక హక్కులలోని రాజ్యాంగ పరిహార హక్కు అత్యంత విలువైనది. ఈ హక్కు ద్వారా పౌరులు తమ హక్కులకు భంగం వాటిల్లితే న్యాయస్థానాల ద్వారా రక్షణ పొందవచ్చు. ఉన్నత న్యాయస్థానాలు రిట్లను జారీచేసి పౌరుల హక్కులను కాపాడతాయి.

→ 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగానికి 10 ప్రాథమిక విధులు చేర్చబడ్డాయి.

→ ప్రాథమిక విధులను స్వరణ్ సింగ్ అధ్యక్షతన ఏర్పడిన ఒక సంఘం సూచించింది.

→ ప్రాథమిక విధులను న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయడానికి వీలులేదు.

→ 19వ అధికరణం ప్రకారం పౌరులకు ఆరు రకాల స్వాతంత్ర్యాలు ఉంటాయి.

→ డాక్టర్ అంబేద్కర్ రాజ్యాంగ పరిహార హక్కును “ప్రాథమిక హక్కులకు ఆత్మవంటి”దని వర్ణించాడు.

→ భారత రాజ్యాంగం 4వ భాగంలో ఆదేశక సూత్రాలను పేర్కొనడం జరిగింది.

→ భారతదేశాన్ని ఒక సంక్షేమ రాజ్యంగాను, వర్గరహిత రాజ్యంగాను ఏర్పరచడమే ఈ నియమాల లక్ష్యం.

→ ఆదేశక సూత్రాలు రాజ్యకలాపాల పరిధిని విస్తృతం చేశాయి.

→ ఈ సూత్రాలు శాసనపరమైనవి కావు. వీటిని అమలు జరపడంలో ఆయా ప్రభుత్వాలకు విచక్షణాధికారాలు ఉన్నాయి.

→ వీటిని సామ్యవాద సూత్రాలు, గాంధేయవాద సూత్రాలు, ఉదారవాద సూత్రాలుగా వర్గీకరించడం జరిగింది.

→ 42, 44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టాల ద్వారా ఆదేశక సూత్రాలకు ప్రాథమిక హక్కుల కంటే ఎక్కువ ప్రాధాన్యము ఉందని తెలిసింది.

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Commerce Study Material 10th Lesson నిర్వహణ విధులు Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Commerce Study Material 10th Lesson నిర్వహణ విధులు

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
ప్రణాళిక నిర్వచనంలోని ముఖ్యమైన అంశాలు ఏమిటో వివరించండి ?
జవాబు.
ప్రణాళిక నిర్వచనంలోని ముఖ్యమైన అంశాలు:
1) ఒక పనిని ఏవిధంగా, ఎలా చేయాలో ముందుగా నిర్ణయించడమే ప్రణాళిక. ప్రణాళిక అనేది నిర్వహణ విధులలో ప్రాథమికమైంది.

2) ఏదైనా ఒక పనిని చేపట్టబోయేటప్పుడు, ఒక నిర్వాహకుడు అలాంటి లక్ష్యం సాధించడానికి కార్యకలాపాలను సూత్రప్రాయంగా క్రమపరచాలి. అందువల్ల ప్రణాళిక, సృజనాత్మకతకు, కల్పనకు చాలా దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉన్నది అని చెప్పవచ్చు.

3) ప్రణాళిక వల్ల ప్రస్తుతమున్న స్థితి నుంచి చేరవలసిన స్థితికి వంతెనలాగా తోడ్పడుతుంది. నిర్వాహకులు అన్ని దశలలోనూ ప్రణాళిక కొనసాగించే ప్రక్రియ. ప్రణాళికలో వివిధ ప్రత్యామ్నాయ పరిస్థితులలో తీసుకొనవలసిన నిర్ణయాలు ఉంటాయి.

4) యాజమాన్యం చేపట్టే చర్యలకు, నిర్ణయాలకు ఏర్పరచిన లక్ష్యాలు దిశానిర్దేశం చేస్తాయి. ముందుగా నిర్ణయించిన లక్ష్యాలకు యదార్థమైన మార్గాన్ని చూపడానికి ప్రణాళిక ఏర్పాట్లను చేస్తుంది.

5) లక్ష్యాలను సాధించడానికి రూపకల్పన చేసేది, పనిని ఏ విధంగా, చేయాలనే సాధ్యాసాధ్యాలు నిర్ణయించేది, తీసుకొనే చర్యలకు కార్యరూపాన్ని చూపేది ప్రణాళిక.

6) భవిష్యత్లో ఏర్పడే ఘటనలకు, ప్రణాళికలు ముందు జాగ్రత్త ప్రయోజనాల్ని కల్పిస్తాయి.

7) ప్రణాళికలో అనేక దశలు ఈ క్రింది విధంగా ఉంటాయి.

• సంస్థలోని ప్రతి విభాగానికి లక్ష్యాలను ముందుగా నిర్ణయించుకోవాలి.
• పథకాలను అమలుపరచడానికి మార్గాన్ని ఏర్పాటు చేసుకోవాలి.
• పని క్రమాన్ని, పని విధానం కొనసాగించడానికి తగిన ప్రమాణాలు ఏర్పరచుకోవాలి.
• సంస్థ మొత్తానికి బడ్జెట్లను తయారు చేసుకొని, ఉత్పత్తి, అమ్మకాల, నగదుకు సంబంధించిన విభాగాల కోసం ప్రత్యేక బడ్జెట్లను రూపొందించవలసి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 2.
మారుతున్న పర్యావరణంలో ప్రణాళికీకరణ పని చేస్తుందని నీవు భావిస్తున్నావా ? (or) ప్రణాళికీకరణ ప్రాముఖ్యతను వివరించండి.
జవాబు.
ఒక పనిని ఏ విధంగా, ఎలా చేయాలో ముందుగా నిర్ణయించడమే ప్రణాళిక. భవిష్యత్లో ఏర్పడే ఘటనలకు, ప్రణాళికలు ముందు జాగ్రత్త ప్రయోజనాల్ని కల్పిస్తాయి.

మారుతున్న పర్యావరణంలో ప్రణాళికీకరణ ఎంతగానో ఉపయోగపడుతుంది.
వివిధ కారణాల దృష్ట్యా అత్యంత ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉన్నది. ప్రణాళిక ప్రాముఖ్యతను కింది విధంగా చెప్పవచ్చు.

1. లక్ష్యాలపై దృష్టి: సంస్థలోగల వివిధ విభాగాల లక్ష్యాలను ప్రణాళిక ద్వారా రూపొందించవలసి ఉంటుంది. అంతేకాకుండా, లక్ష్యాలను సాధించడం కోసం ప్రణాళిక ఎంతైనా అవసరం. వేగంగా మారుతున్న మార్కెట్ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా భవిష్యత్ అవసరాలను దృష్టిలో పెట్టుకుని నిర్వాహకులు అనేక విషయాలను పరిగణనలోనికి తీసుకోవలసి ఉంటుంది.

2. ఆదాపూర్వకంగా కార్యాచరణ వ్యాపారాన్ని నైపుణ్యవంతంగా నడిపించడానికి ప్రణాళిక విశేషంగా దృష్టి సారిస్తుంది. ఒక పనిని ఎలా చేయాలి ? ఎవరు చేయాలి ? ఏవిధంగా చేయాలి ? ఎప్పుడు చేయాలి అనే వాటిని ప్రణాళిక నిర్ణయిస్తుంది. ప్రణాళికీకరణ వల్ల సంస్థ లక్ష్యాలను సమిష్టి కృషితో సాధించుకుంటారు. వారి మధ్య సమన్వయ లోపం లేకుండా, పనులను విభజించకుండా సంయుక్త నిర్దేశకత్వం ఉంటుంది. సంస్థకు లభించే వనరులన్నీ సమర్ధవంతంగా ఉపయోగించడం
జరుగుతుంది.

3. అనిశ్చితిని, మార్పును తగ్గిస్తుంది: భవిష్యత్ అనిశ్చితం కాబట్టి వ్యాపార పర్యావరణం, ఆర్థిక విధానాలు, వనరుల సప్లయిలలో మార్పుల వల్ల వ్యాపారం అనిశ్చిత స్థితిలోకి నెట్టివేయబడుతుంది. వీటికి తోడుగా సాంకేతిక మార్పులు కూడా మార్కెట్లో చోటు చేసుకోవచ్చు. కాని ప్రణాళికీకరణ వల్ల సంస్థ అనిశ్చిత పరిస్థితులను భవిష్యత్ కాలంలో సమర్ధవంతంగా, విజయవంతంగా ఎదుర్కొనగలుగుతాయి. తద్వారా ప్రపంచ వ్యాప్తంగా సంస్థ పురోగతిని సాధించడానికి వీలు కలుగుతుంది.

4. నియంత్రణ సులువుగా జరుగుతుంది: అర్ధవంతమైన ప్రణాళిక వల్ల సిబ్బందిపై సరైన రీతిలో నియంత్రణ చేయవచ్చు. వాస్తవ పనిని, అంచనా వేసిన ఫలితాలను బేరీజు వేసుకోవాలి. ఒకవేళ వాస్తవ ఫలితాలు అంచనా వేసిన ఫలితాలకంటే భిన్నంగా నమోదయితే భవిష్యత్ ప్రణాళికకు తగిన చర్యలు తీసుకోవలసి ఉంటుంది. అందువల్ల సరియైన నియంత్రణ కోసం తగిన ప్రణాళిక అవసరం ఎంతైనా ఉంటుంది. ప్రణాళిక లేనిదే నియంత్రణ లేదు.

ప్రశ్న 3.
ప్రణాళికలో ముందుచూపు ఇమిడి ఉంటే, అది ఎందుకు విజయాన్ని అందించదు ? (లేదా) ప్రణాళికీకరణ పరిమితులను వివరించండి.
జవాబు.
ప్రణాళికలో ముందు చూపు ఇమిడి ఉంటుంది కాని కొన్ని కారణాల వల్ల ప్రణాళికలు విజయాన్ని అందించలేవు. ప్రణాళికలో అనేక పరిమితులు ఉన్నాయి. వాటివల్ల ప్రణాళికలు విజయాన్ని అందించలేవు.

ప్రణాళిక – పరిమితులు:
1) అనిశ్చితమైన భవిష్యత్తు: భవిష్యత్తులో సంభవించగల అంశాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని ప్రణాళికను రూపొందించడం జరుగుతుంది. కాని భవిష్యత్లోని అవరోధ కారణాలను కచ్చితంగా ఊహించడం కష్టమవుతుంది. ప్రణాళిక అంచనా వేసిన ఫలితాలను అందించలేదు. ఈ పరిమితిని అధిగమించాలంటే సరియైన సమాచారాన్ని సేకరించి, దాని విశ్వసనీయతను నిర్ధారణ. చేయడంతోపాటు భవిష్యత్ అంచనాలకై సాంకేతిక పద్ధతులను వాడవలసి ఉంటుంది.

2) కఠినమైనది: ప్రణాళికలో పథకాలను, కార్యక్రమాలను, విధానాలను ముందుగా నిర్ణయిస్తారు. దీన్ని అందరూ అమలు చేయాలి. వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ, చొరవ అణచివేయబడతాయి. అంతేకాక ప్రణాళికలోని అంశాలు కఠినంగానూ, మార్చడానికి వీలు లేకుండా ఉంటాయి.

3) వ్యయమైంది: ప్రణాళికను రూపొందించడానికి ఎంతో సమయం, వ్యయం అవసరం, ప్రణాళికీకరణ వ్యయంతో కూడుకున్నది. అందువల్ల చిన్న సంస్థలు ప్రణాళిక తయారు చేయడానికి, అమలు చేయడం కోసం అయ్యే వ్యయాలను భరించలేవు.

4) నిధుల పెట్టుబడి: ఇదివరకే సంస్థలో ఆస్తుల స్థాపనకై అయిన వ్యయాలు, సిబ్బందికి శిక్షణ ఇవ్వడానికైన వ్యయాలు భవిష్యత్ ప్రణాళికల తయారీకి అవరోధంగా మారతాయి. భవిష్యత్ ప్రణాళికలు తయారు చేయవలసి వస్తే, గతంలో పెట్టిన పెట్టుబడిని ఎలా రాబట్టుకోవాలి అనే దృక్పథం తప్ప ఇంకే విషయమూ యాజమాన్యం వారు ఆలోచించరు.

5) బహిర్గత అంశాలు: అంతర్గతంగా ఏర్పాటు చేసుకున్న ప్రణాళికలకు యాజమాన్యం వారి నియంత్రణలో లేని బహిర్గత అంశాలు తోడవుతాయి. వాటి కార్యకలాపాలు జాతీయ స్థాయిలోని కార్మిక విధానాలు, కార్మిక సంఘాల నుంచి వచ్చే ఒత్తిడులను బట్టి కొనసాగుతాయి. ప్రణాళికలోని పరిమితులు ప్రభుత్వం రూపొందించిన నియమాలను బట్టి, న్యాయపరమైన అంశాల కారణంగా వెల్లడి అవుతాయి.

ప్రశ్న 4.
ప్రణాళిక రకాలు ఏమిటో వివరిచండి ?
జవాబు.
నిర్వాహకులు రూపొందించే ప్రణాళికలు రెండు రకాలుగా వర్గీకరించారు.
1. వ్యూహాపరమైన ప్రణాళిక: వ్యాపార రంగంలో ఏర్పడే వాతావరణ మార్పులను బట్టి దీర్ఘకాలిక ఏకీకృత ప్రణాళికలను రూపొందించవలసి ఉంటుంది. ఈ ప్రణాళికలో దీర్ఘకాలిక లక్ష్యాలను సాధించడానికి వ్యూహరచన చేయబడుతుంది. వ్యూహాపరమైన ప్రణాళికకు కాలపరిమితి ఉంటుంది. భవిష్యత్తులో రాగల సమస్యలను గుర్తించి ప్రణాళిక తయారుచేస్తారు.

2. కార్యరూప ప్రణాళిక: కార్యరూప ప్రణాళికలు వ్యూహాల అమలు కోసం స్వల్పకాలానికి తయారుచేస్తారు. సంస్థ కార్యకలాపాల మనుగడ కోసం స్వల్పకాల ప్రణాళికలను ఏర్పాటు చేయవలసి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 5.
వ్యవస్థీకరణను నిర్వచించి, దానిలోని దశలను తెలియపరచండి.
జవాబు.
1) మానవ ప్రయత్నాలను సమన్వయపరచి, వనరులను ఏకం చేసి ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన లక్ష్యాలను సాధించడానికి ఏర్పరచే ప్రక్రియే వ్యవస్థీకరణ

2) వ్యవస్థీకరణలో వ్యక్తులు చేపట్టవలసిన కార్యకలాపాలను నిర్ధారించడం జరుగుతుంది. ఈ కార్యకలాపాలను వివిధ వర్గాలుగా ఏర్పాటు చేయవలసి ఉంటుంది. ప్రతి వర్గానికి చెందిన ఆయా విభాగాలకు కేటాయింపు పనులను చేయడం జరుగుతుంది. ప్రతి విభాగంలోని వ్యక్తులకు విధులు, బాధ్యతలను నిర్వచించడం జరుగుతుంది.

3) ఆచార్య అర్విక్ ప్రకారం ఏ ఉద్దేశం కోసం కార్యకలాపాలను నిర్ధారించుకున్నామో వాటిని ‘వివిధ వర్గాలకు కేటాయించే క్రమమే వ్యవస్థీకరణ అని చెప్పబడింది.

వ్యవస్థీకరణలోని దశలు:
1) పనిని గుర్తించి విభజించడం: ఒక సంస్థ గతంలో నిర్ధారించిన విధంగా పనిని గుర్తించి విభజించడం వ్యవస్థీకరణలో మొదటి దశ. సంస్థలోని పనిని మొత్తం సిబ్బంది విభజించుకుని చేసిన పనిని తిరిగి చేయడాన్ని నివారించడం ఎంతైనా శ్రేయస్కరం.

2) విభాగీకరణ: ఒక పనిని నిర్వహించడానికి కార్యకలాపాల విభజన జరిగిన తరువాత, ఒకే స్వభావం గల పనిని ఏకీకృతం చేసి అప్పగించాలి. అలాంటి విభాగీకరణ ప్రత్యేకతకు దారితీస్తుంది. ఈ కార్యకలాపాల విభజననే విభాగీకరణ అంటారు. విజయవంతమయ్యే విభాగీకరణ కోసం వివిధ అంశాలను పరిగణలోనికి తీసుకోవలసి ఉంటుంది.

3) బాధ్యతలను అప్పగించడం: సంస్థలో ఉన్న స్థాయిలను బట్టి వివిధ విభాగాలకు కేటాయించవలసిన పనులను నిర్వచించడం ఎంతో అవసరం. ఏర్పడిన ప్రతి విభాగానికి ఒక అధిపతిని నియమించాలి. అటు తరువాత వారి సామర్ధ్యం, నేర్పరితనం ఆధారంగా పనులను కేటాయించాలి.

4) నివేదికలను సమర్ధించే సంబంధాలను ఏర్పాటు చేయడం: సంస్థలోని పనులను సిబ్బందికి కేటాయించడంతో పాటు ప్రతీ వ్యక్తి తాను చేపట్టవలసిన పనులు మరియు ఎవరికి జవాబుదారి అవుతాడో తెలుసుకొని ఉండాలి. ఈ విధమైన సత్సంబంధాలు ఉండడం వల్ల విభాగాలలోని వ్యక్తుల మధ్య సమన్వయం ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 6.
నియంత్రణను నిర్వచించి, దాని ప్రాముఖ్యతను వివరించండి.
జవాబు.

1. నియంత్రణ అంటే ఒక సంస్థ ఏర్పరచిన నియమ నిబంధనల మేరకు ప్రతి కార్యాచరణ తగిన విధంగా నడిచేటట్లు చేయడం.
2. నిర్వహణ శాస్త్రం సూచించిన చివరి విధి నియంత్రణ. సంస్థలో ఏర్పరచిన ప్రమాణాలతో వాస్తవ కార్యాలను పోల్చాలి. ఏదైనా తేడా గమనించినట్లయితే తగిన నివారణాత్మక చర్యలను తీసుకుని సంస్థ ప్రమాణాలను పాటించే దిశగా ప్రయత్నించాలి.

నియంత్రణ – ప్రాముఖ్యత:
1) సంస్థ లక్ష్యాలను సాధించడం: సంస్థ నెరవేర్చుకునే లక్ష్యాలను, వాటి పురోగతిని నియంత్రణ విధానం కొంతమట్టుకు కొలిచే సాధనంగా పనిచేస్తుంది. అంతేకాక వ్యత్యాసాలేమైనా ఉంటే దిద్దుబాటుకై తేలికైన మార్గాన్ని చూపుతుంది. సంస్థను సరియైన మార్గంలో నడిపి లక్ష్యాలను చేరడానికి సహాయకారిగా ఉంటుంది.

2) ప్రమాణాల ఖచ్చితత్వాన్ని నిర్ణయించడం: మేలైన నియంత్రణ విధానం ద్వారా యాజమాన్యం ఖచ్చితమైన ప్రమాణాలను నెలకొల్పుతుంది. సమర్ధవంతమైన నియంత్రణ విధానం ద్వారా పరిణమిస్తున్న మార్పులను శ్రద్ధగా గమనిస్తూ, తదనుగుణంగా సంస్థ యొక్క ప్రమాణాలను పునఃపరిశీలన చేయవలసి ఉంటుంది.

3) సమర్ధవంతమైన వనరుల వినియోగం: మేలైన నియంత్రణ ఆచరణలో నిర్వాహకుడు వినియోగించే వనరుల దుబారా, పాడయ్యే విధానాన్ని నిరోధిస్తుంది. ప్రతి కార్యక్రమంను ముందుగా నిర్ణయించిన ప్రమాణాల ఆధారంగా చేపట్టవలసి ఉంటుంది. ఈ నియంత్రణ వల్ల వనరులను నైపుణ్యవంతంగా వినియోగించుకోవడం సాధ్యపడుతుంది.

4) సిబ్బంది ప్రేరణను మెరుగుపరచడం: ఒక మంచి నియంత్రణ విధానం ద్వారా సంస్థలోని సిబ్బంది చేయవలసిన పనిని ముందుగానే తెలుసుకుని, ప్రమాణాలను అనుసరించి ప్రశంసించబడే విధంగా నిర్వర్తించబడుతుంది.

5) క్రమశిక్షణను చేపట్టడం ఒక సంస్థలోని నియంత్రణా విధానాన్ని దానిలోగల క్రమశిక్షణ, క్రమమైన పని విధానాన్ని బట్టి సృష్టించవలసి ఉంటుంది. సిబ్బంది మోసపూరితమైన నడవడిని తగ్గించి వారు చేపట్టే కార్యకలాపాలను తగిన సమయాలలో తనిఖీ చేస్తుంది.

ప్రశ్న 7.
POSDCORB అంటే ఏమిటి ? దాని ఉపయోగాలు, పరిమితులను వివరించండి.
జవాబు.

1. లూథర్ గల్లిక్, ప్రధాన అధికారి యొక్క కార్యకలాపాలను ఏడు రకాలైన కార్యాలుగా అభివర్ణించారు.
2. గల్లిక్ తెలిపిన నిర్వహణ విధులను POSDCORB అని అంటారు.
3. POSDCORB అనగా ప్రణాళిక (Planning), వ్యవస్థీకరణ (Organising), సిబ్బందీకరణ (Staffing), నిర్దేశం (Directing), సమన్వయాధికారం (Co-ordinating), నివేదిక (Reporting), బడ్జెటింగ్ (Budgeting).

I) POSDCORB ఉపయోగాలు:
1) ఒక సంస్థ దాని లక్ష్యాలను సాధించడానికి ప్రారంభదశగా ఈ నిర్వహణ విధులను అన్వయిస్తుంది.
2) ఒక సంస్థ రూపకల్పనలో గల కార్యకలాపాలను నెరవేర్చేదిశగా ఈ నిర్వహణ విధులు సహాయాన్ని’ అందిస్తాయి.

II) POSDCORB పరిమితులు:
1) మార్క్ మూర్ అనే నిష్ణాతుడు POSDCORB ను మానసదృష్టి కలదిగా భావించాడు. అతని దృష్టిలో ఒక సంస్థ తన వినియోగదారులకు అందించే సేవలు ఆ సంస్థలో గల వాతావరణాన్ని బట్టి ఉంటాయని అర్థం చేసుకోవాలి.

2) డా|| లూయిస్ మెరియమ్ చెప్పినట్లు POSDCORB పదంలో లోపించిన అంశం ఏమిటంటే వాటికి సంబంధించిన పరిజ్ఞానం. నిర్వాహకులు ఏదో ప్రణాళికను వేసి, వ్యవస్థీకరించి, ఆదేశాలు జారీ చేస్తారు కాని ఏ లక్ష్యాలపై దృష్టి పెడుతున్నారో తెలుసుకోవడం కష్టం.

ప్రశ్న 8.
వ్యవస్థీకరణ యొక్క ప్రాముఖ్యత ఏమిటో సవివరంగా వివరించండి.
జవాబు.
వ్యవస్థీకరణ: ఏ ఉద్దేశం కోసం కార్యకలాపాలను నిర్ధారించుకున్నామో వాటిని వివిధ వర్గాలకు కేటాయించే ప్రక్రియను వ్యవస్థీకరణ అంటారు.

వ్యవస్థీకరణ – ప్రాముఖ్యత:
ఏ సంస్థ అయినా విజయవంతంగా కొనసాగడానికి వ్యవస్థీకరణ విధిని ఖచ్చితంగా అమలు పరచవలసి ఉంటుంది. వ్యవస్థీకరణ వల్ల సంస్థ అనేక సమస్యలను అధిగమించి, నిలదొక్కుకుని, వృద్ధి పొందవచ్చు. వ్యవస్థీకరణ ప్రాముఖ్యత కింద వివరించబడినది.
1) ప్రత్యేకీకరణ ప్రయోజనాలు: శ్రామిక శక్తికి కేటాయించవలసిన పనులను బట్టి వ్యవస్థీకరణ క్రమమైనదిగా ఉంటుంది. వ్యక్తుల సామర్థ్యాన్ని ఆధారం చేసుకుని పనులను నిర్వర్తిస్తారు. కాబట్టి పని భారం తగ్గి ఉత్పాదకత పెరుగుతుంది. చేసే పనులు అనేక పర్యాయాలు చేయడం వల్ల అనుభవం పెరిగి ప్రత్యేకీకరణకు దారి తీస్తుంది.

2) స్పష్టమైన కార్యసంబంధాలు: సంస్థలో పనిచేసే సిబ్బంది మధ్య సంబంధాలను గుర్తించడం ద్వారా సమాచారాన్ని ఎవరు ఎవరికి నివేదించాలని స్పష్టమవుతుంది. దీనివల్ల సమాచారాన్ని, సూచనలను చేరవేయడంలో అస్పష్టతను తొలగించవచ్చు.

3) అభిషణీయమైన వనరుల వినియోగం: వ్యవస్థీకరణ వల్ల లభ్యమయ్యే ఆర్థిక, మౌలిక మరియు మానవ వనరుల వినియోగం సక్రమంగా జరుగుతుంది. దానితో వనరుల దుర్వినియోగం తగ్గించబడి గందరగోళాన్ని నిరోధిస్తుంది.

4) మార్పుల ఆమోదం: వ్యవస్థీకరణ ప్రక్రియ ఒక వ్యాపార సంస్థలో జరిగే మార్పులను ఆమోదిస్తుంది. దీనివల్ల వ్యవస్థ నిర్మాణాన్ని సముచిత రీతిలో సవరించడం జరుగుతుంది. తద్వారా వివిధ మార్పులు జరుగుతున్నప్పటికీ సంస్థ ఎదుగుదల, మనుగడకు అవసరమయిన స్థిరత్వాన్ని కల్పిస్తుంది.

5) సమర్ధవంతమైన పరిపాలన సంస్థలోని ఉద్యోగ బాధ్యతలను స్పష్టంగా నిర్వచించడానికి వ్యవస్థీకరణ సహాయపడుతుంది. ఈ విధానం గందరగోళాన్ని, నకలు చేయడాన్ని తొలగిస్తుంది. దానితో పరిపాలనలో సౌలభ్యమేర్పడి, నిర్వహణలో సామర్థ్యాన్ని సంపాదించడానికి వీలవుతుంది.

6) సిబ్బంది వృద్ధి: వ్యవస్థీకరణ నిర్వాహకుల మధ్య సృజనాత్మకతను పెంపొందిస్తుంది. సమర్థవంతమైన అధికారదత్తత వల్ల ప్రతీ నిర్వాహకుడి పని భారం తగ్గి, క్షేత్రస్థాయి సిబ్బందికి తగిన పనులను కేటాయిస్తుంది ఈ విధమైన పనిభారం తగ్గింపు కేవలం పరిమితమైన సామర్థ్యం కోసమేకాక నిర్వాహకులు క్రొత్తపద్ధతులను వృద్ధిపరచి లక్ష్యాలను నిర్ధారించేందుకు ఉపయోగపడుతుంది.

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
ప్రణాళికను రూపొందించేటప్పుడు సంస్థ నిర్వాహకులు పరిగణించవలసిన ముఖ్యమైన లక్షణాలు ఏమిటి ?
జవాబు.
ఒక పనిని ఏవిధంగా, ఎలా చేయాలో ముందుగా నిర్ణయించడమే ప్రణాళిక. భవిష్యత్లో ఏర్పడే ఘటనలకు, ప్రణాళికలు ముందు జాగ్రత్త ప్రయోజనాల్ని కల్పిస్తాయి. ప్రణాళికను రూపొందించేటప్పుడు సంస్థ నిర్వహకులు పరిగణించవల్సిన ముఖ్యమైన అంశాలు:

1. సంస్థలోని ప్రతి విభాగానికి లక్ష్యాలను ముందుగా నిర్ణయించుకోవాలి.
2. పథకాలను అమలు పరచడానికి మార్గాన్ని ఏర్పాటు చేసుకోవాలి.
3. పని క్రమాన్ని, పని విధానం కొనసాగించడానికి తగిన ప్రమాణాలు ఏర్పరచుకోవాలి.
4. సంస్థ మొత్తానికి బడ్జెట్లను తయారుచేసుకొని, ఉత్పత్తి అమ్మకాల, నగదుకు సంబంధించిన విభాగాల కోసం ప్రత్యేక బడ్జెట్ రూపొందించుకోవాలి.

ప్రణాళిక లక్షణాలు:
1) ప్రణాళిక · ఒక వివేకవంతమైన ప్రక్రియ: ప్రతి నిర్వాహకుడు తన మనసులో ‘మునిగే ముందు చూడు’ అని తనను తానే ప్రశ్నించుకోవాలి. ఏ కార్యాన్నైనా ప్రారంభించకముందే ప్రణాళికకు సంబంధించిన పనులు చేయడానికి పూనుకోవాలి. నిర్వాహకుడు తగిన వాస్తవాలను సేకరించి సంస్థ లక్ష్యాలను సాధించే విధంగా వ్యవస్థీకరించవలసి ఉంటుంది. లక్ష్యాలను ఏర్పరచే దిశలో ప్రతి నిర్వాహకుడు వివేకవంతమైన ప్రక్రియ చేబడతాడు.

2) లక్ష్యం ఆధారంగా ప్రణాళిక: సంస్థ రూపొందించే ప్రణాళికలన్నీ లక్ష్యానికి వలయంగా ఏర్పడతాయి. ప్రతి ప్రణాళిక లక్ష్యాల సాధన దిశగా అనుకూలమైన మద్దతును ఇవ్వాలి. లక్ష్యం లేనిదే ప్రణాళికకు అర్థం లేదు. లక్ష్యాలను దృష్టిలో పెట్టుకోకుండా తీసుకునే ప్రతి చర్య శూన్యమైన అభ్యాసం అవుతుంది.

3) నిర్వహణ ప్రక్రియలో ప్రణాళిక ఒక ప్రాథమిక విధి: ఒక సంస్థ యొక్క ప్రణాళిక కార్యం నిర్వహణ శాస్త్రాలు అన్నింటిలోకి ప్రాథమిక విధి. మిగిలిన నిర్వాహక విధులన్నీ కూడా ప్రణాళికను రూపొందించిన తరవాత అమలుపరుస్తారు. దీనితో ప్రణాళికలో సమూల మార్పులకు ఆస్కారం ఉంటుంది.

4) ప్రణాళిక నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది: ప్రణాళికలో నైపుణ్యం అంతర్భాగం. తక్కువ వ్యయంతో స్వల్ప వనరులను ఉపయోగించి ప్రారంభించిన కార్యాన్ని అత్యంత లాభసాటిగా మార్చడానికి తోడ్పడే మెళకువనే ప్రణాలిక అనవచ్చు. దాని కోసం నిర్వాహకుడు ఒక పనిని నైపుణ్యవంతంగా నిర్విర్తించడానికి గల ప్రత్యామ్నాయాలను పరిశీలించి నిర్ధారణ చేయాలి.

ప్రశ్న 2.
ప్రణాళిక ప్రక్రియలో ఇమిడి ఉన్న నిర్వహణ చర్యలు ఏమిటో వివరించండి. (లేదా) ప్రణాళికా ప్రక్రియలో గల దశలను వివరించండి.
జవాబు.
ప్రణాళికా దశలు:
1. వ్యాపార అవకాశాల అవగాహన: వాస్తవానికి వ్యాపారంలో అనేక అవకాశాలు ఉంటాయి. యాజమాన్యం. అలాంటి అవకాశాలపట్ల అవగాహన కలిగిఉండాలి. ఒక వ్యాపార అవకాశంపట్ల నిర్వాహకులకు ఉన్న అవగాహన కారణంగా . ప్రణాళికా ప్రయోజనం ఉన్నట్లు తయారు చేయాలి. అదే భవిష్యత్తులో సమస్యలకు పరిష్కారం శోధన సమస్యలను అధిగమిస్తుంది.

2. లక్ష్యాల నిర్ధారణ: ఒక సంస్థ యొక్క లక్ష్యాలను నిర్ధారించడం ప్రణాళికలోని రెండవదశ. యాజమాన్యం సాధించవలసిన లక్ష్యాలను క్లుప్తంగా తెలియజేయాలి. లక్ష్యాల నిర్ధారణ వల్ల ఏ పనిపై ఎక్కువ శ్రద్ధను కనబరచాలో తెలుస్తుంది. సంస్థ తన లక్ష్యాలను సాధించడానికి తగిన వ్యూహరచనలను, పథకాలను, విధానాలను, నియమాలను “ఏర్పరచుకోవాలి.

3. ప్రణాళికా సిద్ధాంతం – నిర్ధారణ: వస్తువులకున్న మార్కెట్, పెట్టుబడి మార్కెట్, ప్రభుత్వ పథకాలు, సాంకేతిక మార్పులలాంటి వివిధ కారకాలు, శక్తులు సంస్థ లాభాలపై ప్రభావాన్ని చూపుతాయి. వ్యాపారంపై ప్రభావం చూపే ఎలాంటి కారకాలైనప్పటికీ యాజమాన్యం వాటిని ముందుగా అంచనావేసుకోవలసి వస్తుంది. ఇలాంటి నిర్ధారణకు రావాలంటే ముందు జాగ్రత్త ఎంతైనా అవసరం.

4. ప్రత్యామ్నాయ చర్యలను చేపట్టడం: ఆశించిన ఫలితాలను పొందడానికి అనేక ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు ఉంటాయి. ఆ విధంగా ప్రత్యామ్నాయ ఫలితాలను పొందడానికి గల ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను గుర్తించి సరైనది ఎన్నుకోవడం.

5. అవసరార్థం ప్రణాళికలు: ఆమోదయోగ్యమైన చర్యను ఎంపిక చేసి ప్రాథమిక ప్రణాళికను అనుబంధంగాను, తోడ్పాటుగాను ఉండటం కోసం ఈ ప్రణాళికలను ఏర్పాటుచేయవచ్చు. భవిష్యత్తులో సంస్థ లక్ష్యాలు సాధించడానికి సహాయపడతాయి.

ప్రశ్న 3.
సిబ్బందీకరణను నిర్వచించి, దానిలోని వివిధ దశలు వివరించండి.
జవాబు.
సిబ్బందీకరణ అంటే వ్యక్తులను వివిధ స్థాయిలలోని ఉద్యోగాలలో నియమించడం. శ్రామిక శక్తి, ప్రక్రియ ప్రణాళికా సిబ్బంది ఎంపికతో మొదలై నియామకం, శిక్షణ, వృద్ధి, పదోన్నతి, నష్టపరిహారం నిర్వహణ విశ్లేషణతో ముగుస్తుంది. సిబ్బందీకరణ దశలు:
1. సిబ్బంది అవసరాలను అంచనావేయడం: ఒక సంస్థ రూపకల్పన చేయబడినప్పుడు వివిధ స్థాయిలలో సిబ్బంది అవసరాలను అంచనావేయడం జరుగుతుంది. ప్రతి స్థాయిలో ఒక వ్యక్తికి గల అర్హత, నేర్పు, అనుభవాన్ని బట్టి నియామకం చేపట్టడం జరుగుతుంది. అందువల్ల సంస్థ పరిమాణం ఆధారంగా ఎంతమేరకు, ఏ రకమైన సిబ్బంది అవసరమో తెలుసుకోవచ్చు. కార్యభారం విశ్లేషణ చేయడంవల్ల సంస్థ సిబ్బంది సంఖ్యను అంచనావేసి సంస్థ లక్ష్యాలను సాధించడానికి తగిన చర్యలు తీసుకుంటూ నియామకాలు చేపట్టవచ్చు.

2. నియామకం: ఒక సంస్థకు కావలసిన భావి ఉద్యోగులను వెదికి, అభ్యర్థించే వ్యక్తులను తగిన ఉద్యోగాలలో నియమించి ప్రోత్సహించే ప్రక్రియనే నియామకం అంటారు. నియామకాలు చేపట్టడానికి ఫ్యాక్టరీ గేటు వద్దగాని, కార్యాలయపు నోటీసు బోర్డు వద్దగాని, పత్రికలలోగాని, ఎలక్ట్రానిక్ మీడియాలలోగాని ప్రకటనలు చేయవచ్చు. దీనివల్ల కాబోయే ఉద్యోగార్థులను నిర్ధారించుకోవడానికి తగిన అవకాశాలు ఏర్పడతాయి.

3. ఎంపిక: నియామక ప్రక్రియలో సరైన వ్యక్తిని తెలుసుకోవడమే ఎంపిక. ఎంపిక వల్ల రెండు ముఖ్యమైన ప్రయోజనాలుంటాయి. మొదటిది సంస్థకు కావలసిన వ్యక్తులలో అత్యంత ప్రావీణ్యమైన వ్యక్తులు లభించడం మరియు రెండవది, సంస్థకు వారిపట్ల ఉన్న స్థాయిని తెలిపే చర్యలను చేపట్టడం. సంస్థ ఏర్పాటు చేసిన నియామక ప్రక్రియలో లిఖిత పూర్వక పరీక్ష మరియు మౌఖిక పరీక్షలో ఉత్తీర్ణులైన వారికి నియమనిబంధనలతో కూడిన నియామక పత్రాన్ని అందజేసి విధులలో చేరే తేదీని లేఖాపూర్వకంగా తెలియజేస్తారు.

4. స్థానీకరణ, పునఃశ్చరణ: ఒకే స్థానానికి నియమింపబడిన వ్యక్తి విధులకు హాజరయ్యే పత్రాన్ని సంస్థకు అందజేసిన తరువాత, అలాంటి వ్యక్తులకు కంపెనీకి సంబంధించిన అంశాలను వ్యక్తులను పరిచయం చేస్తారు. ఆ వ్యక్తిని తగిన విభాగానికి పంపి ఉద్యోగ బాధ్యతలను అప్పగిస్తారు. ఈ రకమైన ప్రక్రియల ద్వారా వ్యక్తులకు కంపెనీ పట్ల అవగాహన ఏర్పడుతుంది. స్థానీకరణ అంటే ఏ స్థాయికైతే ఒక వ్యక్తిని ఎంపిక చేస్తారో అదే స్థాయిలో అతనిని నియమించడం అన్నమాట.

5. శిక్షణ, వికాసం: ప్రతి ఉద్యోగికి ఉన్నత స్థానానికి చేరుకునే అవకాశం ఉండాలి. అలాంటి అవకాశాన్ని ఇవ్వడానికి శిక్షణ ద్వారా తగిన విధంగా నేర్చుకునే సదుపాయాన్ని సంస్థ కల్పించాలి. నిరంతరం విద్య నేర్చుకునే సదుపాయాలు అంతర్గతంగా శిక్షణ కేంద్రంలో ఉండే అవకాశం ఉంటుంది. లేనట్లయితే బహిరంగ ప్రాంతాలలో గల శిక్షణా కేంద్రాల ద్వారా విషయ సమాచారాన్ని నేర్చుకునే అవకాశం ఉంటుంది. శిక్షణా కార్యక్రమాల వల్ల నైపుణ్యాలు పెంచుకోవచ్చు.

ప్రశ్న 4.
ఉద్యోగుల ఎంపికకు పాటించాల్సిన విధాన క్రమాన్ని తెలియపరచండి.
జవాబు.

1. ఒక సంస్థలో మానవ వనరుల ఆవశ్యకాలను అర్ధం చేసుకోవడంతో సిబ్బందీకరణ ప్రక్రియ మొదలవుతుంది.
2. మానవ వనరుల కోసం సంస్థ అంతర్గతంగా లేదా బహిర్గత ఆధారాల ద్వారా గుర్తించవచ్చు.
3. నియామకాలు చేపట్టడానికి ఫ్యాక్టరీ గేటువద్ద గాని, కార్యాలయపు నోటీసు బోర్డు వద్దగానీ, పత్రికలలో గాని ప్రకటనలు చేయవచ్చు.
4. నియామక ప్రక్రియలో సరైన వ్యక్తిని తెలుసుకోవడాన్ని “ఎంపిక” అంటారు.
5. సంస్థ ఏర్పాటు చేసిన నియామక ప్రక్రియలో లిఖిత పూర్వక పరీక్ష మరియు మౌఖిక పరీక్షలు నిర్వహిస్తారు.
6. సంస్థ పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణులైన వారికి నియమనిబంధనలతో కూడి నియామక పత్రాన్ని అందజేసి, విధులలో చేరే తేదీని లేఖ పూర్వకంగా తెలియజేస్తారు.
7. ఎంపిక అయిన వ్యక్తికి నైపుణ్యం ఉన్న వ్యక్తులతో శిక్షణ ఇస్తారు. ఈ విధంగా సిబ్బంది ఎంపికా విధానం కొనసాగును.

ప్రశ్న 5.
`నిర్దేశక సూత్రాలను వివరించండి.
జవాబు.
నిర్దేశ సూత్రాలు:
1. వ్యక్తుల అత్యున్నత కృషి: సంస్థ లక్ష్యాలను సాధించడానికి ప్రతివ్యక్తి తమవంతు కృషిని కనబరుస్తాడు. ఈ సూత్రం ద్వారా అనేక పద్ధతులను పాటించి వ్యక్తిగతంగా అత్యున్నత ప్రతిభను చూపడానికి కృషి చేయవలసి ఉంటుంది. సిబ్బందిలో గల నిగూఢమైన శక్తిని వెలికితీసి సంస్థ సామర్థ్యాన్ని పెంచడానికి వీలు ఉంటుంది.

2. లక్ష్యాల పొందిక: సాధారణంగా, సంస్థ లక్ష్యాలు, వ్యక్తిగత లక్ష్యాలు వేరుగా ఉండి వివాదాలకు కారణమౌతాయని ‘మనం గమనిస్తూ ఉంటాం. కాని మంచి నిర్దేశ సూత్రాల వల్ల లక్ష్యాల పొందిక ఏర్పడి వ్యక్తుల సహకారంతో పని నైపుణ్యం పెరుగును.

3. అనుగుణమైన నిర్దేశ సంకేతం: ఈ సూత్రం ప్రకారం సిబ్బందికి నిర్దేశించే సూచనలు వారి సామర్థ్యం, నడవడిలాంటి వాటిలో విచిత్రమైన మార్పులు చోటుచేసుకునే అంశాలు లెక్కలోనికి తీసుకుని వారికి ప్రోత్సాహాన్ని కలిపించాలి..

4. నిర్వాహక సమాచారం: సంస్థలోని అన్ని స్థాయిలలో సమర్థవంతమైన నిర్దేశ సూత్రాలను అమలుపరచడానికి సమాచారాన్ని అత్యంత శ్రద్ధతో అందించాలి. ఈ సూత్రం వల్ల క్షేత్రస్థాయి సిబ్బందిపట్ల పూర్తి అవగాహన ఏర్పడును.

5. లాంఛనప్రాయమైన వర్గాల వినియోగం: ప్రతి సంస్థలోను అధికార, అనధికార వర్గాలు ఉంటాయని నిర్వాహకులు తెలుసుకోవాలి. వీటిని అధికారులు గుర్తించి సమర్థవంతమైన నిర్దేశకత్వానికి ఈ వర్గాలను ఉపయోగించుకోవాలి.

6. ఆజ్ఞా ఏకత్వం: ఈ సూత్రం ప్రకారం సంస్థలోని సిబ్బంది ఓకే అధికారి నుంచి సూచనలు పొందవలసి ఉంటుంది. దీన్ని పాటించడం వల్ల సమర్థవంతమైన నిర్దేశంగా పరిగణించబడుతుంది.

7. నాయకత్వం నిర్వాహకులు, తమవద్ద గల క్షేత్రస్థాయి సిబ్బంది అసంతృప్తికి లోనుకాకుండా నాయకత్వ ప్రతిభ ప్రాభవాన్ని చూపుతూ సరిఅయిన మార్గంలో తీసుకెళ్ళాలి.

ప్రశ్న 6.
ప్రణాళిక అంటే ముందు చూపు, నియంత్రణ అంటే వెనక్కి చూడటం వ్యాఖ్యానించండి.
జవాబు.
1) ఒక పనిని ఏ విధంగా, ఎలా చేయాలో ముందుగా నిర్ణయించడమే ప్రణాళిక. ప్రణాళిక అనేది నిర్వహణ విధులలో ప్రాథమికమైంది.

2) ఒక సంస్థ ఏర్పరిచిన నియమ నిబందనల మేరకు ప్రతి కార్యాచరణ తగిన విధంగా నడిచేటట్లు పరిశీలన చేయడం

3) ప్రణాళికలో చేయబోయే పనికి నియమ నిబంధనలు తయారుచేస్తే, నియంత్రణలో వాస్తవ కార్యాలు నిబంధనలు ప్రకారం జరిగినవో లేదో, ఏవైనా వ్యత్యాసాలు ఉంటే వాటికి నివారణాత్మక చర్యలు తీసుకోవడం జరుగుతుంది. దీనిని బట్టి ప్రణాళిక అంటే ముందు చూపు, నియంత్రణ అంటే వెనక్కి చూడటం అని తెలుస్తుంది.

అతి స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
ప్రణాళిక లక్షణాలు.
జవాబు.
ప్రణాళిక లక్షణాలు:

1. ప్రణాళిక ఒక వివేకవంతమైన ప్రక్రియ.
2. లక్ష్యం ఆధారంగా ప్రణాళిక తయారు చేస్తారు.
3. నిర్వహణ ప్రక్రియలో ప్రణాళిక ఒక ప్రాథమిక విధి.
4. ప్రణాళిక నైపుణ్యం పెంపొందిస్తుంది.

ప్రశ్న 2.
వ్యవస్థీకరణ ప్రక్రియ.
జవాబు.

1. ఏ ఉద్దేశం కోసం కార్యకలాపాలను నిర్ధారించుకున్నామో వాటిని వివిధ వర్గాలకు కేటాయించే క్రమమే వ్యవస్థీకరణ అంటారు.
2. వ్యవస్థీకరణ ప్రక్రియ దశలు: a) పనికి గుర్తించి విభజించడం b) విభాగీకరణ c) సంస్థలోని వివిధ స్థాయి వారి విధులు, బాధ్యతలు అప్పగించడం d) నివేదికలను సమర్పించే సంబంధాలను ఏర్పరచడం.

ప్రశ్న 3.
వ్యవస్థ స్వరూపం.
జవాబు.
వ్యవస్థ రూపం:

1. పనిని గుర్తించడం.
2. విభాగీకరణ.
3. సంస్థలోని వివిధ స్థాయిల వారి విధులను, బాధ్యతను నిర్ధారించడం.
4. నివేదికలను సమర్పించే సంబంధాన్ని ఏర్పరచడం.

ప్రశ్న 4.
సిబ్బందీకరణ.
జవాబు.

1. వ్యక్తులను వివిధ స్థాయిలోని ఉద్యోగాలలో నియమించడాన్ని “సిబ్బందీకరణ” అంటారు.
2. సిబ్బందీకరణతో సరియైన వ్యక్తులను సరియైన స్థానంలో నియమించడం జరుగుతుంది.

ప్రశ్న 5.
సిబ్బంది ఆవశ్యకత.
జవాబు.

1. ఏ సంస్థలోనైనా పనిచేసే సిబ్బంది ఎంతో అవసరం. సిబ్బందీకరణతో సరియైన వ్యక్తులను సరియైన స్థానంలో నియమించడం జరుగుతుంది. దీని ద్వారా ఉన్నత ప్రమాణాలు గల పనితనం సృష్టించబడుతుంది.
2. అభిలషణీయమైన మానవ వనరుల, వినియోగానికి ఉపకరిస్తుంది. పరిమితికి మించిన సిబ్బందిని నివారించడం వల్ల హెచ్చు శ్రామిక వ్యయాన్ని తొలగించవచ్చు.

ప్రశ్న 6.
నిర్దేశం ప్రాముఖ్యత.
జవాబు.

1. సంస్థ లక్ష్యాలను సాధించడానికి నిర్దేశ సూచనలు ఎంతో అవసరం.
2. నిర్వాహకులు ఇచ్చే దిశగా నిర్దేశం ద్వారా సిబ్బంది ఎప్పుడు, ఏ విధంగా ఎలా అమలుపరచాలో తెలియజేస్తారు.
3. నిర్దేశం ద్వారా సంస్థలో సంభవించే మార్పులకు సూచనలు ప్రవేశపెట్టవచ్చు. సిబ్బంది సహాయ సహకారాలతో బాధ్యతాయుతమైన నిర్దేశ ప్రాబల్యం వల్ల సంస్థలో స్థిరత్వం ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 7.
నియంత్రణ.
జవాబు.

1. నియంత్రణ అంటే ఒక సంస్థ ఏర్పరచిన నియమనిబంధనల మేరకు ప్రతి కార్యాచరణ తగిన విధంగా నడిచేటట్లు పరిశీలించడం.
2. నియంత్రణ, నిర్వహణ శాస్త్రం సూచించిన చివరి విధి.

ప్రశ్న 8.
ప్రణాళికకు, నియంత్రణకు మధ్యగల సంబంధం.
జవాబు.

1. నిర్వహణ శాస్త్రంలో మొదటి విధి ప్రణాళిక మరియు చివరి విధి నియంత్రణ.
2. ప్రణాళికలో ఏపనిని ఎలా చెయ్యాలో నియమనిబంధనలు రూపొందిస్తే, ఆ ‘నియమ నిబంధనలను పాటిస్తూ పని జరిగిందో లేదో పరిశీలించడం నియంణలోకి వస్తుంది.
3. ప్రణాళిక అంటే ముందుచూపు, నియంత్రణ అంటే వెనక్కి చూడటం అని చెప్పవచ్చు.

ప్రశ్న 9.
POSDCORB.
జవాబు.

1. లూథర్ గల్లిక్ ప్రకారం నిర్వహణ విధులను POSDCORB అని అమర్చడం జరిగింది.
2. POSDCORB అనగా ప్రణాళిక, వ్యవస్థీకరణ, నిర్దేశం, సిబ్బంది, సమన్వయం, రిపోర్టింగ్, బడ్జెట్లుగా చెప్పబడింది.

Here students can locate TS Inter 2nd Year Commerce Notes Chapter 3 Banking Services to prepare for their exam.

TS Inter 2nd Year Commerce Notes Chapter 3 Banking Services

→ Banking services include acivities such as banking, insurance, transpotation, warehousing, advertising.

→ The word ‘Bank’ in derived from French word ‘Banco’ which mean Bench.

→ Bank is an institution which attracts deposits for the purpose of lending to business and others.

→ 14 major banks on July 19, 1969, and 6 more major banks on 15 April 1980 are nationalized.

→ Acceptance of deposits; lending loans; agency services and general public utility services are major functions of commercial banks.

→ Deposits can be classified into fixed deposits, saving deposits, recurring deposits, current depos¬its, home save deposits and kiddy bank deposits.

→ The banks ae classified s scheduled and non scheduled banks.

→ E – Banking enables a customer to transact with his bank from anywhere.

→ ATM, Anywhere banking (tele banking, Internet banking) are the part of E – Banking.

→ The various types of payments facilitated by banks are cheque, NEFT, RTGS, IMPS and wallets.

TS Inter 2nd Year Commerce Notes Chapter 3 బ్యాంకింగ్ సేవలు

→ బ్యాంకు అనే పదం ఫ్రెంచ్ భాషలోని బాంకో (Banco) అనే పదం నుండి గ్రహించబడింది. ఫ్రెంచి భాషలో దీని అర్థం ‘బల్ల’.

→ బాంకు నిర్వచనం : ‘అప్పులు’ ఇవ్వడానికి లేదా పెట్టుబడులు పెట్టడానికి ప్రజల వద్ద నుంచి డిపాజిట్లను స్వీకరించి, తరువాత వారి అభ్యర్థన మేరకు చెక్కు, డ్రాఫ్ట్ మొదలైనవాటి ద్వారా తిరిగి చెల్లించే సంస్థ.

→ బ్యాంకుల ప్రధాన విధులు నాలుగు. అవి :
ఎ) ప్రజల నుంచి నగదు రూపంలో డిపాజిట్లను స్వీకరించడం.
బి) ప్రజలకు రుణాలు మంజూరు చేయడం.
సి) ఏజెన్సీ (ప్రతినిధి) సేవలు చేపట్టడం.
డి) సాధారణ ప్రయోజన సేవలను చేయడం.

→ ఈ-బాంకింగ్ : ఇది ఈ-కామర్స్లోలో అంతర్భాగం. ఈ-బాంకింగ్ అనగా ఎలక్ట్రానిక్ బ్యాంకింగ్. అనగా పనివేళలతో నిమిత్తం లేకుండా ఖాతాదారుడు ఎప్పుడైనా, ఎక్కడినుండైనా తన బ్యాంకుతో వ్యవహారాలు 800. (24 × 7)

→ భారతదేశ పరిధిలోని బ్యాంకులు అన్ని రిజర్వు బ్యాంకు అధీనంలో ఉండి, షెడ్యూల్డ్ మరియు నాన్ షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకులుగా వర్గీకరించబడినాయి.

→ షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకులను మరల సహకారబ్యాంకులు, వాణిజ్య బ్యాంకలు మరియు స్థానిక ప్రాంతీయ బ్యాంకులుగా వర్గీకరించబడినవి.

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Commerce Study Material 9th Lesson నిర్వహణ సూత్రాలు Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Commerce Study Material 9th Lesson నిర్వహణ సూత్రాలు

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
నిర్వహణ సూత్రాలు అంటే ఏమిటి ?
జవాబు.
20వ శతాబ్దంలో ఏర్పడిన నిర్వహణకు హెన్రీ ఫేయల్ నిర్వహణ సిద్ధాంతాలను రూపొందించారు. అందువల్ల ఇతన్ని “నిర్వహణ పితామహుడు” అని పిలుస్తారు.
హెన్రీ ఫేయల్ రూపొందించిన నిర్వహణ సిద్ధాంతాలు/సూత్రాలు:
1) శ్రమ విభజన:

1. అన్ని రకాల పనులను ఎక్కువ మంది సిబ్బందికి కేటాయించి విభజించాలని, దానివల్ల పని సులభంగా మరియు ఫలవంతంగా అవుతుందని ఫేయల్ సిఫారసు చేశారు.
2. వ్యక్తులు ఒక పనిని పలుమార్లు చేయడం వల్ల వారి పనిలో వేగం పెరిగి నైపుణ్యం వస్తుంది, ఇది ప్రత్యేకతకు దారితీస్తుంది. దాని ద్వారా సంస్థ వృద్ధి సాధిస్తుంది.

2) అధికారం బాధ్యత సమానత్వం:

1. అధికారం అనగా వనరులను ఉపయోగించుకుంటూ, క్షేత్రస్థాయి సిబ్బందికి నియంత్రణా పూర్వక నిర్దేశాన్ని ఏర్పాటుచేసి నిర్ణయం తీసుకునే హక్కు.
2. ఈ సూత్రం ప్రకారం అధికారం మరియు బాధ్యత రెండు కూడాను సమానంగా కేటాయించాలి. బాధ్యతా రహితంగా అధికారాన్ని కట్టబెట్టడం వల్ల అధికార దుర్వినియోగానికి దారి తీస్తుంది. అదేవిధంగా బాధ్యతను కల్పించి అధికారాన్ని కేటాయించకపోతే వ్యక్తుల నైపుణ్యత దెబ్బతింటుంది.

3) క్రమశిక్షణ:

1. క్రమశిక్షణ అనగా ఇతరులతో సత్సంబంధాలు కలిగి సంస్థ నియమ నిబంధనలను పాటిస్తూ విధేయత కలిగి ఉండటము.
2. వ్యాపారం సజావుగా కొనసాగాలంటే క్రమశిక్షణ ఎంతో అవసరం. ఈ క్రమశిక్షణ కార్మికుల్లో మాత్రమే కాకుండా యాజమాన్యంలో కూడా ఉండాలి. దీనికొరకు అన్ని స్థాయిలలో నియమాలను రూపొందించాలి.

4) ఆదేశ ఏకత్వం:

1. ఆదేశ ఏకత్వం సూత్రం ప్రకారం ఒక క్షేత్రస్థాయిలోని ఉద్యోగి అతనిపై అధికారికి మాత్రమే బాధ్యుడై, ఆ అధికారి నుండి ఆదేశాలను పొందవలసి ఉంటుంది. అందువల్ల ఒక ఉద్యోగి ఎక్కువ మంది అధికారుల నుండి ఆదేశాలు పొందకూడదు.
2. ఏ అధికారి ఏ ఉద్యోగికి, ఎంత మేరకు పనులను అప్పగిస్తున్నారో సూచనప్రాయంగా స్పష్టతలో ఉండాలి. ఆదేశాల ప్రక్రియలలోని వివాదాలను, కలవరాలను, చికాకులను తొలగించడానికి ఈ సూత్రం ఎంతగానో అవసరం.

5) నిర్దేశ ఏకత్వం:

1. నిర్దేశ ఏకత్వ సూత్రం ప్రకారం సంస్థలోని ప్రతీవ్యక్తి శ్రమ ఆ సంస్థ రూపొందించిన లక్ష్యాలను సాధించే దిశగా ఉండాలి.
2. ఒక కార్యానికి సంబంధించిన లక్ష్యాల సాధనకు సిబ్బంది బృందానికి ఒకే ప్రణాళిక, ఒకే అధికారి మాత్రమే ఉండాలి.

6) వ్యక్తిగత ఆసక్తికి బదులు సాధారణ ఆసక్తి:

1. వ్యక్తిగత ఆసక్తులు లేదా కొంతమంది వ్యక్తులు ఉమ్మడి ఆసక్తులు సంస్థాగత లక్ష్యానికి అవరోధంగా ఉండకూడదు.
2. వ్యక్తిగత నిర్థిష్ట అంచనాలు సంస్థ లక్ష్యసాధనకంటే ఎక్కువేమి కాదు. అందువల్ల వ్యక్తి గత ఆసక్తిని సాధారణ ఆసక్తికి అనుగుణంగా మార్చుకోవడం అవసరం.

7) ఉద్యోగుల వేతనం చెల్లింపు:

1. ఉద్యోగి వేతన చెల్లింపు పద్ధతి సిబ్బంది సేవలకు అనుగుణంగా ఏర్పాటు చేయబడి ఉండాలి. ఉద్యోగులు వేతన చెల్లింపుల పట్ల సంతృప్తికరంగా ఉండాలి.
2. సంస్థలో ఉద్యోగుల అమరిక క్రమంగా ఉంటే ఉద్యోగులు తమ శక్తి మేరకు సక్రమమైన ప్రయత్నాన్ని చేస్తూ ఉత్పాదక వృద్ధికి తోడ్పడతారు. దానికి ప్రతిఫలంగా ఉద్యోగులకు చెల్లించే వేతనం సంతృప్తిదాయకంగా ఉండాలి.

8) కేంద్రీకరించడం:

1. కేంద్రీకరించడం అనగా ఒక సంస్థలో అధికారం ఏ స్థాయిలో ఉంటుందో సూచించడం.
2. అనేక సంస్థలలో అధికార కేంద్రీకరణ వివిధ శ్రేణులలో ఏర్పాటు చేయబడుతుంది. కేంద్రీకరణలో నిర్వాహకులు, అధికారులు ముఖ్యమైన పాత్రలను పోషిస్తారు.

9) స్కేలార్ చైన్:

1. ఫేయల్ భావన ప్రకారం సమాచారం వేగవంతంగా సమర్ధవంతంగా ప్రసారం చేయడానికి గొలుసు అవసరం. దీనినే స్కేలార్ చైన్ అంటారు.
2. స్కేలార్ గొలుసులో ఛీఫ్ ఎక్జిక్యూటివ్ స్థాయి నుండి సంస్థలోని కనిష్ట స్థాయి వరకు అధికారులను కలిగి ఉంటుంది. ఈ గొలుసు ద్వారా సంస్థలోని వ్యక్తులు సలహా, సహాయం కోసం ఎవరిని సంప్రదించాలో తెలుస్తుంది.

10) ఆర్డర్: ఫేయల్ సూత్రం ప్రకారం ప్రతీ వస్తువు మరియు ప్రతి ఒక్కరూ తమ తమ స్థానాలలో ఉండాలి అని చెబుతుంది. ఈ సూత్రం “సరైన వ్యక్తి సరైన స్థానంలో ఉండాలి” అనే అర్థాన్ని తెలియచేస్తుంది.

11) ధర్మం: ధర్మంలో విధేయత, న్యాయం కలిసి ఉంటాయి. సంస్థలలోని ఉద్యోగుల భక్తి, నమ్మకం సరైన రీతిలో ఉంటాయని భావిస్తారు. క్షేత్రస్థాయి ఉద్యోగుల పట్ల మంచి స్వభావంతో న్యాయపరంగా వ్యవహరించాలి. ధర్మబద్ధమైన సూత్రం వల్ల సంస్థ చేపట్టిన పనులు విజయవంతమవుతాయి.

12) ఉద్యోగి పదవీ భద్రత:

1. సిబ్బంది మనసులలో నుంచి ఉద్యోగ అభద్రతా భావనను నిర్వహణ తొలగిస్తుంది. ప్రతీ ఉద్యోగా తన ఉద్యోగం సురక్షితం అని భావించాలి. ఉద్యోగి ఒకే చోట భద్రతగా పని చేసినట్లయితే అతను సంపూర్ణ తీరును కనబరుస్తాడు.
2. ఒకవేళ ఉద్యోగ భద్రత లేనట్లయితే పనిలో శ్రద్ధలోపిస్తుంది. ఉద్యోగ అభద్రతాభావం సంస్థలో ఉన్న లోపాయికారి నడవడిని సూచిస్తుంది.

13) చొరవ:

1. ఒక ప్రణాళికను ప్రతిపాదించి, దాన్ని అమలుపరచే విధానాన్ని “చొరవ” అంటారు. ఫేయల్ ప్రకారం, నిర్వాహకులు తమ ఉద్యోగుల పని తనంలో వీలైనంత చొరవ చూపే విధంగా చర్యలు తీసుకోవాలి.
2. ఉద్యోగులు వారి సహచరులు ప్రణాళికలను తయారుచేసుకుని, అమలుపరచడానికి చొరవ తీసుకొని సంస్థ విజయానికి తోడ్పడాలి. ప్రతి ఉద్యోగి తన వంతు చొరవ చూపడం వల్ల సంస్థ అభివృద్ధి జరుగుతుంది.

14) ఎప్పిరిట్ డి కార్ప్స్ (సమైక్యతే బలం):

1. దళ సభ్యుల విధేయత, సభ్యుల శ్రమ పట్ల గల ప్రాముఖ్యతను ఈ సూత్రం తెలియజేస్తుంది. ఎస్పిరిట్ డి కార్ప్స్ అనగా సిబ్బంది సమాచార సమన్వయం ద్వారా సమైక్య బలం చేకూరుతుందని అర్థం.
2. యాజమాన్యం ఎప్పుడూ “విభజించు, పాలించు” అనే విధానాన్ని స్వస్తి పలకాలి మరియు సామూహిక ఉత్సాహాన్ని, సామూహిక పనిని ప్రోత్సహించాలి. దీనివల్ల సంస్థ సజావుగా సాగుతుంది.

ప్రశ్న 2.
“నిర్వహణను కళగానూ, శాస్త్రంగానూ పరిగణిస్తారు” వివరించండి.
జవాబు.
నిర్వహణను కళగానూ, శాస్త్రంగానూ పరిగణిస్తారు. ఎందుకంటే ఊహ, సృజనాత్మకత, నైపుణ్యం అనేవి అమలుచేయగలము కాబట్టి నిర్వహణకు కళగా అనవచ్చు. అంతే కాకుండా నిర్వహణ అనేక సిద్ధాంతాలను, సూత్రాలను విశ్వవ్యాప్తంగా అమలుచేయటం వల్ల దీనికి శాస్త్రంగా కూడా పరిగణించవచ్చు.

నిర్వహణ – కళ: నిర్వాహకునికి గల గ్రాహ, సృజనాత్మకత, లోతైన ఆలోచనా విధానం లాంటివి కలిగినప్పుడు నిర్వహణ నైపుణ్యం అనేది అమలుపరచడానికి వీలు ఉంటుంది. అందువల్ల దీన్ని కళ అని చెప్పవచ్చు. నిర్వహణను ఇతర శాస్త్రాలైన భౌతిక, రసాయన, గణిత శాస్త్రాల లాగా ఖచ్చితంగా సమాన శాస్త్రాలని చెప్పలేము. కానీ ఏ మాత్రం సంకోచం లేకుండా నిర్వహణకు ఒక శాస్త్రమని చెప్పవచ్చు. కాని అది భౌతిక, రసాయన శాస్త్రాల లాగా అభ్యసన శాస్త్రం అని ఎంత మాత్రం చెప్పలేము. ఎందుకంటే నిర్వహణ శాస్త్రం మానవీయ కోణంతో అనేక భౌతిక అంశాల ఆధారంగా ప్రభావితమవుతుంది. ప్రాకృత శాస్త్రంలాగా నిర్వహణ శాస్త్రం నిర్ణయాలను విశ్వవ్యాప్తంగా అమలు పరచడానికి వీలులేదు. కాని సాంఘిక శాస్త్రాలైన ఆర్థిక శాస్త్రం, రాజనీతి శాస్త్రం, సామాజిక శాస్త్రాలతో సరిపోల్చవచ్చు. నిర్వహణ శాస్త్రం ఇప్పటికీ ప్రారంభ దశలోనే ఉంది. అంతేకాక కళలాగా భారీ స్థాయిలో అభ్యసనం చేయవలసి ఉంటుంది. కాని పెరుగుతున్న అవసరాలను బట్టి నిర్వహణ ఒక వృత్తి మాదిరిగా పరిణమిస్తూ ఉంది.

నిర్వహణ – శాస్త్రం: శాస్త్రం అనేది సాధారణ వాస్తవికతను తెలుపుతూ ఒక రంగం యొక్క ప్రత్యేక పరిజ్ఞానాన్ని కలిగిన విద్యావిధానం. వాస్తవానికి, ఒక అంశానికి గల సంబంధ కారణాలను తెలిపే విధానం, నిర్వహణ, నిర్వహణను ఒక శాస్త్రంగా మలచడానికి అనేక సిద్ధాంతాలను ఏర్పరచి వాటిని అనుసంధానంగా గల నడవడిని తెలిపే విద్య నిర్వహణ-విద్య అని చెప్పవచ్చు. ఈ విషయంపై అనేక అంశాలను విశ్వవ్యాప్తంగా అమలు పరచడానికి నిర్వాహణకు యుక్తమైన నిబంధనలను, సూత్రాలను సృష్టించి అవి సరియైనవో కావో కనుగొనడానికి శోధన జరుగుతున్నది. నిర్వాహకులు చేస్తున్న పనిని పూర్తి చేయడానికి శాస్త్రీయ పద్ధతుల ద్వారా విధానాలను అమలుపరచడం పెరుగుతున్నది. ఈ ఆలోచనా విధానం ఎలా ఉందంటే, మొదటగా సమస్యను గుర్తించి, దాన్ని అభ్యసించడానికి తాత్కాలిక భావనను ఏర్పరచుకుని, తగిన ప్రయోగ ప్రక్రియలను, పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించుకుని ప్రత్యామ్నాయ సమాధానాలను కనుక్కొనే ఆలోచన దిశగా అభివృద్ధి చెందుతోంది.

ప్రశ్న 3.
“నిర్వహణ రంగంలో హెన్రీ ఫేయల్ కృషిని వివరించండి.
జవాబు.
నిర్వహణ రంగంలో హెన్రీ ఫేయల్ కృషి: 20వ శతాబ్దంలో ఏర్పరచిన నిర్వహణ సిద్ధాంతాలకు పేర్కొనదగిన వ్యక్తి హెన్రీ ఫేయల్. ఫేయల్ 1860వ సంవత్సరంలో మైనింగ్ ఇంజనీర్గా గ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తిచేసినాడు. సాధారణ పరిపాలన, నిర్వహణలో విజయవంతమైన అనుభవశాలి హెన్రీ ఫేయల్.

ఫేయల్ సిద్ధాంతాలు అన్ని సంస్థలకూ, ఆచరణకు యోగ్యంగా రూపొందించడం జరిగింది. ఫేయల్ రచన ప్రకారం, సంస్థను నిర్వహించడానికి ప్రణాళిక, వ్యవస్థీకరణ, నిర్దేశం, సమన్వయం, నియంత్రణ ‘అవసరం అని తెలిపాడు. ఈ విధంగా నిర్వహణ విధులను ఏ నిపుణుడు తెలియచేయని విధంగా రూపొందించడం జరిగింది. అందువల్ల ఇతన్ని “నిర్వహణ పితామహుడు” అని పిలుస్తారు.

హెన్రీ ఫేయల్ ప్రతిపాదించిన నిర్వహణ సూత్రాలే సర్వజనామోదం పొందాయి. ఇప్పటికీ ఈ సూత్రాలు నిర్వహణా శాస్త్రానికి తలమానికంగా ఉన్నాయి. ఫేయల్ ప్రతిపాదించిన సూత్రాలు విశ్వవ్యాప్తమైనవి అవడమే వాటిలోని గొప్పతనం అన్ని రకాల సంస్థలకు, అన్ని విధులకు, అన్ని స్థాయిలకు ఇవి వర్తిస్తాయి. అందుచేతనే ఈ సూత్రాలకు అంత ప్రాముఖ్యం వచ్చింది. ఫేయల్ 14 నిర్వహణ సూత్రాలను ప్రతిపాదించాడు.

ప్రశ్న 4.
నిర్వహణ స్వభావాన్ని వివరించండి.
జవాబు.
నిర్వహణ స్వభావం:
1) కళ మరియు శాస్త్రం: నిర్వహణను కళగాను మరియు శాస్త్రంగాను పరిగణిస్తారు. విశ్వవ్యాప్తంగా అమలు చేయుటకు నిర్వహణకు కొన్ని నిబంధనలు, సూత్రాలు, సిద్ధాంతాలు ఉన్నాయి. అందువల్ల దీనిని శాస్త్రంగా పరిగణించవచ్చు. ఈ సిద్ధాంతాలను అమలు చేయుటకు సృజనాత్మకత, నైపణ్యం, ఊహ కూడా తోడవడంతో దీనిని కళగా కూడా పరిగణించవచ్చు.

2) సామాజిక బాధ్యత: నిర్వహణ అనే అంశం శాస్త్రీయ పద్ధతిలో ఒక వృత్తిగా భావింపజేసి, దానికున్న బాధ్యతను పెంచింది. ఒక నిర్వాహకుడు తన సిబ్బందికి మాత్రమే జవాబుదారీ కాడు, అతను సమాజానికి కూడా అదే రీతిలో బాధ్యుడవుతాడు. అతడు సమాజంలో ఒక ప్రతినిధిగా ఉండి, వినియోగదారుల ఆసక్తులను తగిన రీతిలో కాపాడాలి.

3) నిర్వహణ ఒక ప్రత్యేకమైన తత్వం కలది: ఉన్నత స్థాయి నిర్వాహకులు క్షేత్రస్థాయి పనులను చేపట్టరు. వారు ఆ పనిని ఇతరులచే పూర్తిచేయిస్తారు. వారు కనిష్ట మూలాంశాలైన మానవశక్తి, ముడిసరుకు సమయాలను ఉపయోగించి గరిష్ట ఫలితాంశాన్ని పొందడంలోనే వారి విజయ రహస్యం ఉంది.

4) ఉద్దేశపు కార్యం: యాజమాన్యం ఎప్పుడూ ఒక ప్రత్యేకమైన లక్ష్యాలను సాధించాలనే ఉద్దేశం ఏర్పరచుకుంటుంది. నిర్వహణ అనేది మానవ, భౌతిక వనరులను యోగ్యంగా వినియోగించుకుంటూ ముందుగా ఏర్పరచుకున్న లక్ష్యాలను చేరుకునే ఒక సాధనం.

5) నిర్వహణ అంతటా ఉంటుంది: నిర్వహణకు సంబంధించి ఆర్థిక, రాజకీయ రంగాల లాంటి అన్ని సంస్థలకు చెందే కార్యం. ఎక్కడ ఒక వ్యక్తి కంటే ఎక్కువ మంది వ్యక్తుల సాధారణ లక్ష్యపు కార్యాలు ఉంటాయో అలాంటి పరిస్థితులలో నిర్వహణ ఎంతో అవసరం. అందువల్ల సంస్థ ఆకార, పరిమాణాలతో సంబంధం లేకుండా వ్యవస్థీకరణ కార్యకలాపాల్లో నిర్వహణ అవసరమని క్లుప్తంగి చెప్పబడింది.

6) నిర్వహణ ఒక సామూహిక ప్రక్రియ: ఒక వ్యవస్థీకృత కార్యంలో నిర్వహణ అనేది అత్యవసరమని తెలుసుకున్నప్పుడు అది ఒక సామూహిక ప్రక్రియగా అభిప్రాయపడవచ్చు. ముందుగా ఏర్పరచుకున్న లక్ష్యాలను సాధించడానికి వ్యక్తుల సామూహిక కృషి ఎంతైనా అవసరం.

ప్రశ్న 5.
నిర్వహణ యొక్క ధ్యేయాలు ఏమిటి ? వివరించండి.
జవాబు.
ఏ సంస్థలోనైనా వివిధ లక్ష్యాలు ఉంటాయి. యాజమాన్యం ఆ లక్ష్యాలను ఉపయుక్తంగా నైపుణ్యంతో సాధించడానికి తోడ్పాటునందిస్తుంది. నిర్వహణ లక్ష్యాలను వ్యవస్థీకరణ లక్ష్యాలు, సాంఘిక లక్ష్యాలు, వ్యక్తిగత లక్ష్యాలుగా వర్గీకరించడం జరుగుతుంది.
1. వ్యవస్థీకరణ లక్ష్యాలు:
ఎ) ఒక వ్యాపారం విజయవంతమవడానికి దాని యాజమాన్యం సాధించవలసిన లక్ష్యాలను రూపొందించవలసి ఉంటుంది. వివిధ రకాలైన లక్ష్యాలను సాధించడానికి అన్ని రంగాలలోని వారి ఆసక్తిని లెక్కలోనికి తీసుకోవలసి ఉంటుంది. వారిలో ప్రభుత్వం, వినియోగదారులు, సిబ్బంది, వాటాదారులు ఉంటారు.

బి) ఏ వ్యవస్థ అయినా లక్ష్యాలను సాధించాలంటే, మానవ మరియు ఇతర వనరులను అత్యంత ప్రయోజనకరంగా వనియోగించుకుని వ్యాపార ఆర్థిక లక్ష్యాలైన లాభం, మనుగడ, వ్యాపార వృద్ధిని సాధించాలి.

2. సాంఘిక లక్ష్యాలు:
ఎ) ఈ లక్ష్యాల వల్ల సమాజంలో ప్రయోజనాలను సృష్టించే అంశాలు ఉంటాయి. సామాజిక రంగంలో భాగంగా ఒక వ్యాపార సంస్థ కాని, వ్యాపారేతర సంస్థకాని సాంఘికపరమైన బాధ్యతలను నిర్వర్తించవలసి ఉంటుండి.

బి) సంఘంలోని వివిధ వర్గాలలోని వారికి ఆర్థిక విలువలను నిరంతరాయంగా సృష్టిస్తూ ఉండాలి. దీనిలో భాగంగా పర్యావరణ హితమైన ఉత్పత్తి విధానం, అణగారిన వర్గానికి ఉపాధి అవకాశాలు మరియు పాఠశాల, శిశు సంరక్షణా కేంద్రాలలో కనీస సదుపాయాలు కల్పించడం లాంటివి ఉంటాయి.

3. వ్యక్తిగత లక్ష్యాలు:
ఎ) సంస్థలోని వ్యక్తులు విభిన్న వ్యక్తిత్వాలు, గతచరిత్ర, అనుభవాలు, లక్ష్యాలు కలిగి ఉంటారు. వీరందరూ సంస్థలో బహువిధాలైన అవసరాలను తీర్చుకునేవారుగా ఉంటారు. వీరి అవసరాలు, జీతభత్యాలు, సాంఘిక, వ్యక్తిగత ఉన్నత స్థాయి గుర్తింపులను ఆధారం చేసుకుని ఉంటాయి.

బి) అందువల్ల సంస్థ యాజమాన్యం, సంస్థలోని లక్ష్యాలకు సమన్వయంగా వ్యక్తిగత ధ్యేయాలను ఏర్పాటు చేయవలసి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 6.
నిర్వహణ ప్రాముఖ్యతను వివరించండి.
జవాబు.
క్లిష్టమైనదిగా భావిస్తున్న మారుతున్న సమాజంలో ఎలాంటి రాజకీయ సిద్ధాంతం, సమాజ రూపం ఉన్నప్పటికి, నిర్వహణ శాస్త్రం అతి ప్రధానమైన పాత్ర పోషిస్తున్నది.
నిర్వహణ ప్రాముఖ్యత:

1. ఒక సంస్థ లక్ష్యాలను నెరవేర్చడానికి నిర్వహణ విధానం వ్యవస్థీకరించి వనరులను ఒకటిగా చేరుస్తుంది.
2. మానవ, మానవేతర ఉత్పాదక వనరుల వృద్ధి వల్ల నిర్వహణ విధానం సమాజంలోని వ్యక్తుల జీవన ప్రమాణాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది.
3. ప్రస్తుత పరిస్థితులలో వివేకవంతమైన నిర్వహణ విధానంతో మానవ, ప్రాకృతిక, మూల వస్తు వనరులు – వినియోగించుకొని భారీ స్థాయిలో ఉత్పాదన ప్రక్రియను కొనసాగించవచ్చు.
4. సామూహికంగా సాధించే లక్ష్యాలకు మరియు సామూహిక జట్టు ప్రయత్నాలకు నిర్వహణ ఎంతో సహాయం చేస్తుంది.
5. భారీ స్థాయి పోటీలో ఉన్న మార్కెట్లలో సంస్థ మనుగడ సాగించడానికి ముందుగా జరిపిన పరీక్షల ఫలితాలను బట్టి నిర్వహణ విధానం సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొంటుంది.
6. పారిశ్రామిక సంస్థలలో ప్రతిదినం ఏర్పడే సామాజిక, సమస్యలను యాజమాన్యం ఎదుర్కోడానికి నిర్వహణ
   ఉపయోగపడుతుంది.
7. వేగవంతంగా మారుతున్న సామాజిక, ఆర్థిక స్థితిని బట్టి నిర్వహణ విధానం పరివర్తన చూపుతుంది.
8. వివిధ ఉత్పాదక కారకాలు ఒకదానితో ఒకటి సంబంధం కలిగి, ఇతర కారకాలలై ఆధారపడి ఉండి నైనుణ్యతను సృష్టించడానికి సహాయపడతాయి. ఇలాంటి పరిస్థితులలో నిర్వహణ విధానం ప్రతిఫలాలను అందించడానికి సమానత్వం చూపుతుంది.
9. పరిశ్రమలో లభ్యంకాని, కొరత గల వనరులను వివిధ ప్రత్యామ్నాయ పద్ధతులో ఉపయోగపడే విధంగా ఎంపిక చేసి, అత్యున్నత స్థాయిలో ఫలితాలనందించే దిశగా నిర్వహణ శాస్త్రం తోడ్పడుతుంది.

ప్రశ్న 7.
నిర్వహణ యొక్క ముఖ్య లక్షణాలు ఏమిటో వివరించండి.
జవాబు.
నిర్వహణ:

1. సాధారణంగా నిర్వహణ అనగా “ఇతరుల సహాయంచే చేపట్టిన పనిని పూర్తి చేసుకోవడం”.
2. FW. టేలర్ ప్రకారం నిర్వహణ అంటే ” నీవు చేయదలచుకున్న పనిని అత్యంత విజయవంతంగా స్వల్ప వ్యయంతో పూర్తి చేసుకునే దృష్టిని ఏర్పరచుకునే కళ”.

నిర్వహణ లక్షణాలు:
1) ఆర్థిక కార్యకలాపాలు: సమాజంలో సంతృప్తికరమైన జీవనం కోసం పాటుపడుతున్న వ్యక్తి యొక్క ప్రతి ఆర్థిక కార్యకలాపం నిర్వహణలో అంతర్భాగం. సంస్థ రూపొందించిన లక్ష్యాలను సాధించడానికి అవసరమైన ముడి సరుకు, మానవ వనరులు, మార్కెట్లు, డబ్బు, యంత్రాలలాంటివి వివిధ ప్రణాళికలను తయారు చేయడానికి సహాయకారిగా ఉంటాయి.

2) సృజనాత్మక ప్రక్రియ: నిర్వహణ అనేది ఒక సృజనాత్మక, అర్థవంతమైన సామూహిక ప్రోత్సాహక, ప్రాతినిథ్య ప్రక్రియ. అన్నింటికంటే మించి ఇది ఒక విధాన నిర్ణయపు ప్రక్రియ.

3) ఇతరులచే పూర్తి చేయిస్తుంది: నిర్వహణలో గల అనేక పథకాల రూపకల్పనలు ఇతరులచే పూర్తి చేయిస్తుంది. ఒక పని చేయడానికి ఇతరుల సహాయాన్ని పొందుతుంది. ఏ సంస్థలోనైనా ఒక సాధారణ లక్ష్యాన్ని సాధించాలంటే వ్యక్తుల సామూహిక శ్రమ ఎంతైనా చెప్పుకోదగినది. అలాంటి పని పూర్తి కావడానికి ఇతరుల సహాయాన్ని పొందడానికి ప్రోత్సహించడం జరుగుతుంది.

4) ప్రయత్నాలను సమన్వయపరుస్తుంది: సంస్థలో గల వ్యక్తుల, జట్టు సభ్యుల కార్యకలాపాలను సమన్వయపరచడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. అందువల్ల దీన్ని మానవ వనరుల సమన్వయం అంటారు.

5) వ్యవహార క్రమం: నిర్వహణను అర్థవంతమైన విశ్లేషణకు, సిద్ధాంతానికి, భావాలకు ప్రత్యామ్నాయంగా నిర్వచించడం జరిగింది. దాని కోసం మానవ వనరుల ప్రయత్నాలను సమన్వయపరచి, నిర్వాహకులు క్రమంగా నిర్దేశిస్తారు.

6) లక్ష్యాల ఆధారితం: నిర్వహణ ముఖ్య ఉద్దేశం లక్ష్యాలను సాధించడం. ఒక సంస్థ లక్ష్యం గరిష్ట లాభార్జన అయినట్లయితే దానికి తగినట్లుగా చర్యలను తీసుకుంటూ ఉండాలి. అవి ఉత్పాదక వ్యయ తగ్గింపు, నూతన ఉత్పత్తి వనరులను చేర్చడం, పాత యంత్రం స్థానంలో నూతన యంత్రాన్ని పునః స్థాపించడం ద్వారా ఉత్పత్తిని పెంచడం లాంటివి
ఉంటాయి.

7) జట్టుగా పని చేస్తుంది: నిర్వహణను యాజమాన్య కార్యకలాపాలలో సమిష్టిగా పనులను కొనసాగించే ఒక వర్గానికి చెందిన వ్యక్తుల జట్టుగా పేర్కొనవచ్చు. యాజమాన్య స్థాయిలో ఉన్న వ్యక్తుల సమూహాన్ని నిర్వాహకులుగా చెప్పవచ్చు. ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారి మొదలు ఉన్నత స్థాయి పరిశీలకులను నిర్వాహకులుగా పరిగణిస్తారు.

8) క్రమశిక్షణ కలిగినది: నిర్వహణ ఒక ప్రేత్యేక పరిజ్ఞానం గల రంగం. ఎందుకటే నిర్వహణలోని అంశాలు సూచనలు, బోధన పద్ధతుల ద్వారా నేర్చుకునే ఒక ప్రత్యేక క్రమశిక్షణ గల పాఠ్యాంశంగా చెప్పబడుతున్నది. దీనికి గల ప్రధాన కారణం ప్రపంచంలోని అన్ని కళాశాలలు, పాఠశాలలు నిర్వహణను ఒక ప్రత్యేక విద్యగా పరిగణించడం మొదలు పెట్టాయి.

ప్రశ్న 8.
నిర్వహణ స్థాయిలను సవివరంగా చర్చించండి.
జవాబు.
నిర్వహణలో మూడు రకాల స్థాయిలు ఉన్నాయి. అవి: 1) ఉన్నత స్థాయి 2) మధ్య స్థాయి 3) క్షేత్రస్థాయి

1. ఉన్నతస్థాయి:

1. ఇ.ఎఫ్.ఎల్. బ్రెచ్ దృష్టిలో ఉన్నత స్థాయిలో డైరెక్టర్ల బోర్డు, మేనేజింగ్ డైరెక్టర్, ఛీఫ్ ఎక్జిక్యూటివ్స్ లాంటివారు, సాధారణ నిర్వాహకులచే నిర్ధార్తిచంబడే పథకాలు, ప్రణాళికలు, లక్ష్యాల విధులు ఉంటాయని చెప్పడం జరిగింది.
2. అందుకోసం మానవ నైపుణ్యాలు, సృజనాత్మకత కలిగిన నిర్ణయాలు, భావనల స్పష్టత ఎంతో అవసరం.
3. వారు నిర్వర్తించే విధులలో కొన్నింటిని కింద ఇవ్వడం జరిగింది. అవి:
   ఎ) సంస్థ లక్ష్యాలను నిర్థారించుకుని మదుపరుల ఆసక్తిని కాపాడటం.
   బి) సంస్థ సాధించిన లక్ష్యాలను మూల్యాంకనం చేయడం.
   సి) ప్రధాన అధికారిని ఎంపిక చేసుకుని, రాబడి పంపకం చేసి క్లిష్టమైన, తీవ్రమైన సమస్యలను చర్చించడం.

2. మధ్యస్థాయి:

1. పై స్థాయి, క్షేత్ర స్థాయి నిర్వాహకులకు వంతెనలాగా, మధ్యస్థాయి యాజమాన్యం విధులను నిర్వర్తిస్తుంది.
2. వివిధ విభాగాలైన ఆర్థిక, మానవ వనరులు, ఉత్పాదక, మార్కెటింగ్ లాంటి వాటికి వీరు అధిపతులుగా ఉంటారు.
3. పై స్థాయిలో రూపొందించిన పథకాలకు, కార్యక్రమాలకు విలువైన సేవలను అందిస్తూ విభాగాలు విజయవంతమవడానికి మధ్యస్థాయి నిర్వాహకులు సహకరిస్తూ విధులను నిర్వర్తించవలసి ఉంటుంది.

3. క్షేత్రస్థాయి:

1. క్షేత్రస్థాయి నిర్వాహకులలో ప్రవర్తకుడు, విచారణాధికారి, మరియు ఇతర సిబ్బంది ఉంటారు.
2. ప్రవర్తకులు క్రమశిక్షణతో స్వతంత్రంగా నిర్ణయాలు తీసుకునే అధికారాన్ని కలిగి ఉంటారు. కార్యాలయాలలో
   వారిని విచారణాధికారులుగాను, నిర్మాణ సంస్థలలో సిబ్బందిగాను పిలుస్తారు.
3. ఆధునిక కాలంలో యాజమాన్యం దృష్టిలో వీరిని స్నేహితులుగానూ, నిర్దేశకులుగానూ, శ్రామికుల శ్రేయోభిలాషులుగానూ పరిగణిస్తున్నారు.

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
నిర్వహణను నిర్వచించండి.
జవాబు.
నిర్వహణ అర్థం: సాధారణంగా నిర్వహణను ‘ఇతరుల సహయంచే చేపట్టన పనిని పూర్తిచేసుకోవడం’ అని నిర్వచించడం జరిగింది.
నిర్వచనాలు:

1. పీటర్ ఎఫ్. డ్రకర్ ప్రకారం, నిర్వహణ అనేది ‘కార్మికుల, నిర్వాహకుల పనిని వ్యాపారపరంగా నిర్వహించే బహుళ ప్రయోజన భాగం’ గా చెప్పబడింది.
2. ఎఫ్. డబ్ల్యు. టేలర్ నిర్వచనం ప్రకారం, నిర్వహణ అంటే ‘నీవు చేయదలచుకున్న పనిని అత్యంత విజయవంతంగా, స్వల్ప వ్యయంతో చేసుకొనే దృష్టిని ఏర్పరచుకునే కళ’.
3. హెన్రీ ఫేయల్ ప్రకారం, ‘నిర్వహించడం అంటే ప్రణాళీకరించడం, భావి సూచన చేయడం, వ్యవస్థీకరించడం, ఆదేశించడం, సమన్వయపరచడం, నియంత్రించడం’ అని అర్థం.

ప్రశ్న 2.
ఏవైనా రెండు నిర్వహణ లక్షణాలను పేర్కొనండి.
జవాబు.
1) ఆర్థిక కార్యకలాపాలు: సమాజంలో సంతృప్తికరమైన జీవనం కోసం పాటుపడుతున్న వ్యక్తి యొక్క ప్రతి ఆర్థిక కార్యకలాపం నిర్వహణలో అంతర్భాగం. సంస్థ రూపొందించిన లక్ష్యాలను సాధించడానికి అవసరమైన ముడి సరుకు, మానవ వనరులు, మార్కెట్లు, డబ్బు, యంత్రాలలాంటివి వివిధ ప్రణాళికలను తయారు చేయడానికి సహాయకారిగా ఉంటాయి.

2) సృజనాత్మక ప్రక్రియ: నిర్వహణ అనేది ఒక సృజనాత్మక, అర్థవంతమైన సామూహిక ప్రోత్సాహక, ప్రాతినిథ్య ప్రక్రియ. అన్నింటికంటే మించి ఇది ఒక విధాన నిర్ణయపు ప్రక్రియ.

3) ఇతరులచే పూర్తి చేయిస్తుంది: నిర్వహణలో గల అనేక పథకాల రూపకల్పనలు ఇతరులచే పూర్తి చేయిస్తుంది. ఒక పని చేయడానికి ఇతరుల సహాయాన్ని పొందుతుంది. ఏ సంస్థలోనైనా ఒక సాధారణ లక్ష్యాన్ని సాధించాలంటే వ్యక్తుల ‘సామూహిక శ్రమ ఎంతైనా చెప్పుకోదగినది. అలాంటి పని పూర్తి కావడానికి ఇతరుల సహాయాన్ని పొందడానికి ప్రోత్సహించడం జరుగుతుంది.

ప్రశ్న 3.
నిర్దేశ ఏకత్వం అంటే ఏమిటి ?
జవాబు.
1) శ్రమ విభజన:

1. అన్ని రకాల పనులను ఎక్కువ మంది సిబ్బందికి కేటాయించి విభజించాలని, దానివల్ల పని సులభంగా మరియు ఫలవంతంగా అవుతుందని ఫేయల్ సిఫారసు చేశారు.
2. వ్యక్తులు ఒక పనిని పలుమార్లు చేయడం వల్ల వారి పనిలో వేగం పెరిగి నైపుణ్యం వస్తుంది, ఇది ప్రత్యేకతకు దారితీస్తుంది. దాని ద్వారా సంస్థ వృద్ధి సాధిస్తుంది.
   నిర్వహణను నిర్వచించండి.

2) అధికారం బాద్యత సమానత్వం:

1. అధికారం అనగా వనరులను ఉపయోగించుకుంటూ, క్షేత్రస్థాయి సిబ్బందికి నియంత్రణా పూర్వక నిర్దేశాన్ని ఏర్పాటుచేసి నిర్ణయం తీసుకునే హక్కు.
2. ఈ సూత్రం ప్రకారం అధికారం మరియు బాధ్యత రెండు కూడాను సమానంగా కేటాయించాలి. బాధ్యతా రహితంగా అధికారాన్ని కట్టబెట్టడం వల్ల అధికార దుర్వినియోగానికి దారి తీస్తుంది. అదేవిధంగా బాధ్యతను కల్పించి అధికారాన్ని కేటాయించకపోతే వ్యక్తుల నైపుణ్యత దెబ్బతింటుంది.

3) క్రమశిక్షణ:

1. క్రమశిక్షణ అనగా ఇతరులతో సత్సంబంధాలు కలిగి సంస్థ నియమ నిబంధనలను పాటిస్తూ విధేయత కలిగి ఉండటము.,
2. వ్యాపారం సజావుగా కొనసాగాలంటే క్రమశిక్షణ ఎంతో అవసరం. ఈ క్రమశిక్షణ కార్మికుల్లో మాత్రమే కాకుండా యాజమాన్యంలో కూడా ఉండాలి. దీనికొరకు అన్ని స్థాయిలలో నియమాలను రూపొందించాలి.

4) ఆదేశ ఏకత్వం:

1. ఆదేశ ఏకత్వం సూత్రం ప్రకారం ఒక క్షేత్రస్థాయిలోని ఉద్యోగి అతనిపై అధికారికి మాత్రమే బాధ్యుడై, ఆ అధికారి నుండి ఆదేశాలను పొందవలసి ఉంటుంది. అందువల్ల ఒక ఉద్యోగి ఎక్కువ మంది అధికారుల నుండి ఆదేశాలు పొందకూడదు.
2. ఏ అధికారి ఏ ఉద్యోగికి, ఎంత మేరకు పనులను అప్పగిస్తున్నారో సూచనప్రాయంగా స్పష్టతలో ఉండాలి. ఆదేశాల ప్రక్రియలలోని వివాదాలను, కలవరాలను, చికాకులను తొలగించడానికి ఈ సూత్రం ఎంతగానో అవసరం.

5) నిర్దేశ ఏకత్వం:

1. నిర్దేశ ఏకత్వ సూత్రం ప్రకారం సంస్థలోని ప్రతీవ్యక్తి శ్రమ ఆ సంస్థ రూపొందించిన లక్ష్యాలను సాధించే దిశగా ఉండాలి.
2. ఒక కార్యానికి సంబంధించిన లక్ష్యాల సాధనకు సిబ్బంది బృందానికి ఒకే ప్రణాళిక, ఒకే అధికారి మాత్రమే ఉండాలి.

ప్రశ్న 4.
నిర్వహణ స్వభావాన్ని వృత్తిగా వర్ణించండి.
జవాబు.
నిర్వహణ వృత్తి:

1. కేవలం ప్రత్యక్ష బోధన ద్వారా, తరువాత పరీక్షించి ధ్రువీకరించిన విద్య, సునిశితమైన, కష్టతరమైన శిక్షణ పొందినందువల్ల సమకూరిన నిపుణతతో చేపట్టే పనినిగానీ, ఉపాధిని గానీ వృత్తి అనవచ్చు.
2. నిర్వహణ శాస్త్రం క్రమంగా మార్పు చెందుతోంది. నిర్వాహకులు నిర్వహణ శాస్త్రం పట్ల తగిన విద్యార్హతలను కలిగి శిక్షణను పొంది ఉండాలి.
3. అభ్యాసం చేస్తున్న న్యాయవాదులకు గల బార్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా, చార్టెడ్ అకౌంటెంట్, కాస్ట్ అకౌంటెంట్ కంపెనీ సెక్రెటరీలకు సంఘాలు ఉన్నట్లు మిగతా వృత్తులలాగా నిర్వహణ రంగంలో, సంఘాలు లేవు.
4. ఒక విధంగా చెప్పాలంటే నిర్వహణ శాస్త్రం ఒక వృత్తి అని తెలియజేయవచ్చు. కాని నిర్దిష్టమైన వృత్తికి గల లక్షణాలు దీనికి లేవు.
5. అందువల్ల మనం నిర్వహణను అనేక సిద్ధాంతాలను బట్టి, సాధనాలను బట్టి, పద్ధతులను బట్టి చూస్తే ఒక విద్యకు ఉండవలసిన శిక్షణ, అధ్యాయాలు, నేర్చుకొనే అంశాలు గల ఆధునిక వృత్తిగా ఆవిష్కృతమైందని చెప్పవచ్చు.

ప్రశ్న 5.
నిర్వహణ అనేది కళనా ?
జవాబు.
1) నిర్వాహకునికి గల ఊహ, సృజనాత్మకత, లోతైన ఆలోచనా విధానం లాంటివి కలిగినప్పుడు నిర్వహణ నైపుణ్యం అనేది అమలుపరచడానికి వీలు ఉంటుంది. అందువల్ల దీన్ని కళ అని చెప్పవచ్చు.

2) నిర్వహణను ఇతర శాస్త్రాలైన భౌతిక, రసాయన, గణిత శాస్త్రాల లాగా ఖచ్చితంగా సమాన శాస్త్రాలని చెప్పలేము. కానీ ఏ మాత్రం సంకోచం లేకుండా నిర్వహణకు ఒక శాస్త్రమని చెప్పవచ్చు. కాని అది భౌతిక, రసాయన శాస్త్రాలలాగా అభ్యసన శాస్త్రం అని ఎంత మాత్రం చెప్పలేము. ఎందుకంటే నిర్వహణ శాస్త్రం మానవీయ కోణంతో అనేక భౌతిక అంశాల ఆధారంగా ప్రభావితమవుతుంది.

3) ప్రాకృతిక శాస్త్రాలలాగా నిర్వహణ శాస్త్రం నిర్ణయాలను విశ్వవ్యాప్తంగా అమలుపరచడానికి వీలులేదు. కాని సాంఘిక శాస్త్రాలైన ఆర్థిక శాస్త్రం, రాజనీతి శాస్త్రం, సామాజిక శాస్త్రాలతో సరిపోల్చవచ్చు.

4) నిర్వహణ శాస్త్రం ఇప్పటికీ ప్రారంభ దశలోనే ఉంది. అంతేకాక కళలాగా భారీ స్థాయిలో అభ్యసనం చేయవలసి ఉంటుంది. కాని పెరుగుతున్న అవసరాలను బట్టి నిర్వహణ ఒక వృత్తి మాదిరిగా పరిణమిస్తూ ఉంది.

ప్రశ్న 6.
వృత్తి అనేది నిర్వహణలో భాగమా ?
జవాబు.
1) కేవలం ప్రత్యక్ష బోధన ద్వారా, తరవాత పరీక్షించి ధ్రువీకరించిన విద్య, సునిశితమైన, కష్టతరమైన శిక్షణ పొందినందువల్ల సమకూరిన నిపుణతతో చేపట్టే పనినిగానీ, ఉపాధిని గానీ వృత్తి అనవచ్చు.

2) నిర్వహణ శాస్త్రం క్రమంగా మార్పు చెందుతోంది. నిర్వాహకులు నిర్వహణ శాస్త్రం పట్ల తగిన విద్యార్హతలను కలిగి శిక్షణను పొంది ఉండాలి.

3) అభ్యాసం చేస్తున్న న్యాయవాదులకు గల బార్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా, చార్టెడ్ అకౌంటెంట్, కాస్ట్ అకౌంటెంట్ కంపెనీ సెక్రెటరీలకు సంఘాలు ఉన్నట్లు మిగతా వృత్తులలాగా నిర్వహణ రంగంలో, సంఘాలు లేవు.

4) ఒక విధంగా చెప్పాలంటే నిర్వహణ శాస్త్రం ఒక వృత్తి అని తెలియజేయవచ్చు. కాని నిర్దిష్టమైన వృత్తికి గల లక్షణాలు దీనికి లేవు.

5) అందువల్ల మనం ‘నిర్వహణను అనేక సిద్ధాంతాలను బట్టి, సాధనాలను బట్టి, పద్ధతులను బట్టి చూస్తే ఒక విద్యకు ఉండవలసిన శిక్షణ, అధ్యాయాలు, నేర్చుకొనే అంశాలు గల ఆధునిక వృత్తిగా ఆవిష్కృతమైందని చెప్పవచ్చు.

ప్రశ్న 7.
నిర్వహణ అనేది శాస్త్రమా ?
జవాబు.
1) శాస్త్రం అనేది సాధారణ వాస్తవికతను తెలుపుతూ ఒక రంగం యొక్క ప్రత్యేక పరిజ్ఞానాన్ని కలిగిన విద్యావిధానం. వాస్తవానికి, ఒక అంశానికి గల సంబంధ కారణాలను తెలిపే విధానం, నిర్వహణ. నిర్వహణను ఒక శాస్త్రంగా మలచడానికి అనేక సిద్ధాంతాలను ఏర్పరచి వాటిని అనుసంధానంగా గల నడవడిని తెలిపే విద్య నిర్వహణ- విద్య అని చెప్పవచ్చు.

2) ఈ విషయంపై అనేక అంశాలను విశ్వవ్యాప్తంగా అమలు పరచడానికి నిర్వాహణకు యుక్తమైన నిబంధనలను, సూత్రాలను సృష్టించి అవి సరియైనవో కావో కనుగొనడానికి శోధన జరుగుతున్నది.

3) నిర్వాహకులు చేస్తున్న పనిని పూర్తి చేయడానికి శాస్త్రీయ పద్ధతుల ద్వారా విధానాలను అమలుపరచడం పెరుగుతున్నది. ఈ ఆలోచనా విధానం ఎలా ఉందంటే, మొదటగా సమస్యను గుర్తించి, దాన్ని అభ్యసించడానికి తాత్కాలిక భావనను ఏర్పరచుకుని, తగిన ప్రయోగ ప్రక్రియలను, పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించుకుని ప్రత్యామ్నాయ సమాధానాలను కనుక్కొనే ఆలోచన దిశగా అభివృద్ధి చెందుతోంది.

ప్రశ్న 8.
నిర్వహణ యొక్క వ్యవస్థీకృత ధ్యేయాలు ఏమిటి ?
జవాబు.
1) ఒక వ్యాపారం విజయవంతమవడానికి దాని యాజమాన్యం సాధించవలసిన లక్ష్యాలను రూపొందించవలసి ఉంటుంది. వివిధ రకాలైన లక్ష్యాలను సాధించడానికి అన్ని రంగాలలోని వారి ఆసక్తిని లెక్కలోనికి తీసుకోవలసి ఉంటుంది. వారిలో ప్రభుత్వం, వినియోగదారులు, సిబ్బంది, వాటాదారులు ఉంటారు.

2) ఏ వ్యవస్థ అయినా లక్ష్యాలను సాధించాలంటే, మానవ మరియు ఇతర వనరులను అత్యంత ప్రయోజనకరంగా వినియోగించుకుని వ్యాపార ఆర్థిక లక్ష్యాలైన లాభం, మనుగడ, వ్యాపార వృద్ధిని సాధించాలి.

ప్రశ్న 9.
ఉన్నత శ్రేణి నిర్వహణ అంటే ఏమిటి ?
జవాబు.
ఉన్నతస్థాయి:

1. ఇ.ఎఫ్.ఎల్. బ్రెచ్ దృష్టిలో ఉన్నత స్థాయిలో డైరెక్టర్ల బోర్డు, మేనేజింగ్ డైరెక్టర్, ఛీఫ్ ఎక్జిక్యూటివ్స్ లాంటివారు, సాధారణ నిర్వాహకులచే నిర్ధారించబడే పథకాలు, ప్రణాళికలు, లక్ష్యాల విధులు ఉంటాయని చెప్పడం జరిగింది.
2. అందుకోసం మానవ నైపుణ్యాలు, సృజనాత్మకత కలిగిన నిర్ణయాలు, భావనల స్పష్టత ఎంతో అవసరం.
3. వారు నిర్వర్తించే విధులలో కొన్నింటిని కింద ఇవ్వడం జరిగింది. అవి:
   ఎ) సంస్థ లక్ష్యాలను నిర్ధారించుకుని మదుపరుల ఆసక్తిని కాపాడటం.
   బి) సంస్థ సాధించిన లక్ష్యాలను మూల్యాంకనం చేయడం.
   సి) ప్రధాన అధికారిని ఎంపిక చేసుకుని, రాబడి పంపకం చేసి, క్లిష్టమైన, తీవ్రమైన సమస్యలను చర్చించడం.

ప్రశ్న 10.
నిర్వహణ, పరిపాలనకు మధ్యగల వ్యత్యాసాలు ఏమిటి ?
జవాబు.
నిర్వహణ స్వభావం కంటే పరిపాలన అధికమైందిగా పరిగణించబడుతుంది. ఒక సంస్థ లక్ష్యాలను సాధించడానికి ఏర్పరచే యోచనా విధానం పరిపాలన. అలాంటి యోచనలను అమలుపరచే విధానం నిర్వహణ.

నిర్వహణ పరిపాలనకు మధ్యగల వ్యత్యాసాలు:

1. పారిశ్రామిక సంస్థలను ఏర్పరచడానికి గల ఉద్దేశాలను లక్ష్యాలను తెలియజేసేది పరిపాలన. ఆ లక్ష్యాలను సాధించడానికి ప్రణాళికను రూపొందించేది నిర్వహణ.
2. పథకాలకు, సిద్ధాంతాలకు మార్గదర్శకం చేసేది పరిపాలన. అలాంటి పథకాలను అమలుపరచేది నిర్వహణ.
3. పథకాల అమలుకు సంబంధించి రూపురేఖలను తీర్చిదిద్దేది పరిపాలన. అలాంటి పథకాల అమలును అజమాయిషీ చేయడానికి, నియంత్రించడానికి నిర్వహణను ఉపయోగిస్తారు.
4. సంస్థలోని కార్యకలాపాలలో నిర్దేశం, మార్గదర్శకం లాంటి నాయకత్వ విధానాన్ని కల్పించేది పరిపాలన. అంతర్గత బహిర్గత కార్యకలాపాలను సమన్వయపరచేది నిర్వహణ.

ప్రశ్న 11.
ఆదేశ ఏకత్వం, నిర్దేశ ఏకత్వం మధ్యగల వ్యత్యాసాలు ఏమిటి ?
జవాబు.

ప్రశ్న 12.
అధికారం, బాధ్యత సమానత్వం అంటే ఏమిటి ?
జవాబు.

1. అధికారం అనగా వనరులను ఉపయోగించుకుంటూ, క్షేత్రస్థాయి సిబ్బందికి నియంత్రణా పూర్వక నిర్దేశాన్ని ఏర్పాటుచేసి నిర్ణయం తీసుకునే హక్కు,
2. ఈ సూత్రం ప్రకారం అధికారం మరియు బాధ్యత రెండు కూడాను సమానంగా కేటాయించాలి. బాధ్యతా రహితంగా అధికారాన్ని కట్టబెట్టడం వల్ల అధికార దుర్వినియోగానికి దారి తీస్తుంది. అదేవిధంగా బాధ్యతను కల్పించి అధికారాన్ని కేటాయించకపోతే వ్యక్తుల నైపుణ్యత దెబ్బతింటుంది.

అతి స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
స్కేలార్ చైన్.
జవాబు.

1. ఫేయల్ భావన ప్రకారంగా సమాచారం వేగవంతంగా సమర్ధవంతంగా ప్రసారం చేయడానికి గొలుసు అవసరం. దీనినే స్కేలార్ చైన్ అంటారు.
2. స్కేలార్ గొలుసులో ఛీఫ్ ఎక్జిక్యూటివ్ స్థాయి నుండి సంస్థలోని కనిష్ట స్థాయి వరకు అధికారులను కలిగి ఉంటుంది. ఈ గొలుసు ద్వారా సంస్థలోని వ్యక్తులు సలహా, సహాయం కోసం ఎవరిని సంప్రదించాలో తెలుస్తుంది.

ప్రశ్న 2.
పరిపాలన.
జవాబు.

1. ఒక సంస్థ లక్ష్యాలను సాధించడానికి ఏర్పరచే యోచనా విధానాన్ని పరిపాలన అంటారు.
2. సంస్థలోని కార్యకలాపాలలో నిర్దేశం, మార్గదర్శకం లాంటి నాయకత్వ విధానాన్ని కల్పించేది పరిపాలన.

ప్రశ్న 3.
హెన్రీ ఫేయల్ నిర్వహణ సూత్రాలు.
జవాబు.
నిర్వహణ పితామహుడు అయిన హెన్రీ ఫేయల్ 14 నిర్వహణ సూత్రాలను రూపొందించాడు. అవి:

1. శ్రమ విభజన
2. అధికారం, బాధ్యత సమానత్వం
3. క్రమశిక్షణ
4. ఆదేశ ఏకత్వం
5. నిర్దేశ ఏకత్వం
6. వ్యక్తిగత ఆసక్తికి బదులు సాధారణ ఆసక్తి
7. ఉద్యోగుల వేతనం చెల్లింపు
8. కేంద్రీకరించడం
9. ఆర్డర్
10. ధర్మం
11. స్కేలార్ చైన్
12. ఉద్యోగి పదవీకాల భద్రత
13. చొరవ
14. సమైక్యమే బలం

ప్రశ్న 4.
ఆదేశ ఏకత్వం.
జవాబు.

1. ఆదేశ ఏకత్వం సూత్రం ప్రకారం ఒక క్షేత్రస్థాయిలోని ఉద్యోగి అతనిపై అధికారికి మాత్రమే బాధ్యుడై, ఆ అధికారినుండి ఆదేశాలను పొందవలసి ఉంటుంది. అందువల్ల ఒక ఉద్యోగి ఎక్కువ మంది అధికారుల నుండి ఆదేశాలు పొందకూడదు.
2. ఏ అధికారి ఏ ఉద్యోగికి, ఎంత మేరకు పనులను అప్పగిస్తున్నారో సూచనప్రాయంగా స్పష్టతలో ఉండాలి. ఆదేశాల ప్రక్రియలలోని వివాదాలను, కలవరాలను, చికాకులను తొలగించడానికి ఈ సూత్రం ఎంతగానో అవసరం.

ప్రశ్న 5.
ఎస్పిరిట్ డి కార్ప్స్.
జవాబు.

1. దళ సభ్యుల విధేయత, సభ్యుల శ్రమ పట్ల గల ప్రాముఖ్యతను ఈ సూత్రం తెలియజేస్తుంది. ఎస్పిరిట్ డి కార్ప్స్ అనగా సిబ్బంది సమాచార సమన్వయం ద్వారా సమైక్య బలం చేకూరుతుందని అర్థం.
2. యాజమాన్యం ఎప్పుడూ “విభజించు, పాలించు” అనే విధానాన్ని స్వస్తి పలకాలి మరియు సామూహిక ఉత్సాహాన్ని, సామూహిక పనిని ప్రోత త్సహించాలి. దీనివల్ల సంస్థ సజావుగా సాగుతుంది.

ప్రశ్న 6.
నిర్దేశ ఏకత్వం.
జవాబు.

1. నిర్దేశ ఏకత్వ సూత్రం ప్రకారం సంస్థలోని ప్రతీవ్యక్తి శ్రమ ఆ సంస్థ రూపొందించిన లక్ష్యాలను సాధించే దిశగా ఉండాలి.
2. ఒక కార్యానికి సంబంధించిన లక్ష్యాల సాధనకు సిబ్బంది బృందానికి ఒకే ప్రణాళిక, ఒకే అధికారి మాత్రమే ఉండాలి.

ప్రశ్న 7.
అధికారం మరియు బాధ్యత.
జవాబు.

1. అధికారం అనగా వనరులను ఉపయోగించుకుంటూ, క్షేత్రస్థాయి సిబ్బందికి నియంత్రణా పూర్వక నిర్దేశాన్ని ఏర్పాటుచేసి నిర్ణయం తీసుకునే హక్కు,
2. ఈ సూత్రం ప్రకారం అధికారం మరియు బాధ్యత రెండు కూడాను సమానంగా కేటాయించాలి. బాధ్యతా రహితంగా అధికారాన్ని కట్టబెట్టడం వల్ల అధికార దుర్వినియోగానికి దారి తీస్తుంది. అదేవిధంగా బాధ్యతను కల్పించి అధికారాన్ని కేటాయించకపోతే వ్యక్తుల నైపుణ్యత దెబ్బతింటుంది.

ప్రశ్న 8.
కేంద్రీకరణ.
జవాబు.

1. కేంద్రీకరించడం అనగా ఒక సంస్థలో అధికారం ఏ స్థాయిలో ఉంటుందో సూచించడం.
2. అనేక సంస్థలలో అధికార కేంద్రీకరణ వివిధ శ్రేణులలో ఏర్పాటు చేయబడుతుంది. కేంద్రీకరణలో నిర్వాహకులు, అధికారులు ముఖ్యమైన పాత్రలను పోషిస్తారు.

ప్రశ్న 9.
చొరవ.
జవాబు.

1. ఒక ప్రణాళికను ప్రతిపాదించి, దాన్ని అమలుపరచే విధానాన్ని “చొరవ” అంటారు. ఫేయల్ ప్రకారం, నిర్వాహకులు తమ -ఉద్యోగుల పని తనంలో వీలైనంత చొరవ చూపే విధంగా చర్యలు తీసుకోవాలి.
2. ఉద్యోగులు వారి సహచరులు ప్రణాళికలను తయారుచేసుకుని, అమలుపరచడానికి చొరవ తీసుకొని సంస్థ విజయానికి తోడ్పడాలి. ప్రతి ఉద్యోగి తన వంతు చొరవ చూపడం వల్ల సంస్థ అభివృద్ధి జరుగుతుంది.

ప్రశ్న 10.
మధ్య స్థాయి నిర్వహణ.
జవాబు.

1. పై స్థాయి, క్షేత్ర స్థాయి నిర్వాహకులకు వంతెనలాగా, మధ్యస్థాయి యాజమాన్యం విధులను నిర్వర్తిస్తుంది.
2. వివిధ విభాగాలైన ఆర్థిక, మానవ వనరులు, ఉత్పాదక, మార్కెటింగ్ లాంటి వాటికి వీరు అధిపతులుగా ఉంటారు.
3. పై స్థాయిలో రూపొందించిన పథకాలకు, కార్యక్రమాలకు విలువైన సేవలను అందిస్తూ విభాగాలు విజయవంతమవడానికి మధ్యస్థాయి నిర్వాహకులు సహకరిస్తూ విధులను నిర్వర్తించవలసి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 11.
క్రమ శిక్షణ సూత్రం
జవాబు.

1. క్రమశిక్షణ అనగా ఇతరులతో సత్సంబంధాలు కలిగి సంస్థ నియమ నిబంధనలను పాటిస్తూ విధేయత కలిగి ఉండటము.
2. వ్యాపారం సజావుగా కొనసాగాలంటే క్రమశిక్షణ ఎంతో అవసరం. ఈ క్రమశిక్షణ కార్మికుల్లో మాత్రమే కాకుండా యాజమాన్యంలో కూడా ఉండాలి. దీనికొరకు అన్ని స్థాయిలలో నియమాలను రూపొందించాలి.

Here students can locate TS Inter 2nd Year Political Science Notes Chapter 1 Indian Constitution-Historical Background to prepare for their exam.

TS Inter 2nd Year Political Science Notes Chapter 1 Indian Constitution-Historical Background

→ The constitution of India in one of the best and most powerful constitutions in the modern world.

→ The Indian National Movement was organized during 1857 – 1947.

→ British rule in India had both positive and negative impacts on Indian Society.

→ The constitution of India was formulated by the constituent Assembly.

→ The constitutional drafting committee headed by Dr. B.R. Ambedkar.

→ The constitution of India is a written document. It consists of 395 articles divided into 22 parts with 12 schedules.

→ The Indian constitution hinted at certain specific directives for the development of scheduled castes and scheduled tribes in India.

→ Indian constitution has noble aims and objectives.

TS Inter 2nd Year Political Science Notes Chapter 1 భారత రాజ్యాంగం – చారిత్రక నేపథ్యం

→ భారత జాతీయోద్యమం 1857-1947 సంవత్సరాల మధ్య ఎన్నో సంఘటనలతో నడిచింది. * భారత జాతీయోద్యమాన్ని మూడు దశలుగా విభజించవచ్చు. అవి:

1. మితవాద దశ (1885-1905)
2. అతివాద దశ (1906-1919)
3. గాంధీయుగం (1920-1947)

→ మింటో-మార్లే సంస్కరణలుగా 1909 చట్టం ప్రసిద్ధి పొందింది.

→ 1919, భారత ప్రభుత్వ చట్టం లేదా మాంటేగ్ – ఛేమ్స్ఫర్డ్ సంస్కరణలు ప్రకటించడమైనది. ఈ ప్రకటన సారాంశం – భారతీయులను ప్రతి ప్రభుత్వ శాఖలోనూ ఇతోధికంగా చేర్చటం.

→ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ 1885లో A.O. హ్యూమ్చే స్థాపించబడింది.

→ దాదాబాయి నౌరోజీ, డబ్ల్యుసి, బెనర్జీ, సురేంద్రనాధ్ బెనర్జీ, గోపాలకృష్ణ గోఖలే మొదలగువారు మితవాద నాయకులు. వీరు శాంతియుత, రాజ్యాంగ పద్దతులను అవలంభించారు.

→ బాలగంగాధర్ తిలక్, లాలాలజపతిరాయ్, బిపిన్ చంద్రపాల్, అరవిందఘోష్ మొదలగువారు అతివాద నాయకులు. వీరు స్వరాజ్యం – స్వదేశీ నినాదాలను లేవనెత్తిరి.

→ ఆగస్టు 1, 1920న గాంధీజీ సహాయ నిరాకరణోద్యమంను ప్రారంభించారు. ఈ ఉద్యమంలో ఇమిడి ఉన్న అంశాలు ! విదేశీ వస్తువులను బహిష్కరించుట, న్యాయస్థానాలను బహిష్కరించుట, పాఠశాలలు, కళాశాలలను, శాసనసభలను బహిష్కరించుట మొదలగునవి.

→ 1930 మార్చిలో గాంధీజీ “శాసనోల్లంఘన” లేదా ఉప్పు సత్యాగ్రహ” ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు.

→ 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం కేంద్రంలో ద్వంద్వ ప్రభుత్వాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.

→ 1942వ సం||లో క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం జరిగింది.

→ స్వతంత్ర భారతదేశానికి రాజ్యాంగ నిర్మాణం చేయడానికి 9 డిసెంబర్, 1946లో రాజ్యాంగ పరిషత్ తొలి సమావేశం జరిగింది.

→ డిసెంబర్ 11, 1946న రాజ్యాంగ పరిషత్తు అధ్యక్షుడిగా డా॥ బాబూ రాజేంద్రప్రసాద్ ను, ఉపాధ్యక్షుడిగా హెచ్.సి. ముఖర్జీని ఎన్నుకున్నారు.

→ 1947వ సం||లో మౌంట్బాటన్ ప్రణాళిక ప్రకటించారు.

→ 1947వ సం||లో దేశ విభజన జరిగింది.

→ రాజ్యంగ ముసాయిదా కమిటీ అధ్యక్షుడిగా డా॥ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ వ్యవహరించారు.

→ 1950, జనవరి 26న భారత రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చింది.

→ రాజ్యాంగాన్ని పూర్తి చేయటానికి రాజ్యాంగ పరిషత్తుకు 2 సంవత్సరాల 11 నెలల 18 రోజులు పట్టింది.

Here students can locate TS Inter 2nd Year Economics Notes Chapter 2 Demography and Human Resource Development to prepare for their exam.

TS Inter 2nd Year Economics Notes Chapter 2 Demography and Human Resource Development

→ The theory of demographic transition postulates a three stages sequence of birth and death rate as typically associated with economic development.

→ Demographic features of Indian population – size and growth rate of population, birth and death rates. The sex ratio, age composition.

→ Concept of population explosion: Population increases faster than food supply and this imbalance, leads to overpopulation is called population explosion.

→ Causes for rapid growth of population – 1. Causes of decline in the death rate 2. Causes of high birth rate, social factors.

→ Remedies for population explosion – Economic measures, social measures, family planning programme.

→ Occupational distribution of the working population in India, The percentage of the labour force engaged in primary sectors is 67 from 1991. It is falling to 51 in 2010. In 20:10, 22 of the working population is employed in the secondary sector as against 11 in 1951. In 2010 27 of the working population is employed in service sectors, as against 17 in 1951.

→ Role of education in economic development – Reduction of income inequalities, rural development, family planning, and on-the-job training.

→ Literacy rate has increased from 18 in 1951 to 74 in 2011.

→ Health Programmes in India – National Rural Health Mission, Janani Suraksha Yojana, National Urban Health Mission, Clean Drinking water and Sanitation.

→ Human Development Index – Life expectancy – Adult literacy rate – Standard of living.

→ Gender-Related Development Index – Female life expectancy – Female adult literacy – Female per capita income.

→ Gender Empowerment Measure (GEM) – The GEM indicates whether women are able to actively participate in economic and political life.

→ Human Poverty Index – Longevity, knowledge and decent living standard.

TS Inter 2nd Year Economics Notes Chapter 2 జనాభా, మానవ వనరుల అభివృద్ధి

→ జనన మరణాల రేటుకు, ఆర్థికాభివృద్ధికి ఉన్న సంబంధాన్ని బట్టి జనాభా పరిణామ సిద్ధాంతాన్ని మూడు దశలుగా పరిశీలించవచ్చు.

1. మొదటి దశలో వ్యవసాయ ప్రాధాన్యత గల ఆర్థిక వ్యవస్థలో జనన-మరణాల రేటు అధికంగా ఉంటుంది.
2. రెండవ దశలో ఆర్థిక కార్యకలాపాలు చోటు చేసుకొని మరణాల రేటు తగ్గుతుంది. కాని జననాల వృద్ధి రేటు అధికంగా ఉంటుంది.
3. మూడవ దశలో జననాల రేటు – మరణాల రేటు తగ్గుతుంది. ఈ దశలో పారిశ్రామికీకరణ, ఆధునికీకరణ, నగరీకరణ, అక్షరాస్యత అభివృద్ధి చెందుతాయి.

→ ప్రపంచ భూమి వైశాల్యంలో భారతదేశం 2.4% వాటాను కలిగి ఉంటే, ప్రపంచ జనాభాలో 17.5% వాటాను కల్గి ఉంది. జనాభా పరిమాణ విషయంలో చైనా తరువాత భారతదేశం రెండవ స్థానాన్ని పొందింది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం జనాభా 1210 మిలియన్లు.

→ భారతదేశంలో అధిక జనాభా వృద్ధికి కారణాలు

1. మరణాల రేటు తగ్గుదలకు కారణాలు
2. అధిక జనాభా రేటుకు కారణాలు : i) ఆర్థిక కారణాలు ii) సాంఘిక కారణాలు

→ నివారణ చర్యలు – ఆర్థిక చర్యలు – సాంఘిక చర్యలు – కుటుంబ నియంత్రణ పథకం.

→ జాతీయ జనాభా విధానం, 2000 తక్షణమే సాధించవలసిన ఆశయాలను, మధ్యకాలిక, దీర్ఘకాలిక ఆశయాలను నిర్ణయించింది.

→ ఒక దేశ జనాభా వివిధ రకాలైన వృత్తుల మధ్య విభజింపబడి ఉండటాన్ని వృత్తులవారీగా జనాభా విభజన అంటారు.

→ 2011 సం||లో ప్రాథమిక రంగంలో 51% ద్వితీయరంగంలో 22% తృతీయ, రంగంలో 27% మంది ఉన్నారు.

→ విద్యపై పెట్టుబడి పెట్టడం వల్ల మానవ మూలధనం పెరుగుతుంది. ఆరోగ్యం, విద్య, శిక్షణ, సాంఘిక సేవలపైన చేసే వ్యయంను మానవ మూలధన పెట్టుబడి వ్యయం అంటారు.

→ వీటిలో మానవ వనరుల అభివృద్ధిలో విద్య ముఖ్యమైన పాత్ర వహిస్తుంది. మానవ వనరుల అభివృద్ధి, ఆర్థికాభివృద్ధి ఒకదానిపై ఒకటి ప్రభావితమై ఉంటాయి. 2011 సంవత్సరం నాటి మనదేశ అక్షరాస్యత 74% పెరిగింది.

→ ప్రజల ఆరోగ్యం మెరుగుగా ఉండే వారి ఉత్పాదక శక్తి పెరిగి, మానవ మూలధనం నాణ్యత కూడా మెరుగవుతుంది. మంచి ఆరోగ్యానికి సంతులిత పౌష్టికాహారం, వైద్య సంరక్షణ అవసరం.

→ ప్రభుత్వం ఎన్నో ఆరోగ్య పథకాలు ప్రవేశపెట్టినది. అందులో ముఖ్యమైనవి జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్యమిషన్, జననీ సురక్షా యోజన, జాతీయ నగర ఆరోగ్య మిషన్ మొదలైనవి.

→ మానవ అభివృద్ధికి సంబంధించిన మూడు అంశాల అభివృద్ధి సగటును మానవ అభివృద్ధి సూచిక కొలుస్తుంది.

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Commerce Study Material 8th Lesson అంతర్జాతీయ వర్తకం Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Commerce Study Material 8th Lesson అంతర్జాతీయ వర్తకం

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అంతర్జాతీయ వర్తకం అంటే ఏమిటి ? ఇది ఏ విధంగా అంతర్గత వర్తకంతో విభేదిస్తుంది?
జవాబు.
అంతర్జాతీయ వర్తకం:

1. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ దేశాల వర్తకుల మధ్య కొనుగోలు, అమ్మకం జరగడాన్ని అంతర్జాతీయ వర్తకం అంటారు.
2. అంతర్జాతీయ వర్తకాన్ని ‘విదేశీ వర్తకం’ లేదా ‘బహిర్గత వర్తకం’ అని కూడా అంటారు.

స్వదేశీ వర్తకానికి, విదేశీ వర్తకానికి మధ్యగల తేడా:
విదేశీ వర్తకం లేదా అంతర్జాతీయ వర్తకం, స్వదేశీ వర్తకం లేదా గృహ సంబంధ వర్తకం నుంచి ఏ ప్రకారంగా విభేదిస్తుందో కింద వివరించబడినది.
స్వదేశీ వర్తకం

1. దేశంలో జరిగే వర్తకాన్ని సూచిస్తుంది.
2. ఎలాంటి నాణేల మారకంతో సంబంధం ఉండదు
3. ఎలాంటి ఆంక్షలు ఉండవు.
4. డిమాండు, సప్లయి శక్తుల ప్రభావానికి అవకాశం ఉంటుంది.
5. రవాణా వ్యయం, నష్ట భయాలు తక్కువగా ఉంటాయి.
6. ఇది ఒక దేశంలో ప్రత్యేకీకరణ ప్రయోజనాలను పొందడానికి సహాయపడుతుంది.
7. వస్తువుల గమనం అంతర్గత రవాణా అభివృద్ధి ప్రత్యేకించి రోడ్డు, రైల్వే రవాణా మార్గాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
8. వస్తువుల ఉత్పత్తి జరిగిన కేంద్రాల నుంచి, స్వదేశంలో అవి వినియోగించే కేంద్రాల వరకు తరలించడానికి దోహదపడుతుంది.
9. వర్తకం యొక్క పరిమాణం జనాభా మొత్తం, ఉత్పత్తి మొత్తం, బ్యాంకింగ్ అభివృద్ధి లాంటి ఇతర మద్దతునిచ్చే సౌకర్యాలపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది.

విదేశీ వర్తకం

1. ఇతర దేశాలతో జరిపే వర్తకాన్ని సూచిస్తుంది.
2. నాణేల మారకంతో సంబంధం ఉంటుంది.
3. ఇది అనేక ఆంక్షలకు లోబడి ఉంటుంది.
4. డిమాండు, సప్లయి శక్తుల ప్రభావానికి అవకాశం పరిమితంగా ఉంటుంది.
5. రవాణా వ్యయం, నష్ట భయాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి.
6. ఇది వర్తకం చేసే అన్ని దేశాలు ప్రత్యేకీకరణ ప్రయోజనాలను పొందడానికి దోహదపడుతుంది.
7. వస్తువుల గమనం సాధారణంగా రోడ్డు రవాణా, రైల్వే రవాణా, వాయు రవాణా, నీటి రవాణా లాంటి అనేక సౌకర్యాల ద్వారా జరుగుతుంది.
8. ఇది వివిధ దేశాలకు, ఒక నిర్దిష్టమైన వస్తుశ్రేణి తయారీలో, ప్రత్యేకతను సాధించడానికి, తరువాత, ఆ వస్తువులను ప్రపంచ వ్యాప్తంగా విక్రయించడానికి దోహదపడుతుంది.
9. వస్తువులు స్వేచ్ఛగా ప్రవేశించడంపై ఆంక్షలు విధించబడినవి. వస్తుసేవలపై పన్నులు, సుంకాలను చెల్లించవలసి ఉంటుంది. పైన పేర్కొన్న అంశాలపై (కారకాలపై) వర్తక పరిమాణం ఆధారపడి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 2.
అంతర్జాతీయ వర్తకం పరిధిని, ప్రాముఖ్యతను వివరించండి.
జవాబు.
అంతర్జాతీయ వర్తకం పరిధి: అంతర్జాతీయ వర్తకం పరిధి చాలా విస్తృతమైనది. క్రింది అంశాలు అంతర్జాతీయ వర్తకపు పరిథిలోకి వస్తాయి.

1. అంతర్జాతీయ ఆర్థిక విషయాలు, వర్తక సిద్ధాంతాలు.
2. విదేశీ వర్తకానికి పరిమాణాత్మక విధానాలు.
3. అంతర్జాతీయ వ్యాపార సందేశాలివ్వడం, ప్రజా సంబంధాలు ఏర్పరుచుకోవటం.
4. విదేశీ వర్తకంలో అంతర్జాల ఉపయోగం.
5. విదేశీ వర్తకంలో బీమా, నష్టభయ నిర్వహణ.
6. అంతర్జాతీయ మార్కెటింగ్ నిర్వహణ, వినియోగదారులు ప్రవర్తన.
7. అంతర్జాతీయ మానవ వనరుల నిర్వహణ, వ్యవస్థా ప్రవర్తన.
8. అంతర్జాతీయ వ్యాపార చట్టాలు.
9. ఎగుమతి, దిగుమతి విత్తం.
10. విదేశీ మారకం, మారకం, నియంత్రణ.
11. ఎగుమతి ప్రోత్సాహకాలు.
12. ఎగుమతి ధరల నిర్ణయం.

అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత:
1) ప్రపంచంలోని ఏ దేశం కూడా స్వయం సమృద్ధితో ఉండదు. ఏ దేశమూ తనకవసరమయ్యే వస్తువులను ఉత్పత్తి చేయదు. ఏ దేశం కూడా ఆర్థిక ఏకాంతత్వంలో జీవించడం, ఒకదేశం మరొక దేశంపై ఆధారపడి ఉండే ఈ పరిస్థితి అంతర్జాతీయ వర్తక ఆవశ్యకతను కల్పించింది.

2) కొన్ని దేశాలు, కొన్ని రకాలైన వస్తువులను, ఆధా పూర్వకంగా పెద్ద మొత్తంలో, ఉత్పత్తి చేయడానికి అధిక యోగ్యమైనవిగా పేర్కొనబడినవి. అలాంటి దేశం తన మిగులు ఉత్పత్తిని ఇతర దేశాలకు విక్రయిస్తుంది, అదే విధంగా ఆయా దేశాల నుంచి తనకు అవసరమయ్యే వస్తువులను కొనుగోలు చేస్తుంది. ఈ ప్రకారంగా, ప్రపంచంలోని అన్ని దేశాలు, తమ అవసరాలను తీర్చుకోవడానికి ఒకదానిపై మరొకటి ఆధారపడవలసి ఉంటుంది.

3) మన ఆధునిక వాణిజ్య ప్రపంచానికి అంతర్జాతీయ వర్తకం ఒక వెన్నెముక లాంటిది. అంతర్జాతీయ వర్తకం, ప్రజల మానసిక దృక్పథాన్ని విస్తృతపరుస్తుంది. ఇది జాతీయ పరిశీలనలకు సంకుచిత దృష్టికి మాత్రమే పరిమితం కాకుండా, దాన్ని అధిగమించి ఆలోచించేటట్లు ప్రోత్సహిస్తుంది.

4) అంతర్జాతీయ వర్తకం, ఆలోచనల బదిలీని, సంస్కృతిని, ప్రపంచ శాంతిని, అంతర్జాతీయ అవగాహనను పెంపొందిస్తుంది.

5) విదేశీ వర్తకం ద్వారా ఒక వర్తకుడు తన వస్తువులను తనకిష్టమైన ఏ దేశంలోనైనా విక్రయించవచ్చు.

6) అంతర్జాతీయ వర్తకం ద్వారా ప్రపంచవ్యాప్తంగా వస్తుసేవలను తక్కువ ధరలకు కొనుగోలు చేయవచ్చు.

7) ప్రభుత్వాల ప్రపంచీకరణ, స్వేచ్ఛాయుత వర్తక పథకాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా, అంతర్జాతీయ వర్తకానికి ప్రత్యేక సంబంధాన్ని కలిగించాయి.

ప్రశ్న 3.
అంతర్జాతీయ వర్తకం ప్రయోజనాలను చర్చించండి.
జవాబు.
అంతర్జాతీయ వర్తకం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు క్రింద చర్చించబడినవి:

1. ఇది అందుబాటులో ఉన్న వనరులను చక్కగా వినియోగించడానికి దారితీస్తుంది.
2. ఇది వనరుల వృథాను తగ్గిస్తుంది.
3. ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా వస్తువుల ధరలను సమానం చేస్తుంది. విస్తృతమైన హెచ్చు తగ్గులను తొలగిస్తుంది.
4. ఇది మిగులుగా ఉన్న వస్తువులను ఇతర దేశాలకు వాటిని అమ్మడానికి, అలాగే కొరతగా ఉన్న వస్తువులను ఇతర దేశాల నుంచి కొనడానికి సహాయపడుతుంది.
5. ఇది అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు, తమ ఉత్పత్తులను ఎగుమతులు చేయడానికి బదులుగా, సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని దిగుమతి చేసుకోవడానికి అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది.
6. ఇది వివిధ దేశాలకు చెందిన ప్రజల మధ్య సుహృద్భావ సంబంధాన్ని సృష్టిస్తుంది. తద్వారా సాంస్కృతిక వికాసానికి, అంతర్జాతీయ శాంతికి దోహదపడుతుంది.
7. ఇది అంతర్జాతీయ శ్రమ విభజన, ప్రత్యేకీకరణ సాధిస్తుంది.
8. ఇది ప్రజల ఆదాయాలలో పెరుగుదలకు దారితీస్తుంది. తద్వారా వారి జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరుస్తుంది.
9. ఇది ఉద్యోగిత అవకాశాలను పెంచి, విదేశీ మారకపు రిజర్వులను అధికం చేస్తుంది.
10. ఇది పేదరికం, అల్ప ఉద్యోగిత, మాంద్యంలాంటి ఆర్థిక సమస్యలను పరిష్కరిస్తుంది. ఉత్పత్తిని, వినియోగాన్ని పెంచుతుంది.
11. ఇది ఆరోగ్యకరమైన పోటీని కల్పిస్తుంది.

ప్రశ్న 4.
ఎగుమతి వర్తకంలో పాటించాల్సిన విధాన క్రమాలను వివరించండి.
జవాబు.
భారతదేశంలో ఉన్న ఎగుమతి నియంత్రణ నిబంధనల ప్రకారం, ఒక ఎగుమతి వ్యవహారం అమలు కింద పేర్కొన్న దశలవారీగా జరుగుతుంది.
1) వస్తు విచారణలు, వస్తు ప్రకటనలు:
1) కొనుగోలుదార్ల వద్ద నుంచి వస్తు విచారణ పత్రం స్వీకరించగానే, ఎగుమతి వర్తకం ప్రారంభమవుతుంది. వస్తుధరను, ఇతర సేవల సమాచారాన్ని కోరుతూ, అతని వద్ద నుంచి వచ్చిన రాతపూర్వక విజ్ఞప్తిని ఒక ‘వస్తు విచారణ’గా చెప్పవచ్చు..

2) అలాంటి విచారణలకు ఇచ్చే సమాధానాన్ని ‘వస్తు ప్రకటనలు’గా చెప్పవచ్చు. వస్తు ప్రకటనల్లో, విచారణలో కోరిన వివరాలన్నింటిని సమకూర్చాలి. వస్తుధర, కాలం, బట్వాడా చేసే పద్ధతి, ప్యాకింగ్ చేసే పద్ధతులను వాటిలో పేర్కొంటారు.

2) ఆర్డర్లు లేదా ఇండెంట్లు:
1) వస్తు ప్రకటనలలో (కొటేషన్లలో) సప్లయి చేసిన వివరాలతో కొనుగోలుదారుడు సంతృప్తి చెందితే, అతడు వస్తువులకు ఆర్డరు వేస్తాడు. ఒక విదేశీ కొనుగోలుదారుడు, వస్తువులను కొనుగోలు చేసే నిమిత్తం చేసిన ప్రతిపాదనను ‘ఇండెంట్’ అంటారు.

2) ఇండెంట్ను ఎగుమతిదారుడు ఆమోదిస్తే, అప్పుడది ఒక ‘ఆర్డరు’ అవుతుంది. ఇండెంటులో అవసరమైన వస్తు వివరాలన్నింటితోపాటు, రవాణా, ప్యాకింగ్ మొదలైన వాటికి సంబంధించిన వివిధ రకాలైన ఇతర సూచనలు కూడా ఉంటాయి.

3) లైసెన్సును సంపాదించడం:
1) భారతదేశం నుంచి వస్తువుల ఎగుమతి, “దిగుమతి మరియు ఎగుమతి నియంత్రణ’ చట్టం కింద జరుగుతుంది. నియంత్రణలో ఉన్న వస్తువులను, ఎగుమతి లైసెన్సు లేకుండా, ఎగుమతి చేయకూడదు.

2) కొన్ని వస్తువులను ‘బహిరంగ సాధారణ లైసెన్సు జాబితా’లో ఉంచుతారు. వస్తువులు బహిరంగ సాధారణ లైసెన్స్ జాబితాలో లేకపోతే, అప్పుడు అతడు ఒక సముచిత (తగిన) అధికారికి నిర్ణీత రుసుం చెల్లించడం ద్వారా ఎగుమతి లైసెన్స్ పొందడానికి దరఖాస్తు చేయాల్సి ఉంటుంది.

4) మారకపు నిబంధనలను పాటించడం:
1) విదేశీ మారకపు నిబంధనల చట్ట ప్రకారం ఎగుమతిదారుడు ఒక నిర్ణీత కాలంలోగా భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకుకు, ఎగుమతి చేసే వస్తువుల పూర్తి విలువ మేరకు, విదేశీ మారకాన్ని వదులుకుంటున్నట్లు ఒక ప్రకటనను అందజేయాల్సి ఉంటుంది.

2) ఎగుమతిదారుడు వస్తువుల విలువను, చెల్లింపును పొందడానికి ఆశించిన పద్ధతి, మొదలయిన పూర్తి వివరాలను, నిర్ణీత దరఖాస్తు పత్రాలలో పేర్కొంటూ, వాటిని కస్టమ్స్ (customs) కార్యాలయానికి, విదేశీ మారకపు బ్యాంకుకు కూడా దాఖలు చేయాల్సి ఉంటుంది.

5) పరపతి లేఖ:
1) ఎగుమతి వర్తక విధానంలో, దిగుమతిదారుని వద్ద నుంచి పరపతి లేఖను సంపాదించడాన్ని తరవాతి దశగా పేర్కొనవచ్చు. వస్తువులను పంపడానికి ముందు, దిగుమతిదారుని పరపతి స్థితి గురించి ఎగుమతిదారుడు తప్పనిసరిగా తృప్తి చెందాల్సి ఉంటుంది.

2) కొన్ని సందర్భాలలో, కేవలం బ్యాంకు ప్రస్తావన సరిపోతుంది. అయితే కొత్త కొనుగోలుదారుల విషయంలో, ఎగుమతిదారుడు వస్తువుల యొక్క పూర్తి ధరను ముందుగా చెల్లించాలని కోరవచ్చు.

6) షిప్పింగ్ ఆర్డర్:
1) దిగుమతిదారుని పరపతి గురించి సంతృప్తి చెందిన తరువాత, దిగుమతిదారుని కోరిక ప్రకారం, వస్తువులను రేవుకు చేరవేయడానికి, నౌకలో కొంత స్థలాన్ని అద్దెపై తీసుకోవడానికి, ఎగుమతిదారుడు ఒక నౌకా సంస్థతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంటాడు.

2) ఎగుమతిదారుడు వద్ద నుంచి నిర్దుష్టమైన పరిమాణం గల వస్తువులను నౌకలోకి తీసుకోవలసిందిగా నౌకా రవాణా సంస్థ అధిపతికి (Captain) సూచనలిస్తూ, నౌకా సంస్థ ఉత్తర్వును జారీ చేస్తుంది.

7) మారకపు రేటు:

1. ఒకదేశం నాణేలను, మరో దేశం నాణేలతో మారకం చేసుకోవడాన్ని ‘మారకం రేటు’ అంటారు.
2. విదేశీ మారకం రేట్లలో వచ్చే హెచ్చు తగ్గులతో సంభవించే నష్టాలను తొలగించుకోవడానికి, దిగుమతి చేసుకునే దేశం కరెన్సీని, ఎగుమతి చేసుకునే దేశం కరెన్సీలోకి మార్పుదల చేయడానికి, ఎగుమతిదారు తన బ్యాంకుతో రేటును నిర్ణయిస్తాడు.

8) ప్యాకింగ్ చేయడం, పంపడం:
1) రవాణా ఛార్జీలను తగ్గించుకోవడానికి, నౌకలో సరుకు కనిష్ఠ స్థలం ఆక్రమించే విధంగా, ప్యాకింగ్ను ఇమిడికతో చేయాలి. ఈ విషయంలో, దిగుమతిదారుడు తనకు ఇచ్చిన సూచనలను పాటించవలసి ఉంటుంది. వస్తువులకు పూర్తి రక్షణ కల్పిస్తూ, తక్కువ ఖర్చు అయ్యేటట్లు ప్యాకింగ్ను చేయాల్సి ఉంటుంది.

2) వస్తువులను ప్యాక్ చేసిన తరువాత, ప్రతీ మూటపై (bundle) దిగుమతిదారుని పేరు, చేరవలసిన గమ్యస్థానం యొక్క రేవును, ప్రత్యేకమైన గుర్తులతో ముద్రించాలి. దీన్ని సులభంగా గుర్తించే ఉద్దేశంతో వేస్తారు.

9) కస్టమ్స్ లాంఛనాలు:
1) ఈ దశలో, ఎగుమతిదారుడు కొన్ని కస్టమ్స్ లాంఛనాలను పాటించవలసి ఉంటుంది. ఎగుమతిదారుడు నౌకా రవాణా బిల్లును మూడు ప్రతులలో బర్తీ చేయాలి. ఈ పౌకా రవాణా బిల్లుకు ఇతర పత్రాలను జత చేయాల్సి ఉంటుంది.

10) ఉపనౌకాధిపతి రశీదు:

1. వస్తువులు రేవుకు చేరుకున్నట్లయితే, ఎగుమతిదారుడు ఒక రేవుకు సంబంధించిన రశీదును ఇస్తారు.
2. వస్తువులను నేరుగా నౌకాధిపతికి, లేదా ‘ఉపనౌకాధిపతిగా’ పిలవబడే అతడి సహాయకుడికి అందజేసినప్పుడు, అతడు ‘ఉపనౌకాధిపతి’ (Mate) రశీదును జారీ చేస్తాడు.

11) నౌకాభారపత్రం:

1. నౌకలోకి వస్తువులు చేరినట్లుగా ఒప్పుకుంటూ నౌకా రవాణా సంస్థ ఇచ్చిన అధికారిక రశీదును ‘నౌకా భార పత్రం’ అంటారు.
2. ఇదొక వస్తువుల యాజమాన్యపు హక్కును సూచించే పత్రం. నౌకా భార పత్రాన్ని చూపకుండా, దిగుమతిదారుడు వస్తువుల బట్వాడాను పొందలేడు.

12) వస్తువుల బీమా:

1. అంతర్జాతీయ వర్తకంలోకి ప్రవేశించే వస్తువులు సముద్రంలోని ప్రమాదాలను, అపాయాలను ఎదుర్కొనడానికి, వాటిని సక్రమంగా బీమా చేయవలసి ఉంటుంది.
2. అందుకోసం బీమా కంపెనీ నుంచి, ఒక సముద్ర బీమా పాలసీని కొనుగోలు చేయవలసి ఉంటుంది. ఈ పాలసీని దిగుమతిదారుకు, నౌకా భారపత్రం లాంటి తదితర పత్రాలతో పాటు అందజేయాలి.

13) ఉత్పత్తి స్థాన ధ్రువపత్రం:

1. ఈ ధ్రువపత్రం ఎగుమతుల ఉత్పత్తి స్థానం గురించి సాక్ష్యాధారంగా ఉన్న ప్రకటన లాంటిది.
2. దిగుమతిదారునిపై ‘సుంకం బాధ్యత’ తగ్గించడానికి వీలుండునట్లు అతడికి ‘ఉత్పత్తి స్థాన ధ్రువ పత్రాన్ని’ పంపాలి. ఈ ధ్రువ పత్రం అధీకృత వాణిజ్యమండలి లేదా వర్తక సమితి చేత జారీ చేయబడుతుంది.

14) వాణిజ్య సంబంధిత పత్రం:

1. వస్తువుల విలువను అంచనా వేయడానికి, దానిపై విధించే సుంకాల మొత్తాన్ని నిర్ధారించడానికి, కస్టమ్స్ అధికారులు సాధారణంగా అధిక సమయాన్ని తీసుకుంటారు.
2. ఈ జాప్యాన్ని నివారించడానికి, వస్తు. ఎగుమతిదారు, వస్తువులు గమ్యస్థానపు రేవుకు చేరుకున్న తరువాత, వాటిని దిగుమతిదారు సత్వరమే పొందడానికి వీలుగా, ఒక వాణిజ్య సంబంధిత పత్రాన్ని సంపాదిస్తాడు.

15) ఇన్వాయిస్ తయారీ:

1. వస్తువులను పంపడానికి లాంఛనాలన్నింటినీ పూర్తి చేసిన తరువాత, ఎగుమతిదారుడు ఒక ఇన్వాయిస్ను తయారు చేయాలి.
2. ఈ ఇన్వాయిస్ ను మూడు ప్రతులుగా తయారు చేస్తారు. ఇది లోగడ అంగీకరించిన ధర, ఇతర షరతులపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

16) చెల్లింపును పొందడం:

1. వస్తు దిగుమతి విధానంలో, వ్యవహారం యొక్క పరిష్కారం కింద చెల్లింపు పొందడమనేది చివరి దశగా
2. ఎగుమతిదారుడు మూడు విభిన్న పద్ధతులలో చెల్లింపును పొందుతాడు.
   • దిగుమతిదారునిపై ఒక బిల్లును (హుండీని) రాయడం
   • ఒక వేళ ఎగుమతిదారుడు తక్షణమే సొమ్ము పొందాలనుకుంటే అతడు తన బ్యాంకుతో, దిగుమతిదారునిపై రాసిన హుండీని డిస్కౌంటు చేసుకుంటాడు. ఇందుకోసం అతడు తన బ్యాంకుకు ఒక తాకట్టు పత్రాన్ని ఇవ్వాల్సి ఉంటుంది.
   • ఎగుమతిదారుని బ్యాంకు ఎగుమతిదారునికి అనుకూలంగా ఒక పరపతి లేఖను జారీ చేస్తుంది.

ప్రశ్న 5.
దిగుమతి వర్తకంలో అనుసరించవలసిన లాంఛనాలు ఏమిటి ? వివరించండి.
జవాబు.
విదేశం నుంచి కొనుగోలుదారులుండే స్వదేశానికి వస్తువులను కొనుగోలు చేసి తెచ్చినపుడు, దాన్ని ‘దిగుమతి వర్తకం’ అని అంటారు. విదేశాల నుంచి వస్తువులను దిగుమతి చేసుకోవడానికి ఒక క్రమమైన పద్ధతి ఉంటుంది.
1) లైసెన్సును సంపాదించడం:
1) ఒక దిగుమతిదారు తనకిష్టమొచ్చిన వస్తువులను దిగుమతి చేసుకునే స్వేచ్ఛను కలిగి ఉండడం. మన దేశంలోనికి క్రమబద్ధమైన లైసెన్సు లేకుండా, ఎలాంటి వస్తువులూ దిగుమతి చేసుకోలేము.

2) ఒక దిగుమతిదారు సాధారణ లైసెన్సు లేదా వ్యక్తిగత లైసెన్సు కింద వస్తువులను దిగుమతి చేసుకోవచ్చు. ఏ దేశంనుంచైనా వస్తువులను దిగుమతి చేసుకోవడానికి సాధారణ లైసెన్సు ఉపయోగపడుతుండగా, వ్యక్తిగత లైసెన్సు మాత్రం నిర్దిష్టమైన దేశాలకు వర్తిస్తుంది.

3) ఒక దిగుమతి లైసెన్సును సంపాదించడానికి, దిగుమతిదారు ఒక నిర్ణీత పద్ధతిలో దరఖాస్తును అందచేయాలి. దరఖాస్తుదారుని గత కాలపు దిగుమతుల ‘పరిమాణాన్ని ఆధారం చేసుకొని, ఒక నిర్దిష్టభాగం (కోటా)గా ఒక ధ్రువ పత్రాన్ని కూడా లైసెన్సింగ్ అధికారులు జారీ చేస్తారు.

2. మారకాన్ని సంపాదించడం: దిగుమతి లైసెన్సును సంపాదించిన తరువాత, అవసరమైన మొత్తంలో విదేశీ మారకాన్ని సంపాదించడానికి ఏర్పాట్లు చేయాలి. అవసరమైన విదేశీ మారకాన్ని విడుదల చేయడానికి “మారకం నియంత్రణ అధికారులకు” ఒక దరఖాస్తును అందజేయాల్సి ఉంటుంది. ఈ దరఖాస్తును ఒక విదేశీ మారకపు బ్యాంకు ఆమోదించాలి.

3. ఇండెంట్ (లేదా) ఉత్తర్వు:

1. విదేశీ మారకం పొందిన తరువాత దిగుమతిదారుడు, తనకు అవసరమయ్యే వస్తువులకు ఒక ఆర్డరును అందచేస్తాడు. ఈ ఆర్డరు (ఉత్తర్వు)ను ఇండెంట్ (Indent) అంటారు.
2. ఈ ఇండెంట్ ఎగుమతిదారునికి ఇచ్చే వస్తువుల నాణ్యత, పరిమాణం, వస్తువులను పంపే విధానం, ప్యాకింగ్ స్వభావం, చెల్లింపు చేసే పద్ధతి, మొదటి శ్రేణి ధర మొదలయిన సూచనలు ఉంటాయి.

4. పరపతి లేఖ: దిగుమతిదారుడు తన పరపతి యోగ్యతను ఎగుమతిదారుడు రుజువు చేయాల్సి ఉంటుంది. దీనికోసం, అతడు ఒక పరపతి లేఖను ఎగుమతిదారుడు పంపాలి. దిగుమతిదారుని దేశంలో, ఎగుమతిదారుని పేరిట ఒక పరపతి లేఖను బ్యాంకువారు జారీ చేస్తారు. ఎగుమతిదారు, దిగుమతిదారునిపై జారీ చేసిన హుండీలు ఆదరణ చెందుతాయని బ్యాంకువారు ఒక హామీని / వాగ్ధానాన్ని ఇస్తారు.

5. షిప్పింగ్ పత్రాలను పొందడం: ఎగుమతిదారుడు వస్తువులను రవాణా చేసిన తరువాత, అతడు దిగుమతిదారుడు ఒక సలహా పత్రాన్ని పంపుతాడు. ఎగుమతిదారుడు, దిగుమతిదారునిపై ఒక హుండీని కూడా రాస్తాడు. ఇన్వాయిస్, బీమా పాలసీ, నౌక భార పత్రం, వాణిజ్య సంబంధిత పత్రం మొదలయిన ఇతర పత్రాలను హుండీతో జతచేయాల్సి ఉంటుంది. అందుచేత, దీన్ని ‘పత్ర సహిత హుండీ’ అంటారు. దీన్ని ఎగుమతిదారుని బ్యాంకు ద్వారా దిగుమతిదారునికి పంపడం జరుగుతుంది.

6. వస్తువులను స్వీకరించడం: నౌకా రవాణా పత్రాలను స్వాధీనంలోకి తీసుకున్న తరువాత, దిగుమతిదారు కింద పేర్కొన్న లాంఛనాలను పాటించి ఆ తర్వాత వస్తువులను స్వాధీనంలోకి తీసుకోవచ్చు.
ఎ) ముందుగా, దిగుమతిదారుడు నౌక రవాణా సంస్థ నుంచి ‘బట్వాడా ఉత్తర్వు’ను సంపాదించాలి.
బి) బట్వాడా ఉత్తర్వును స్వీకరించిన తర్వాత దిగుమతిదారుడు ‘ప్రవేశ బిల్లును’ (Bill of Entry) మూడు కాపీలుగా అందజేయాలి.
సి) వస్తువులను స్వాధీనపరచుకోవడానికి దిగుమతిదారుడు మరొక దరఖాస్తు పత్రాన్ని భర్తీ చేయాలి. అతడు కొన్ని రేవు బకాయిలను, నౌకా రేవు పాలక సంస్థ కార్యాలయానికి తరువాత చెల్లించాలి. అప్పుడు, వారు ‘నౌకా రేవు పాలక సంస్థ బకాయిలు రశీదు’ను జారీ చేస్తారు.

7. వస్తువుల బట్వాడా:
1) ప్రవేశ బిల్లును పరిశీలించిన తరువాత, నౌకా రేవు పాలక సంస్థ అధికారుల చేత ఆమోదించబడిన దిగుమతికి సంబంధించిన దరఖాస్తును కస్టమ్స్ కార్యాలయం వారు, దిగుమతిదారు దిగుమతి చేయబడిన వస్తువులను స్వాధీనపరచుకోవడానికి అనుమతిస్తారు.

2) ఒక వేళ ఏవైనా సుంకాలను విధించినట్లయితే, దిగుమతిదారుడు, కస్టమ్స్ అధికారులు లెక్కించిన ప్రకారం, ఆ సుంకాలను చెల్లించవలసి ఉంటుంది.

8. గిడ్డంగులు:
1) స్వంత గోదాములు లేని దిగుమతిదారుల సౌకర్యం కోసం, రేవు అధికారులు భారీ గిడ్డంగులను నిర్వహిస్తారు. వారు సముచితమైన అద్దెను వసూలు చేస్తారు.

2) ఒకవేళ, దిగుమతిదారుడు ఆ వస్తువులు తక్షణమే అవసరం లేనప్పుడు లేదా వాటిని తిరిగి ఎగుమతి చేయదలచినప్పుడు, కస్టమ్స్ లేదా ఎక్సైజ్ సుంకాల చెల్లింపు చేసే వరకు, వాటిని అతడు గిడ్డంగులలో నిల్వ చేసుకోవచ్చు. అలాంటి గిడ్డంగిని ‘ఆశ్రయ గిడ్డంగి’గా అభివర్ణించవచ్చు.

ప్రశ్న 6.
ఇ.పి.జడ్ల ముఖ్య లక్షణాలు మరియు ప్రయోజనాలను వివరించండి.
జవాబు.

1. ఇ.పి.జడ్ (E.P.Z) అనగా “ఎగుమతి వర్తక ప్రక్రియలు నిర్వహించే మండలాలు.
2. భారత ప్రభుత్వం ఎగుమతులను పెంపొందించడానికి, ఎగుమతి వర్తక ప్రక్రియలు మండలాలను ఏర్పాటు చేసినది. సాధారణంగా ఆతిథ్యమిచ్చే దేశం యొక్క వెనుకబడిన ప్రాంతాలలో ఈ మండలాలను స్థాపించడం జరుగుతుంది.

ఇ.సి.జడ్ల లక్షణాలు:

1. ఇ.పి.జడ్లలో నిర్వహించే కార్యకలాపాలకు ఎలాంటి లైసెన్సు అవసరముండదు.
2. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు నిర్దేశించిన కొన్ని కొలమానాలను పాటిస్తూ, సంస్థలు ఇ.పి.జడ్లలో తమకు నచ్చిన ప్రదేశంలోనే తమ సంస్థను నెలకొల్పవచ్చు.
3. ఇ.పి.జడ్లు చురుకైన ఎగుమతి దిగుమతి విధానాన్ని కఠినంగా అనుసరించవచ్చు.
4. ఇ.పి.జడ్లలోని సంస్థలు పూర్తిగా కస్టమ్స్ శాఖ వారి అజ్ఞానుసారం వ్యవహరిస్తాయి.
5. భారతదేశంలో ఇ.పి.జడ్లలోని సంస్థలను స్థాపించడానికి చేసే ప్రతిపాదనలు, ఆమోదంకోసం, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అమలుచేస్తున్న ఆటోమేటిక్ మార్గాన్ని అనుసరించే హక్కును కలిగి ఉంటాయి.

ఇ.పి.జడ్ల ప్రయోజనాలు:

1. ఇ.పి.జడ్లు దేశ పారిశ్రామీకరణకు, ఆర్థికాభివృద్ధికి చేయూతనిచ్చాయి.
2. కోటాలు, సుంకాలు తొలగించబడినప్పుడు, దేశంలో ఇ.పి.జడ్లు ప్రత్యేకత సాధించిన ప్రాంతాలుగా కొనసాగుతాయి.
3. ఇ.పి.జడ్లు అధిక సంఖ్యలో కార్మికులను నియమించి, ఉత్పత్తి జరిపే కేంద్రాలుగా పేరు తెచ్చుకున్నాయి.
4. ఎగుమతుల ద్వారా విదేశీ మారకపు ఆర్జనలను పెంచడానికి, ఇ.పి.జడ్ సంస్థలు నిరంతరం ముడిసరుకుల దిగుమతిలో, తయారైన వస్తువుల ఎగుమతిలో నిమగ్నమై ఉంటాయి.
5. ఇ.పి.జడ్లలో వస్తు ఉత్పత్తిచేసే కార్యకలాపాలన్నింటిలో, 100 శాతం విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడిని అనుమతిస్తారు.
6. ఆదాయపన్ను విరామంలాంటి వివిధ ప్రోత్సాహకాలను ప్రవేశపెట్టడం జరిగింది. అలాగే, వ్యాట్, ఎగుమతి సుంకం, ఇతర వివిధ పన్నులకు సంబంధించి కూడా అనేక మినహాయింపులను కల్పించారు.

ప్రశ్న 7.
ఇ.పి.జడ్ అంటే ఏమిటి ? భారతదేశంలో వీటిని నెలకొల్పడానికి గల కారణాలు ఏమిటో వివరించండి.
జవాబు.
1) ఇ.పి.జడ్ (E.P.Z) అనగా “ఎగుమతి వర్తక ప్రక్రియలు నిర్వహించే మండలాలు”.
2) భారతప్రభుత్వం ఎగుమతులను పెంపొందించడానికి, ఎగుమతి వర్తక ప్రక్రియలు మండలాలను ఏర్పాటు చేసినది. సాధారణంగా ఆతిథ్యమిచ్చే దేశం యొక్క వెనుకబడిన ఈ మండలాలను ప్రాంతాలలో స్థాపించడం జరుగుతుంది. భారతదేశంలో ఇ.పి.జడ్లు నెలకొల్పడానికి గల కారణాలు:

భారతదేశంలో ఇ.పి.జడ్లను నెలకొల్పడానికి వెనుకగల ప్రధాన కారణాలు క్రింద పేర్కొనబడినవి.

1. ఇ.పి.జడ్లలో నెలకొల్పిన పారిశ్రామిక సంస్థలలో మెరుగైన అవస్థాపన సౌకర్యాలను కల్పించడం.
2. పన్ను విరామ హక్కును ప్రవేశపెట్టడం.
3. ఇ.పి.జడ్లలో 100 శాతం ఎగుమతి ప్రాధాన్యత గల పద్ధతిని ఏర్పాటుచేయడం.
4. ఇ.పి.జడ్లను పూర్తిగా అన్ని రకాలైన పన్నుల, సుంకాల నుంచి మినహాయించడం.
5. మండలంలో 100 శాతం విదేశీ ప్రత్యక్ష, పెట్టుబడిని ప్రతిపాదిస్తూ, భారత ప్రభుత్వంచేత నిర్దేశింపబడిన ఆటోమేటిక్ మార్గాన్ని అనుసరిస్తున్న, ఇ.పి. జడ్ లోని సంస్థలు.

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అంతర్జాతీయ వర్తకం ప్రాముఖ్యత ఏమిటి ?
జవాబు.
ప్రాముఖ్యత (Importance):
1) ప్రపంచంలోని ఏ దేశం కూడా స్వయం సమృద్ధితో ఉండదు. ఏ దేశమూ తనకవసరమయ్యే వస్తువులను ఉత్పత్తి చేయదు. ఏ దేశం కూడా ఆర్థిక ఏకాంతత్వంలో జీవించడం. ఒకదేశం మరొక దేశంపై ఆధారపడి ఉండే ఈ పరిస్థితి అంతర్జాతీయ వర్తక ఆవశ్యకతను కల్పించింది.

2) కొన్ని దేశాలు, కొన్ని రకాలైన వస్తువులను, ఆదా పూర్వకంగా పెద్ద మొత్తంలో ఉత్పత్తి చేయడానికి అధిక యోగ్యమైనవిగా పేర్కొనబడినవి. అలాంటి దేశం తన మిగులు ఉత్పత్తిని ఇతర దేశాలకు విక్రయిస్తుంది, అదే విధంగా ఆయా దేశాల నుంచి తనకు అవసరమయ్యే వస్తువులను కొనుగోలు చేస్తుంది. ఈ ప్రకారంగా, ప్రపంచంలోని అన్ని దేశాలు, తమ అవసరాలను తీర్చుకోవడానికి ఒకదానిపై మరొకటి ఆధారపడవలసి ఉంటుంది.

3) మన ఆధునిక వాణిజ్య ప్రపంచానికి అంతర్జాతీయ వర్తకం ఒక వెన్నెముక లాంటిది. అంతర్జాతీయ వర్తకం, ప్రజల మానసిక దృక్పథాన్ని విస్తృతపరుస్తుంది. ఇది జాతీయ పరిశీలనలకు సంకుచిత దృష్టికి మాత్రమే పరిమితం కాకుండా, దాన్ని అధిగమించి ఆలోచించేటట్లు ప్రోత్సహిస్తుంది.

4) అంతర్జాతీయ వర్తకం, ఆలోచనల బదిలీని, సంస్కృతిని, ప్రపంచ శాంతిని, అంతర్జాతీయ అవగాహనను పెంపొందిస్తుంది.

5) విదేశీ వర్తకం ద్వారా, ఒక వర్తకుడు తన వస్తువులను తనకిష్టమైన ఏ దేశంలోనైనా విక్రయించవచ్చు.

6) అంతర్జాతీయ వర్తకం ద్వారా ప్రపంచవ్యాప్తంగా వస్తుసేవలను తక్కువ ధరలకు కొనుగోలు చేయవచ్చు.

7) ప్రభుత్వాల ప్రపంచీకరణ, స్వేచ్ఛాయుత వర్తక పథకాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా, అంతర్జాతీయ వర్తకానికి ప్రత్యేక సంబంధాన్ని కలిగించాయి.

ప్రశ్న 2.
దేశీయ వర్తకం, విదేశీ వర్తకంతో ఎలా విభేదిస్తుంది ?
జవాబు.
స్వదేశీ వర్తకం

1. దేశంలో జరిగే వర్తకాన్ని సూచిస్తుంది.
2. ఎలాంటి నాణేల మారకంతో సంబంధం ఉండదు.
3. డిమాండు, సప్లయి శక్తుల ప్రభావానికి అవకాశం ఉంటుంది.
4. ఎలాంటి ఆంక్షలు ఉండవు.
5. రవాణా వ్యయం, నష్ట భయాలు తక్కువగా ఉంటాయి.
6. `ఇది ఒక దేశంలో ప్రత్యేకీకరణ ప్రయోజనాలను పొందడానికి సహాయపడుతుంది.

విదేశీ వర్తకం

1. ఇతర దేశాలతో జరిపే వర్తకాన్ని సూచిస్తుంది.
2. నాణేల మారకంతో సంబంధం ఉంటుంది.
3. డిమాండు, సప్లయి శక్తుల ప్రభావానికి అవకాశం పరిమితంగా ఉంటుంది.
4. ఇది అనేక ఆంక్షలకు లోబడి ఉంటుంది.
5. రవాణా వ్యయాలు, నష్ట భయాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి.
6. ఇది వర్తకం చేసే అన్ని దేశాలు ప్రత్యేకీకరణ ప్రయోజనాలను పొందడానికి దోహదపడుతుంది.

ప్రశ్న 3.
అంతర్జాతీయ వర్తకం నాలుగు ప్రయోజనాలు ఏమిటి ?
జవాబు.
అంతర్జాతీయ వర్తకం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు క్రింద చర్చించబడినవి:

1. ఇది అందుబాటులో ఉన్న వనరులను చక్కగా వినియోగించడానికి దారితీస్తుంది. .
2. ఇది వనరుల వృథాను తగ్గిస్తుంది.
3. ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా వస్తువుల ధరలను సమానం చేస్తుంది. విస్తృతమైన హెచ్చు తగ్గులను తొలగిస్తుంది.
4. ఇది మిగులుగా ఉన్న వస్తువులను ఇతర దేశాలకు వాటిని అమ్మడానికి, అలాగే కొరతగా ఉన్న వస్తువులను ఇతర దేశాల నుంచి కొనడానికి సహాయపడుతుంది.
5. ఇది అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు, తమ ఉత్పత్తులను ఎగుమతులు చేయడానికి బదులుగా, సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని దిగుమతి చేసుకోవడానికి అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది.
6. ఇది వివిధ దేశాలకు చెందిన ప్రజల మధ్య సుహృద్భావ సంబంధాన్ని సృష్టిస్తుంది. తద్వారా సాంస్కృతిక వికాసానికి, అంతర్జాతీయ శాంతికి దోహదపడుతుంది.

ప్రశ్న 4.
నౌక రవాణా ఉత్తర్వు అనగానేమి ?
జవాబు.
1) దిగుమతిదారుని పరపతి గురించి సంతృప్తిచెందిన తరువాత, దిగుమతిదారుని కోరిక ప్రకారం, వస్తువులను రేవుకు చేరవేయడానికి, నౌకలో కొంత స్థలాన్ని అద్దెపై తీసుకోడానికి, ఎగుమతిదారుడు ఒక నౌకా సంస్థతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంటాడు.

2) ఎగుమతిదారు వద్ద నుంచి నిర్దిష్టమైన పరిమాణంగల వస్తువులను నౌకలోకి తీసుకోవలసిందిగా నౌకా రవాణా సంస్థ అధిపతికి సూచనలిస్తూ, జారీ చేసిన పత్రాన్ని నౌక రవాణా ఉత్తర్వు అంటారు.

3) ఒకవేళ ఎగుమతిదారుడు నౌకలో పూర్తి స్థలాన్ని అద్దెపై తీసుకుంటే, ఈ మేరకు, ఎగుమతిదారుకు, నౌక యజమానికి మధ్య కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాన్ని ‘చార్టర్ పార్టీ ఒప్పందం’ అంటారు. ఈ ఒప్పందం ఎగుమతిదారు నుంచి నిర్దిష్టమైన పరిమాణంలోగల వస్తువులను నౌకలోకి తీసుకునే విషయమై, నౌక అధిపతిని బాధ్యునిగా చేస్తుంది.

4) చార్టర్ పార్టీ ఒప్పందం, వస్తువులను ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రాంతానికి రవాణా చేయడానికి నౌక యజమానిని బాధ్యునిగా చేస్తుంది. అలాంటి ఒప్పందం క్రింద, ఎవరి వస్తువులను రవాణా చేయడం జరుగుతుందో, అతడిని ‘చార్టర్’ అని అంటారు. చార్టర్ పార్టీ అనేది ఒక ‘నౌక యాత్ర. చార్టర్ పార్టీ’ లేదా ‘ఒక కాల ఆధార చార్టర్ పార్టీ’గా ఉండవచ్చు.

ప్రశ్న 5.
అంతర్జాతీయ వర్తకంలో ప్యాకేజింగ్, ఫార్వార్డింగ్ అంటే ఏమిటి ?
జవాబు.
1) రవాణా ఛార్జీలను తగ్గించుకోవడానికి, నౌకలో సరుకు కనిష్ఠ స్థలం ఆక్రమించే విధంగా, ప్యాకింగ్ను ఇమిడికతో చేయాలి. ఈ విషయంలో, దిగుమతిదారుడు తనకు ఇచ్చిన సూచనలను పాటించవలసి ఉంటుంది. వస్తువులకు పూర్తి రక్షణ కల్పిస్తూ, తక్కువ ఖర్చు అయ్యేటట్లు ప్యాకింగ్ను చేయాల్సి ఉంటుంది.

2) వస్తువులను ప్యాక్ చేసిన తరువాత, ప్రతీ మూటపై (bundle) దిగుమతిదారుని పేరు, చేరవలసిన గమ్యస్థానం యొక్క రేవును, ప్రత్యేకమైన గుర్తులతో ముద్రించాలి. దీన్ని సులభంగా గుర్తించే ఉద్దేశంతో వేస్తారు.

ప్రశ్న 6.
దిగుమతి వర్తకంలో లైసెన్సును ఎలా పొందుతారు ?
జవాబు.
లైసెన్సును సంపాదించడం:
1) ఒక దిగుమతిదారు తనకిష్టమొచ్చిన వస్తువులను దిగుమతి చేసుకునే స్వేచ్ఛను కలిగి ఉండడం. మన దేశంలోనికి క్రమబద్ధమైన లైసెన్సు లేకుండా, ఎలాంటి వస్తువులూ దిగుమతి చేసుకోలేము.

2) ఒక దిగుమతిదారు’ సాధారణ లైసెన్సు లేదా వ్యక్తిగత లైసెన్సు కింద వస్తువులను దిగుమతి చేసుకోవచ్చు. ఏ దేశం నుంచైనా వస్తువులను దిగుమతి చేసుకోవడానికి సాధారణ లైసెన్సు ఉపయోగపడుతుండగా, వ్యక్తిగత లైసెన్సు మాత్రం నిర్దిష్టమైన దేశాలకు వర్తిస్తుంది.

3) ఒక దిగుమతి లైసెన్సును సంపాదించడానికి, దిగుమతిదారు ఒక నిర్ణీత పద్ధతిలో దరఖాస్తును అందచేయాలి. దరఖాస్తుదారుని గత కాలపు దిగుమతుల పరిమాణాన్ని ఆధారం చేసుకొని, ఒక నిర్దిష్టభాగం (కోటా)గా ఒక ధ్రువ పత్రాన్ని కూడా లైసెన్సింగ్ అధికారులు జారీ చేస్తారు.

ప్రశ్న 7.
భారతదేశంలో ఇ.పి.జడ్ల స్థాపన వెనుకున్న ప్రధాన కారణాలు ఏమిటి ?
జవాబు.
భారతదేశంలో ఇ.పి.జడ్లను నెలకొల్పడానికి వెనుకగల ప్రధాన కారణాలు క్రింద పేర్కొనబడినవి.

1. ఇ.పి.జడ్లలో నెలకొల్పిన పారిశ్రామిక సంస్థలలో మెరుగైన అవస్థాపన సౌకర్యాలను కల్పించడం.
2. పన్ను విరామ హక్కును ప్రవేశపెట్టడం.
3. ఇ.పి.జడ్లలో 100 శాతం ఎగుమతి ప్రాధాన్యత గల పద్ధతిని ఏర్పాటుచేయడం.
4. ఇ.పి.జడ్లను పూర్తిగా అన్ని రకాలైన పన్నుల, సుంకాల నుంచి మినహాయించడం.
5. మండలంలో 100 శాతం విదేశీ ప్రత్యక్ష, పెట్టుబడిని ప్రతిపాదిస్తూ, భారత ప్రభుత్వం చేత నిర్దేశింపబడిన ఆటోమేటిక్ మార్గాన్ని అనుసరిస్తున్న, ఇ.పి.జడ్లలోని సంస్థలు.

ప్రశ్న 8.
అంతర్జాతీయ వర్తకం పరిధి ఏమిటి ?
జవాబు.
అంతర్జాతీయ వర్తకం పరిధి చాలా విస్తృతమైనది. క్రింది అంశాలు అంతర్జాతీయ వర్తకపు పరిథిలోకి వస్తాయి.

1. అంతర్జాతీయ ఆర్థిక విషయాలు, వర్తక సిద్ధాంతాలు.
2. విదేశీ వర్తకానికి పరిమాణాత్మక విధానాలు.
3. అంతర్జాతీయ వ్యాపార సందేశాలివ్వడం, ప్రజా సంబంధాలు ఏర్పరుచుకోవటం.
4. విదేశీ వర్తకంలో అంతర్జాల ఉపయోగం.
5. విదేశీ వర్తకంలో బీమా, నష్టభయ నిర్వహణ.
6. అంతర్జాతీయ మార్కెటింగ్ నిర్వహణ, వినియోగదారులు ప్రవర్తన.
7. అంతర్జాతీయ మానవ వనరుల నిర్వహణ, వ్యవస్థా ప్రవర్తన. 8) అంతర్జాతీయ వ్యాపార చట్టాలు.

ప్రశ్న 9.
ఇ.పి.జడ్ల లక్షణాలు ఏమిటి ?
జవాబు.
భారతదేశంలోని ఇ.పి.జడ్ల ముఖ్య లక్షణాలలో కొన్ని క్రింది విధంగా ఉంటాయి.

1. ఇ.పి.జడ్లలో నిర్వహించే కార్యకలాపాలకు ఎలాంటి లైసెన్సు అవసరముండదు.
2. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు నిర్దేశించిన కొన్ని కొలమానాలను పాటిస్తూ, సంస్థలు ఇ.పి.జడ్లలో తమకు నచ్చిన ప్రదేశంలోనే తమ సంస్థను నెలకొల్పవచ్చు.
3. ఇ.పి.జడ్లు చురుకైన ఎగుమతి దిగుమతి విధానాన్ని కఠినంగా అనుసరించవచ్చు.
4. ఇ.పి.జడ్లలోని సంస్థలు పూర్తిగా కస్టమ్స్ శాఖ వారి అజ్ఞానుసారం వ్యవహరిస్తాయి.
5. భారతదేశంలో ఇ.పి.జడ్లలోని సంస్థలను స్థాపించడానికిచేసే ప్రతిపాదనలు, ఆమోదంకోసం, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అమలుచేస్తున్న ఆటోమేటిక్ మార్గాన్ని అనుసరించే హక్కును కలిగి ఉంటాయి.

అతి స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
వస్తు వివరణలు (Quotations), విచారణలు (Enquiries).
జవాబు.
1) కొనుగోలుదార్ల వద్ద నుంచి వస్తు విచారణ పత్రం స్వీకరించగానే, ఎగుమతి వర్తకం ప్రారంభమవుతుంది. వస్తుధరను, ఇతర సేవల సమాచారాన్ని కోరుతూ, అతని వద్ద నుంచి వచ్చిన రాతపూర్వక విజ్ఞప్తిని ఒక ‘వస్తు విచారణ’గా చెప్పవచ్చు.

2) అలాంటి విచారణకు ఇచ్చే సమాధానాన్ని వస్తు ప్రకటనలుగా చెప్పవచ్చు. వస్తు ప్రకటనల్లో, విచారణలో కోరిన వివరాలన్నింటిని సమకూర్చాలి. వస్తుధర, కాలం, బట్వాడా చేసే పద్ధతి, ప్యాకింగ్ చేసే పద్ధతులను వాటిలో పేర్కొంటారు.

ప్రశ్న 2.
పరపతి లేఖ / పత్రం (Letter of credit).
జవాబు.

1. వస్తువులను పంపడానికి ముందు దిగుమతిదారునికి పరపతి స్థితి గురించి ఎగుమతిదారుడు సంపాదించే లేఖను “పరపతి లేఖ” లేదా పరపతి పత్రం అంటారు.
2. ఈ పరపతి పత్రాన్ని దిగుమతి దారుడి తరపున బ్యాంకువారు జారీ చేస్తారు.

ప్రశ్న 3.
నౌకా భార పత్రం (Bill of lading).
జవాబు.

1. నౌకలోకి వస్తువులు చేరినట్లుగా ఒప్పుకుంటూ నౌకా రవాణా సంస్థ ఇచ్చిన అధికారిక రసీదును ‘నౌకా భార పత్రం’ అంటారు.
2. ఇదొక వస్తువుల యాజమాన్యపు హక్కును సూచించే పత్రం. నౌకా భార పత్రాన్ని చూడకుండా, దిగుమతిదారుడు వస్తువుల బట్వాడాను పొందలేడు.
3. ఇది నౌకా రవాణా సంస్థకు, ఎగుమతిదారుకు మధ్య ఉన్న ఒప్పందానికి ఒక సాక్ష్యంగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 4.
ప్రవేశ బిల్లు (Bill of Entry).
జవాబు.
1) దిగుమతి చేసుకున్న సరుకు వివరాలు తెలియజేస్తూ చేసే ప్రకటనే ప్రవేశబిల్లు. బట్వాడా ఉత్తర్వులను స్వీకరించిన తర్వాత దిగుమతి దారుడు ప్రవేశ బిల్లును మూడు కాపీలుగా అందించాలి. క్రింద రకాలైన వస్తువులకు వేరు వేరు ప్రవేశ బిల్లులు నింపవలసి ఉంటుంది.

• కస్టమ్స్ సుంకం నుంచి మినహాయించిన వస్తువులు.
• స్వంత వినియోగానికి దిగుమతి చేసుకోబడుతున్న సుంకం విధించదగ్గ వస్తువులు.
• సుంకం విధించదగ్గ ‘’బ్రాండెడ్’ వస్తువులు.

ప్రశ్న 5.
సమాచారయుత ఇండెంట్.
జవాబు.

1. దిగుమతిదారుడు తనకు కావాల్సిన వస్తువులకు ఒక ఆర్డరును అందజేస్తాడు. ఆ ఆర్డరు ఉత్తర్వును ఇండెంట్ అంటారు.
2. ఇండెంట్ కావాల్సిన వస్తు వివరాలను పేర్కొన్నప్పుడు దాన్ని సమాచారయుత ఇండెంట్ అంటారు.

ప్రశ్న 6.
భారతదేశంలో ఇ.పి.జడ్ (E.P.Z) విధానం యొక్క నాలుగు దశలు.
జవాబు.
భారతదేశంలో ఇ.పి.జడ్. విధానంలో నాలుగు దశలు:
మొదటి దశ: ప్రారంభపు దశ (1964-1985)
రెండవ దశ: విస్తరణ దశ (1985-1991) మూడవ దశ: ఏకీకరించే దశ (1991-2000)
నాల్గవదశ: ప్రస్ఫుటపరచిన దశ (2000 నుంచి మొదలుకొని)

ప్రశ్న 7.
బాండెడ్ గిడ్డంగులు (Bonded Warehouses).
జవాబు.
విదేశం నుంచి సరుకు దిగుమతి చేసుకున్న దిగుమతిదారునకు ఆ సరుకు వెంటనే అవసరంలేకపోయినా లేదా సరుకు భద్రపరచడానికి తగిన సొంత గిడ్డంగి వసతి లేకపోయినా లేదా సరుకును తిరిగి ఎగుమతి చేయదలచినా, ఆ సరుకును వెంటనే దిగుమతి సుంకం చెల్లించకుండా, భద్రపరచడానికి ప్రభుత్వం గిడ్డంగులను నిర్వహిస్తుంది. వాటినే బాండెడ్ గిడ్డంగులు అంటారు. ఇవి ప్రభుత్వానికి చెందినవి, వీటి మీద కస్టమ్స్ అధికారులు అజమాయిషి నిర్వహిస్తాయి. వీటిలో భద్రపరిచే సరుకును ‘బాండ్’లో ఉన్న సరుకు అంటారు. వీటినే గిడ్డంగులను “దస్తావేజు పూర్వక గిడ్డంగులు” అంటారు.

ప్రశ్న 8.
మారకపు రేటు.
జవాబు.
1) ఒకదేశం నాణేల (Currency)ను, మరో దేశం నాణేలతో మారకం చేసుకోవడాన్ని ‘మారకం రేటు’ అంటారు. 2) విదేశీ మారకం రేట్లలో వచ్చే హెచ్చు తగ్గులతో సంభవించే నష్టాలను తొలగించుకోవడానికి, దిగుమతి చేసుకునే దేశం కరెన్సీని, ఎగుమతి చేసుకునే దేశం కరెన్సీలోకి మార్పుదల చేయడానికి, ఎగుమతిదారు తన బ్యాంకుతో రేటును నిర్ణయిస్తాడు.

ప్రశ్న 9.
ఉత్పత్తి స్థాన ధ్రువపత్రం.
జవాబు.

1. ఈ ధ్రువపత్రం ఎగుమతుల ఉత్పత్తి స్థానం గురించి సాక్ష్యాధారంగా ఉన్న ప్రకటన లాంటిది.
2. దిగుమతిదారునిపై ‘సుంకం బాధ్యత’ తగ్గించడానికి వీలుండునట్లు అతడికి ‘ఉత్పత్తి స్థాన ధ్రువ పత్రాన్ని’ పంపాలి. ఈ ధ్రువ పత్రం అధీకృత వాణిజ్యమండలి లేదా వర్తక సమితి చేత జారీ చేయబడుతుంది.

ప్రశ్న 10.
వాణిజ్య సంబంధిత పత్రం (Consular Invoice).
జవాబు.
ఎగుమతిదారు వస్తువులు గమ్యస్థాన రేవుకు చేరుకున్న తరువాత, వాటిని దిగుమతిదారు సత్వరమే పొందడానికి వీలుగా తయారుచేసే పత్రాన్ని వాణిజ్య సంబంధిత పత్రం అంటారు.

ప్రశ్న 11.
గిడ్డంగి.
జవాబు.
వస్తువులను దీర్ఘకాలంపాటు కాల ప్రయోజనాన్ని కల్పిస్తూ భద్రపరిచే ఏర్పాటును “గిడ్డంగి” అంటారు.

ప్రశ్న 12.
‘తులనాత్మక వ్యయ ప్రయోజనం’ సిద్ధాంతం.
జవాబు.
ఒక దేశం తనకు వ్యయ ప్రయోజనం ఉన్న వస్తువులను దిగుమతి చేసి, ఇతర దేశాలకు వ్యయ ప్రయోజనం ఉన్న వస్తువులను ఎగుమతి చేసుకుంటుంది. దీనిని ఆర్థికశాస్త్ర పరిభాషలో ‘తులనాత్మక వ్యయ సిద్ధాంతం’ అంటారు.

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Commerce Study Material 7th Lesson అంతర్గత వర్తకం Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Commerce Study Material 7th Lesson అంతర్గత వర్తకం

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
వర్తకాన్ని నిర్వచించి, దాని లక్షణాలను వివరించండి.
జవాబు.
వర్తకం:వస్తువులను, సేవలను, ద్రవ్యానికి లేదా ద్రవ్యసమానమైన విలువకు కొనడం, అమ్మడాన్ని “వర్తకం” అంటారు.
వర్తకం లక్షణాలు:

1. వర్తకం వాణిజ్యంలో ఒక భాగము.
2. వర్తకంలో వస్తు సేవలు ఉత్పత్తి దారుని నుండి తుది వినియోగదారునికి చేరే ప్రక్రియ ఉంటుంది.
3. వర్తకం వస్తుసేవల మారకం లేదా బదిలీతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.
4. వర్తకాన్ని స్వదేశీ వర్తకం మరియు విదేశీ వర్తకంగా వర్గీకరించవచ్చు.
5. వర్తకం వినియోగదారుల జీవన ప్రమాణాన్ని ప్రత్యక్షంగా మరియు పరోక్షంగా మెరుగుపరుస్తుంది.
6. వర్తకం వస్తువులకు స్థాన ప్రయోజనాన్ని కలిపిస్తుంది.

ప్రశ్న 2.
ఉత్పత్తిదారులకు టోకు వర్తకుడు అందజేసే సేవలను పేర్కొనండి.
జవాబు.
ఉత్పత్తిదారునికి టోకు వర్తకుడు అందజేసే సేవలు:

1. భారీ స్థాయి ఉత్పత్తికి అవకాశమివ్వడం.
2. నష్టభయాన్ని పంచటం / బదిలీ చేయటం.
3. ముందు చెల్లింపులు చేయటం ద్వారా ఆర్థిక సహాయం.
4. మార్కెట్ స్థితిగతుల గురించి సలహాలివ్వటం.
5. స్థాన అవరోధాన్ని తొలగించటం.
6. అవిచ్ఛిన్న ఉత్పత్తికి దోహదపడటం.
7. పంపిణీ బాధ్యతను నిర్వర్తించటం, తద్వారా ఉత్పత్తిదారుని వస్తు ఉత్పత్తిపై దృష్టి ఉంచేటట్లు చూడటం.
8. గిడ్డంగిలో వస్తువులను నిల్వచేసే భారాన్ని తగ్గించటం.

ప్రశ్న 3.
ఉత్పత్తిదారులకు చిల్లర వర్తకుడు అందజేసే సేవలేవి ?
జవాబు.
చిల్లర వర్తకుడు ఉత్పత్తిదారునికి అందిచే సేవలు:

1. వస్తువుల కోసం ఒక సిద్ధంగా ఉన్న మార్కెట్ను తయారుచేయడం (ఏర్పాటుచేయడం).
2. ఉత్పత్తిదారునికి, మార్కెట్ పరిశోధనకర్తలకు ఉపయోగకరమైన సమాచారాన్ని అందజేయడం
3. నష్టభయాన్ని భరించడం/నష్ట భయాన్ని పంచడం.
4. వస్తువులకు వివిధ ప్రాంతాలకు, మార్కెట్లోని వివిధ ప్రాంతాలకు పంపిణీ చేయడం.

ప్రశ్న 4.
సెజ్ (SEZ) ధ్యేయాలను పేర్కొనండి.
జవాబు.

1. సెజ్ అనగా “ప్రత్యేక ఆర్ధిక క్షేత్రాలు/ప్రత్యేక ఆర్ధిక మండలాలు.
2. విదేశీ పెట్టుబడులను ఆకర్షించడానికి, అధునాతన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని అనుసరించడానికి “ప్రత్యేక” ఆర్థిక క్షేత్రాల SEZ భావన ప్రవేశపెట్టబడినది.
3. ఈ క్షేత్రాలలో వ్యాపార, వర్తక చట్టాలు ప్రాంతాల వారీగా మారుతూ ఉంటాయి.

సెజ్ ధ్యేయాలు:
సెజ్ల ప్రధాన ధ్యేయాలు క్రింది పేర్కొన్న విధంగా ఉంటాయి.

1. అదనపు ఆర్థిక కార్యకలాపాల ఉత్పాదన.
2. వస్తువుల, సేవల ఎగుమతుల పెరుగుదల.
3. స్వదేశీ, విదేశీ మార్గాల ద్వారా పెట్టుబడిని ప్రోత్సహించటం.
4. ఉద్యోగ అవకాశాలను సృష్టించడం.
5. అవస్థాపనకు సంబంధించిన సౌకర్యాలను మెరుగుపరచటం.

ప్రశ్న 5.
సెజ్ (SEZ) ప్రయోజనాలను వివరించండి.
జవాబు.
సెజ్ ప్రధానమైన ప్రయోజనాలు క్రింది విధంగా ఉంటాయి.
ఎ) ఉద్యోగాల కల్పన:సెజ్లు ఉద్యోగాలను సృష్టించడం కోసం అత్యధిక పటిష్టమైన సాధనాలుగా ఉపయోగపడుతున్నాయి.

బి) ఆర్థికాభివృద్ధి:సెజ్లను ఆర్థికాభివృద్ధికి సంబంధించిన యంత్రాలుగా చూడవచ్చు. సెజ్లను వాస్తవమైన స్ఫూర్తితో అమలు జరిపితే భారతదేశాన్ని ఒక రూపాంతరం చెందిన ఆర్థికవ్యవస్థగా చేయవచ్చు.

సి) శ్రామిక సాంద్రత గల ఉత్పత్తి పరిశ్రమ యొక్క పెరుగుదల:సెజ్ల స్థాపనతో, దేశంలో శ్రామికశక్తితో కూడుకున్న వస్తూత్పత్తి సేవా పరిశ్రమల వేగవంతమైన అభివృద్ధికి దారితీస్తుంది.

డి) సమతౌల్యమైన ప్రాంతీయాభివృద్ధి: సెజ్ల సహాయంతో సమతౌల్యమైన ప్రాంతీయ అభివృద్ధిని సాధించడానికి ఆకర్షణీయమైన ప్రోత్సాహకాలు రూపొందించబడ్డాయి.

ఇ) సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించటం:దృఢమైన సామర్థ్య పెంపుదలకు సెజ్లు ప్రధానమైనవిగా ఉంటాయి,

ఎఫ్) ఎగుమతి నిర్వహణ:ఒక దేశం ఎగుమతి నిర్వహణలో సుంకాలు, ఇతర వర్తక అవరోధాల ద్వారా, కార్పొరేట్ పన్ను విధానం మితిమీరిన ఉద్యోగిస్వామ్యం ద్వారా ఎదురయ్యే వికృత మార్పులను తొలగించడానికి, సెజ్లు క్రియాశీలతను ప్రేరేపిస్తాయి.

ప్రశ్న 6.
విభాగ విక్రయశాలల ప్రయోజనాలు, నష్టాలను రాయండి.
జవాబు.
విభాగ విక్రయశాలలు, అనగా ఒక యాజమాన్యం క్రింద అనేక విభాగాలను కలిగి ఉన్న ఒక పెద్ద తరహా చిల్లర వర్తక వ్యవస్థగా చెప్పవచ్చు. ప్రతీ విభాగం, ఒక ప్రత్యేక లేదా ఒక శ్రేణి గల వస్తువులతో ప్రావీణ్యత సాధించిన వాటిని విక్రయిస్తుంది. విభాగ విక్రయశాలలకు క్రింది ప్రయోజనాలు, లోపాలు ఉంటాయి.
ప్రయోజనాలు

1. ఇది ఒక కేంద్రీయ స్థానంలో ఏర్పాటు చేయబడి వినియోగదారునికి అందుబాటులో ఉంటాయి.
2. ఇది వివిధ రకాలైన వస్తువులను ఒకే యాజమాన్యం క్రింద ప్రత్యేకత సాధించిన రీతిలో విక్రయిస్తుంది. ఆ ప్రకారంగా ఇది కొనుగోలు దారుకు అనుకూలంగా ఉంటుంది.
3. ఇది భారీస్థాయి పంపిణీ ఆదాలను పొందడానికి అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది. 4. ఇది మధ్యవర్తులను తొలగించడానికి సహాయపడుతుంది.

లోపాలు/నష్టాలు.

1. విభాగ విక్రయశాలల నిర్వహణ వ్యయాలు ఆధికంగా ఉంటాయి.
2. విక్రయశాలల పరిమాణం పెద్దదిగా ఉన్న కారణంగా కొన్ని సమయాలలో ఆయా విభాగాలకు వ్యక్తిగత దృష్టిని ఆకర్షించడానికి కష్టతరమవుతుంది.
3. భారీ స్థాపన ఖర్చులు, భారీ నిర్వహణ మూలధన అవసరాల వల్ల సాధారణంగా ధరలు అధికంగా ఉంటాయి.
4. దీనికి భారీ మూలధనం అవసరమవుతుంది. సాధారణంగా విభాగ విక్రయశాలలు సుదూరమైన ఆడంబర ప్రదేశాలలో నెలకొల్పారు. దాని వల్ల మధ్య తరగతి గృహాలున్న ప్రదేశాలలో నివసించే వ్యక్తులు, ఈ విక్రయశాలలను చేరుకోవటం కష్టతరం కావచ్చు.

ప్రశ్న 7.
బహుళ విక్రయశాలల ప్రయోజనాలు, నష్టాలు ఏవి ?
జవాబు.
ఒక నిర్ధిష్టమైన ప్రదేశం లేదా పట్టణం లేదా నగరం యొక్క వివిధ ప్రాంతాలలో ప్రామాణీకృత వస్తువులను విక్రయించే ఒకే రకమైన దుకాణాలను, బహుళ విక్రయశాలలంటారు. బహుళ విక్రయశాలలకు కొన్ని ఉదాహరణలుగా బాస్కిన్ రాబెన్స్, బాంబే డైయింగ్ను చెప్పవచ్చు. బహుళ విక్రయశాలలు క్రింది ప్రయోజనాలు, లోపాలు కలిగి ఉంటాయి.

I ప్రయోజనాలు

1. ఇవి ప్రతి ఒక్కరికి అందుబాటులో ఉంటాయి.
2. ఇవి ప్రామాణీకృత వస్తువులను విక్రయిస్తాయి.
3. ఖాతాదారులు ఈ సంస్థల పట్ల అత్యంత విశ్వాసాన్ని కలిగి ఉంటారు. ఎందుకంటే, ఇవి ఎక్కడయినా, ఒకే రకమైన సంస్థలుగా నిర్వహించబడతాయి.
4. ఇవి మధ్యవర్తులను తొలగించడానికి సహాయపడతాయి.
5. ఇవి శ్రమ విభజన చేయడంలో, ప్రత్యేకీకరణ సాధించే విషయంలో సహాయపడతాయి.

II లోపాలు

1. వీటి నిర్వహణ ఖర్చులు ఆధికంగా ఉంటాయి.
2. ఇవి పరిమిత రకాలైన వస్తువులను విక్రయిస్తాయి.
3. వీటికి నిల్వచేసే సౌకర్యాలు ఉండవు. వీటికి భారీ మూలధనం అవసరమవుతుంది.
4. బహుళ విక్రయ శాలల నిర్వాహణకు భారీ మూలధనం అవసరం అవుతుంది.

ప్రశ్న 8.
పోస్టు ద్వారా వర్తకం లాభనష్టాలు ఏమిటో తెలపండి.
జవాబు.
పోస్టు ద్వారా వర్తకం ప్రయోజనాలు/లాభాలు:

1. దీనికి అవసరమయ్యే మూలధనం సాపేక్షికంగా తక్కువగా ఉంటుంది.
2. వస్తువులను కొనుగోలు చేయడం, అమ్మడం రెండింటిలో అనుకూలత ఉంటుంది.
3. వస్తువులు సరసమైన ధరలతో లభ్యమవుతాయి.
4. వీటి నిర్వహణ ఖర్చులు తక్కువగా ఉంటాయి.
5. ఈ వర్తకంలో మధ్యవర్తులను తొలగించడం జరుగుతుంది.

పోస్టు ద్వారా వర్తకం లోపాలు/నష్టాలు:

1. ఇది కొనుగోలుదారును సంతృప్తిపరచడం చాలా కష్టం అవుతుంది. ఎందుకంటే, కొనుగోలుదారుడు వస్తువులను కొనుగోలు చేసిన తర్వాత మాత్రమే, వస్తువులను పరిశీలించే వీలుంటుంది.
2. వీటికి సమర్థవంతమైన నిర్వహణ లోపిస్తుంది.
3. వీటికి నిల్వచేసే సౌకర్యం లోపిస్తుంది.
4. ఎలక్ట్రానిక్ చిల్లర వర్తకం, ఎలక్ట్రానిక్ వాణిజ్యం పోస్టు ద్వారా చేసే చిల్లర వ్యాపారాన్ని అధిగమించింది.

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
టోకు వర్తకుడు చిల్లర వర్తకునికి అందించే సేవలు ఏమిటి ?
జవాబు.
చిల్లర వర్తకునికి అందించే సేవలు:

1. సమయానుకూలంగా వస్తువులు లభ్యమయ్యేటట్లు చూడటం.
2. క్రయవిక్రయాలు జరపడానికి మద్దతు ఇవ్వడం.
3. అరువు (రుణ) సౌకర్యాలను అనుమతించడం.
4. వస్తువులకు సంబంధించిన ప్రత్యేక పరిజ్ఞానాన్ని అందించడం.
5. నష్టభయాన్ని చేపడుతూ, నష్ట భయాన్ని పంచిపెట్టడం.

ప్రశ్న 2.
వర్తకంను ఎలా వర్గీకరించవచ్చు ?
జవాబు.

1. ద్రవ్యానికి లేదా ద్రవ్యానికి సమానమైన విలువతో వస్తువులను, సేవలను కొనడం, అమ్మకం చేయడాన్ని “వర్తకం” అంటారు.
2. భౌగోళిక సరిహద్దుల ఆధారంగా వర్తకాన్ని రెండు రకాలుగా వర్గీకరించవచ్చు. అవి:
   a) స్వదేశీ వర్తకం/అంతర్గత వర్తకం
   b) విదేశీ వర్తకం/అంతర్జాతీయ వర్తకం..
3. ఒకేదేశ భౌగోళిక సరిహద్దులలో నిర్వహించే వర్తకాన్ని స్వదేశీ వర్తకం అంటారు. స్వదేశీ వర్తకాన్ని మళ్ళీ ఇ) టోకు వర్తకం మరియు b) చిల్లర వర్తకంగా విభజించవచ్చు.
4. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ దేశాల మధ్య కొనుగోలు, అమ్మకాలు జరిగితే దానిని విదేశీ వర్తకం అంటారు. విదేశీ వర్తకాన్ని మూడు రకాలుగా వర్గీకరించవచ్చు. అవి:
   1. ఎగుమతి వర్తకం
   2. దిగుమతి వర్తకం
   3. మారు వర్తకం.

ప్రశ్న 3.
చిల్లర వర్తకుడు వినియోగదారులకు ఎలాంటి సేవలు అందిస్తాడు ?
జవాబు.
వినియోగదారులకు అందించే సేవలు:

1. వస్తువులను త్వరితంగా, సమయానికి సప్లయి చేయడం.
2. వస్తువులను విస్తృతమైన రకాలలో లభ్యమయ్యేటట్లు చూడటం.
3. ఖాతాదారులకు నిపుణతతో కూడుకొన్న మార్గదర్శకత్వాన్ని అందించడం.
4. వినియోగదారులకు ముఖాముఖి సంభాషణతో పాటు, వస్తు ప్రదర్శన ఏర్పాటు చేయడం.
5. విక్రయానంతర సేవ గృహం వద్ద బట్వాడా.
6. అనువైన మొత్తాలలో లేదా పరిమాణాలలో వస్తువులను సప్లయి చేయడం.
7. అనుకూలమైన స్థానం/ప్రాంతంలో ఏర్పాటవడం.
8. అరువు (రుణ) సౌకర్యాలను అనుమతించడం.

ప్రశ్న 4.
స్వదేశీ వర్తకం లక్షణాలు ఏమిటి ?
జవాబు.
అంతర్గత వర్తకానికి కింద పేర్కొన్న లక్షణాలు ఉంటాయి:

1. ఒక దేశపు సరిహద్దులలో వస్తువుల కొనుగోళ్ళు, అమ్మకాలు జరుగుతాయి.
2. స్వదేశంలోగల కొనుగోలుదారు వస్తు ధర చెల్లింపును అమ్మకందారుకు స్వదేశీ ద్రవ్య రూపంలో జరుపుతాడు.
3. వర్తకుడు కొన్ని లాంఛనాలను (నియమాలను) మాత్రమే. పూర్తిచేయాల్సిన ఆవశ్యకతతో ఉంటాడు.
4. వస్తువు లక్షణాలపై ఖాతాదారులకు పూర్తి అవగాహన ఉంటుంది.
5. విస్తృతంగా విస్తరించబడి ఉన్న స్థానికత సాధించిన స్వదేశీ మార్కెట్ల నుంచి, వస్తు డిమాండులో సంభవించే మార్పుల కారణంగా, నష్టభయం అధికంగా ఉంటుంది.
6. విదేశీ వర్తకంతో సరిపోల్చినప్పుడు, దేశ రాజకీయ, న్యాయాత్మక, సామాజిక, సాంస్కృతిక, ఆర్ధిక పరిసరాల ప్రభావం తక్కువగా ఉంటుంది.
7. స్వదేశీ వినియోగదారుల అవసరాల ప్రకారం వస్తువులను తయారు చేయడం జరుగుతుంది. కొనుగోలుదారుల వద్ద నుంచి నిర్దిష్టమైన సలహాలను స్వీకరించరు.
8. స్వదేశీ రవాణా పద్ధతిని మాత్రమే ఉపయోగిస్తూ, వస్తువు ఉత్పత్తయ్యే స్థానం నుంచి, వినియోగించబడే స్థానం వరకు, వస్తు ప్రవాహాన్ని కల్పించడం.

ప్రశ్న 5.
సంచార వర్తకులు అంటే ఎవరు ?
జవాబు.

1. వస్తువుల విక్రయానికి ఎలాంటి స్థిరమైన ప్రదేశం లేని చిల్లర వర్తకులను “సంచార చిల్లర వర్తకులు” అంటారు.
2. సంచార వర్తకులకు ఉదాహరణ:వీధి విక్రయదారులు, వీధి దుకాణాలు, నియత కాలిక సంచారకులు, చౌకధరల విక్రయదారులు.
3. వివిధ రకాల సంచార చిల్లర వర్తకులను కింద వివరించడమైనది.
   A) వీధి విక్రయదారులు:ఈ రకపు సంచార వర్తకులు తమ ఖాతాదారులను వెతికే ఉద్దేశంతో ఒక ప్రదేశం నుంచి మరొక ప్రదేశానికి తిరుగుతారు. వీరు సాధారణంగా స్వల్పవెల కలిగిన వస్తువులను అమ్ముతారు.
   B)నియత కాలిక సంచారకులు:నియత కాలిక సంచారకులు క్రమబద్ధంగా లభ్యమయ్యే వస్తువులతో కొన్ని సందర్భాలకు అనుకూలించే వస్తువులతో వ్యాపారం సాగిస్తారు. దీనిని స్థానిక పరిభాషలో “సంత” లేదా “వారానికొకసారి జరిపే మార్కెట్” అంటారు.
   C) వీధి దుకాణాలు:పట్టణ ప్రాంతాలలో వీధి వర్తకులు తమ వస్తువులను కాలి బాటలపై వివిధ ప్రాంతాల వీధి మూలలో ప్రదర్శనకు ఉంచుతారు. వీరు సాధారణంగా తమ వ్యాపారాన్ని రైల్వేస్టేషన్, ఫుట్పాత్, వీధి మూలభాగాలు, తదితర సార్వజనీన ప్రదేశాల దగ్గర నిర్వహిస్తారు.
   D) చౌక ధర విక్రయదారులు:చౌక ధర విక్రయదారులు, ఒక నిర్ధిష్టమైన కాలానికి సంబంధించి, అద్దెపై తీసుకున్న చిన్న దుకాణాల నుంచి, తమ వ్యాపారాన్ని నిర్వహిస్తారు. ఒక నిర్దిష్టమైన ప్రాంతంలో తమ వర్తకం సక్రమంగా జరగడం లేదని భావించిన వెంటనే మరొక ప్రాంతానికి తరలి వెళ్ళిపోతారు.

ప్రశ్న 6.
వినియోగదారుల సహకార విక్రయశాలల లాభనష్టాలు ఏమిటి ?
జవాబు.
వినియోగదారుల సహకార విక్రయశాలలు:

1. కొనడానికి, అమ్మడానికి, సహకార సూత్రాలపై ఆధారపడి ఏర్పడిన, ఒక ఐచ్ఛికమైన వ్యక్తుల సముదాయాన్ని ఒక వినియోగదారుల సహకార విక్రయశాలగా” నిర్వచించవచ్చు.
2. వినియోగదారుల సహకాక విక్రయశాల కింద పేర్కొన్న ప్రయోజనాలను, లోపాలను, కలిగి ఉంటుంది.

I. ప్రయోజనాలు / లాభాలు:

1. వీటిలో అవసరమయ్యే మూలధనం సాపేక్షికంగా తక్కువగా ఉంటుంది.
2. విక్రయశాలలో కొనడం, అమ్మడం, రెండింటిలో కూడా అనుకూలత ఉంటుంది.
3. వీటిలో వస్తువులు సరసమైన ధరలకు లభ్యమవుతాయి.
4. వీటి నిర్వహణ ఖర్చులు తక్కువగా ఉంటాయి.
5. విక్రయశాలల నుంచి మధ్యవర్తులను తొలగించడం జరుగుతుంది.
6. వీటి ద్వారా పెద్ద తరహా పంపిణీ యొక్క ఆదాలు లభ్యమవుతాయి.
7. సహకార సంఘాలు ప్రభుత్వం నుంచి కొన్ని లాభాలను ప్రోత్సాహకాలను అనుభవిస్తాయి.

II. లోపాలు/నష్టాలు:

1. వీటిలో మూలధనం పరిమితంగా ఉంటుంది.
2. వీటిలో సమర్థవంతమైన నిర్వహణ లోపిస్తుంది.
3. వీటికి నిల్వ చేసే సౌకర్యం లోపిస్తుంది.

ప్రశ్న 7.
SEZ ల ద్వారా కవర్ చేయబడే జోన్లు ఏమిటి ?
జవాబు.
విదేశీ పెట్టుబడులను ఆకర్షించడానికి, అధునాతన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని అనుసరించడానికి ‘ప్రత్యేక ఆర్థిక క్షేత్రాల’ భావన ప్రవేశ పెట్టబడింది. ప్రత్యేక ఆర్థిక క్షేత్రాలకు సంబంధించిన చట్టాలు, ప్రోత్సాహకాలను రాష్ట్రాలు కాలానుగుణంగా ప్రకటించాయి.
సెజ్ల కింద ఉండే మండలాలు/జోన్లు:

1. ఉచిత వర్తక మండలాలు
2. ఎగుమతుల ప్రోసెసింగ్ క్షేత్రాలు
3. స్వతంత్ర క్షేత్రాలు
4. పారిశ్రామిక సముదాయాలు
5. స్వేచ్ఛాపూర్వక ఓడరేవులు
6. పట్టణ సంస్థల క్షేత్రాలు

తెలంగాణ రాష్ట్రంలో ఈ క్రింది రంగాలకు సంబంధించి 29 SEZ లు ఉన్నాయి:

1. బయోటెక్నాలజి
2. సమాచార, సాంకేతిక ఆధార సేవలు
3. ఔషధ సూత్రీకలు
4. ఏరోస్పేస్, ప్రిసిషన్ ఇంజనీరింగ్
5. ఎలక్ట్రానిక్, హార్డ్వేర్ మరియు సాఫ్ట్వేర్.

అదనపు సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అంతర్జాతీయ వర్తకం (విదేశీ వర్తకం).
జవాబు.
అంతర్జాతీయ/విదేశీ వర్తకం:

1. రెండు లేదా అంతకుమించిన దేశాల వర్తకుల మధ్య కొనుగోలు, అమ్మకం జరపడాన్ని అంతర్జాతీయ వర్తకం అంటారు. “విదేశీ వర్తకం” అని కూడా పిలువవచ్చు.
2. విదేశీ వర్తకాన్ని మళ్లీ ఎగుమతి వర్తకం, దిగుమతి వర్తకం, మారు వర్తకంగా ఉపవిభజన చేయవచ్చు.

ఎ) ఎగుమతి వర్తకం:

1. ఒక నిర్దిష్టమైన దేశానికి చెందిన అంటే స్వదేశానికి చెందిన ఒక వర్తకుడు తన వస్తువులను మరొక దేశంలో నివసిస్తున్న ఒక వర్తకునికి లేదా ఒక ఖాతాదారునికి అమ్మినప్పుడు, దానినే ‘ఎగుమతి వర్తకం’ అని అంటారు.
2. ఉదా: భారతదేశానికి చెందిన ఒక వర్తకుడు తన వస్తువులను, ఇరాన్ లోని ఒక ఖాతాదారుకు విక్రయించడం.

బి) దిగుమతి వర్తకం:

1. ఒక వర్తకుడు స్వదేశంలో తన వర్తకాన్ని నిర్వహిస్తూ, మరొక దేశంలో నివసిస్తున్న ఒక వర్తకుని వద్ద నుంచి వస్తువులను కొనుగోలు చేయడాన్ని, దానినే ‘దిగుమతి వర్తకం’ అని అంటారు.
2. ఉదా:భారతదేశం నుంచి ఒక వర్తకుడు సింగపూర్కు చెందిన ఒక వర్తకుని వద్ద నుంచి వస్తువులను కొనుగోలు చేయడం.

అతి స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అంతర్గత (స్వదేశీ) వర్తకం.
జవాబు.

1. ఒక నిర్దిష్టమైన దేశ భౌగోళిక సరిహద్దులోపల నిర్వహించే వర్తకాన్ని అంతర్గత వర్తకం అంటారు. దీనినే “స్వదేశీ వర్తకం” అని కూడా అంటారు.
2. అంతర్గత వర్తకాన్ని రెండు రకాలుగా వర్గీకరించవచ్చు.’ అవి: A) టోకు వర్తకం B) చిల్లర వర్తకం.

ప్రశ్న 2.
టోకు వర్తకం.
జవాబు.

1. వస్తువులను అధిక పరిమాణంలో కొనుగోలు చేసి చిన్న పరిమాణాలలో చిల్లర వర్తకులకు అమ్మడాన్ని టోకు వర్తకం అంటారు.
2. టోకు వర్తకుడు ఉత్పత్తిదారునికి, చిల్లర వర్తకునికి మధ్య వారధిగా ఉంటాడు,

ప్రశ్న 3.
చిల్లర వర్తకం.
జవాబు.

1. టోకు వర్తకుని నుండి వస్తువులను కొనుగోలుచేసి అతిస్వల్ప పరిమాణాలలో తుది వినియోగదారులకు అమ్మడాన్ని చిల్లర వర్తకం అంటారు.
2. చిల్లర వర్తకుడు టోకు వర్తకునికి, వినియోగదానికి మధ్యగా ఉంటాడు.

ప్రశ్న 4.
సంచార వర్తకులు.
జవాబు.

1. వస్తువుల విక్రయానికి ఎలాంటి స్థిర ప్రదేశంలేని చిల్లర వర్తకులను “సంచార చిల్లర వర్తకులు” అంటారు.
2. వివిధ రకాల సంచార వర్తకులు:వీధి విక్రయాదారులు, వీధి దుకాణాలు, నియతకాలిక సంచారకులు, చౌక ధర విక్రయాలు.

ప్రశ్న 5.
వీధుల వెంట తిరిగి అమ్మే వ్యక్తులు (వీధి విక్రయదారులు).
జవాబు.
వీధి విక్రయదారులు:

1. ఈ రకపు సంచార వర్తకులు తమ ఖాతాదారులను వెతికే ఉద్దేశంతో ఒక ప్రదేశం నుంచి మరొక ప్రదేశానికి తిరుగుతారు.
2. ఈ వీధుల వెంట తిరిగి విక్రయించే వ్యక్తుల ప్రధాన లక్షణాలు కింది విధంగా ఉంటాయి:
   a) వారు కూరగాయలు, రకరకాల ఆట బొమ్మలు, పూవులు మొదలైన స్వల్ప వెల కలిగిన వస్తువులను అమ్ముతారు.
   b) వారు సాధారణంగా వ్యాపార చిహ్నం (గుర్తింపు) లేదా స్థానికంగా ఉత్పత్తి అయిన వస్తువులను విక్రయిస్తారు.

ప్రశ్న 6.
నియత కాలిక సంచారకులు.
జవాబు.
నియత కాలిక సంచారకులు:
1) నియతకాలిక సంచారకులు క్రమబద్ధంగా లభ్యమయ్యే వస్తువులతో, కొన్ని సందర్భాలకు అనుకూలించే వస్తువులతో వ్యాపారం సాగిస్తారు. స్థానిక పరిభాషలో, దీన్ని ‘సంత’ లేదా “వారానికొకసారి జరిపే మార్కెట్” అంటారు.

1. అంతర్గత (స్వదేశీ) వర్తకం.
2. టోకు వర్తకం.

2) ఈ నియతకాలిక సంచార వర్తకుల లక్షణాలు కింది విధంగా ఉంటాయి:

• వారు సాధారణంగా తమ వస్తువులను వివిధ మార్కెట్లలో వారంలో ఒకరోజు చొప్పున విక్రయిస్తారు.
• వారు దీపావళి సందర్భంగా మట్టితో తయారు చేసే వస్తువులు, సంక్రాంతి సమయంలో గాలి పటాలు మొదలైన సందర్భాలలో వినియోగించే వస్తువులను అమ్మడానికి కూడా దుకాణాలను స్థాపిస్తారు.

ప్రశ్న 7.
వీధి విక్రయశాలలు.
జవాబు.

1. ఈ రకపు చిల్లర వర్తకులు తమ వస్తువులను బల్లలపై ప్రదర్శించడం లేదా గుడారాల కింద ఉంచుతారు. కాబట్టి వీటిని ‘వీధి విక్రయశాలలుగా’ పిలుస్తారు.
2. ఈ వీధి విక్రయశాలల లక్షణాలు కింది విధంగా ఉంటాయి:
   • ఈ దుకాణాలను పరిమిత స్థలంలో ఏర్పాటు చేస్తారు.
   • ఇవి తమ వస్తువులను ప్రత్యేకంగా తయారు చేసిన అరలలో లేదా బల్లలపై ప్రదర్శిస్తారు.

ప్రశ్న 8.
చౌకధర విక్రయదారులు.
జవాబు.

1. చౌకధర విక్రయదారులు, ఒక నిర్దుష్టమైన కాలానికి సంబంధించి, అద్దెపై తీసుకున్న చిన్న దుకాణాల నుంచి, తమ వ్యాపారాన్ని నిర్వహిస్తారు.
2. ఈ రకపు సంచార వర్తకం లక్షణాలు ఈ ప్రకారంగా ఉంటాయి.
   • వారు తమ వర్తకాన్ని అద్దెపై తీసుకున్న చిన్న దుకాణాల ద్వారా నిర్వహిస్తారు.
   • ఒక నిర్దుష్టమైన ప్రాంతంలో తమ వర్తకం సక్రమంగా జరగడం లేదని భావించిన వెంటనే మరొక ప్రాంతానికి తరలి వెళ్లిపోతారు.

ప్రశ్న 9.
స్థిర దుకాణా చిల్లర వర్తకులు.
జవాబు.

1. వస్తు విక్రయానికి సంబంధించి ఒక స్థిరమైన ప్రదేశం కలిగి ఉన్న చిల్లర వర్తకులను ‘స్థిర దుకాణ చిల్లర వర్తకులు’గా చెప్పవచ్చు.
2. వారిని మళ్ళీ “చిన్న తరహా స్థిర చిల్లర స్థాయి దుకాణాలు, “పెద్ద తరహా స్థిర దుకాణాలు” గా వర్గీకరించవచ్చు.

ప్రశ్న 10.
సాధారణ విక్రయశాలలు.
జవాబు.

1. వీటిని సాధారణంగా నివాసయోగ్యమైన ప్రాంతాలలో చిన్న దుకాణాలుగా, సంస్థలుగా నెలకొల్పుతారు. ఇవి సాధారణంగా అత్యవసర వస్తువులను విక్రయిస్తాయి.
2. సాధారణ విక్రయశాల లక్షణాలు:
   • ఇవి అనేక రకాలైన వినియోగదారుల వస్తువులతో వ్యవహరిస్తాయి.
   • ఇవి వస్తువుల నగదుపై, అరువు ఆధారంగా కూడా వ్యవహరిస్తాయి.

ప్రశ్న 11.
ఏకైక వస్తుశ్రేణి విక్రయశాలలు.
జవాబు.

1. ఒకే రకపు/ఒకే విధమైన వస్తువులతో వ్యాపారాన్ని నిర్వహించే చిల్లర వర్తకులను ఏకైక వస్తుశ్రేణి విక్రయశాలలు అంటారు.
2. ఈ విక్రయశాలల్లో ఒకే శ్రేణిలో వివిధ రకాలైన వస్తువులు అమ్ముతారు. ఉదాహరణకు కూరగాయలు, బేకరి వస్తువులు, పాదరక్షలు, ప్లాస్టిక్ వస్తువులు మొదలైన వస్తువులతో వ్యాపారాన్ని నిర్వహిస్తారు.

ప్రశ్న 12.
ప్రత్యేకత సాధించిన విక్రయశాలలు.
జవాబు.
ప్రత్యేకత కలిగిన విక్రయశాలలు:

1. ప్రత్యేకత కలిగిన విక్రయశాల, ఒక ప్రత్యేక రకానికి చెందిన వస్తువులతో వ్యాపారం చేస్తుంది. ఇవి ఒకే రకపు వస్తువులను మాత్రమే విక్రయించే ప్రత్యేకతను (ప్రావీణ్యత) కలిగి ఉంటాయి.
2. ఉదాహరణకు, రొట్టెను విక్రయించే ఒక చిల్లర వర్తకుడ, మోడ్రన్, బ్రిటానియా, స్పెన్సర్, హెరిటేజ్ లాంటి వివిధ కంపెనీలు తయారు చేసిన రొట్టెలను విక్రయించవచ్చు.

ప్రశ్న 13.
వీధి దుకాణాలు..
జవాబు.
పట్టణ ప్రాంతాలలో వీధి వర్తకులు తమ వస్తువులను కాలిబాటలపై, వివిధ ప్రాంతాల వీధి మూలలలో ప్రదర్శనకు ఉంచుతారు. వారు సాధారణంగా తమ వ్యాపారాన్ని రైల్వేస్టేషన్లు, వీధి మూలభాగాలు, తదితరమైన సార్వజనీన ప్రదేశాల దగ్గర నిర్వహిస్తారు.

ప్రశ్న 14.
ఒకసారి ఉపయోగించిన వస్తు విక్రయశాలలు.
జవాబు.
ఒకసారి ఉపయోగించిన వస్తువుల దుకాణాలు లోగడవాడిన వస్తువులతో లేదా పాత వస్తువులతో వ్యాపారం చేస్తారు. వీరు ఒకసారి ఉపయోగించిన వస్తువులతో వ్యాపారం నిర్వహిస్తారు. అందువల్ల వస్తువులను తక్కువ ధరకు అమ్ముతారు.

ప్రశ్న 15.
లోపాలున్న వస్తువు విక్రయించే దుకాణాలు.
జవాబు.

1. నాణ్యత లోపించిన, లోపాలున్న వస్తువులను విక్రయించే దుకాణాలను లోపాలున్న వస్తువు విక్రయించే దుకాణాలు అంటారు.
2. లోపాలున్న వస్తువులను డిస్కౌంట్ చేసిన ధరకు విక్రయిస్తారు.

ప్రశ్న 16.
పెద్ద తరహా స్థిరమైన చిల్లర దుకాణాలు.
జవాబు.
పెద్ద తరహా స్థిరమైన చిల్లర వర్తకులు భారీ స్థాయిలో వ్యాపారాన్ని నిర్వహిస్తారు. వాటిని అధిక పెట్టుబడితో నెలకొల్పుతారు. అవి భారీ మొత్తంలో గల వస్తువులతో వ్యాపారాన్ని నిర్వహిస్తాయి. ఈ చిల్లర వ్యాపార సంస్థలకు, విక్రయశాలల ఏర్పాటుకు అధిక మొత్తాలు అవసరమవుతాయి.
ఉదా:బహుళ విక్రయశాలలు, విభాగ విక్రయశాలలు మొదలైనవి.

ప్రశ్న 17.
బహుళ విక్రయశాలలు.
జవాబు.

1. ఒక నిర్దుష్టమైన ప్రదేశం లేదా పట్టణం లేదా నగరం యొక్క వివిధ ప్రాంతాలలో ప్రామాణీకృత వస్తువులను విక్రయించే ఒకే రకమైన దుకాణాలను, బహుళ విక్రయశాలలంటారు.
2. బహుళ విక్రయశాలలకు కొన్ని ఉదాహరణలుగా బాస్కిన్ రాబిన్స్, బాంబే డైయింగ్ను చెప్పవచ్చు.

ప్రశ్న 18.
వినియోగదారుల సహకార విక్రయశాలలు.
జవాబు.

1. వస్తువులను కొనడానికి, అమ్మడానికి, సహకార సూత్రాలపై ఆధారపడి ఏర్పడిన ఒక ఐచ్ఛికమైన వ్యక్తుల సముదాయాన్ని “వినియోగదారులు సహకార విక్రయశాలలు” అంటారు.
2. వీటి నిర్వహణ ఖర్చులు తక్కువగా ఉంటాయి మరియు వీటికి ప్రభుత్వం నుంచి ప్రోత్సాహకాలు కూడా లభిస్తాయి.

ప్రశ్న 19.
SEZ (సెజ్).
జవాబు.

1. సెజ్ అనగా ప్రత్యేక ఆర్థిక క్షేత్రాలు/ ప్రత్యేక ఆర్థిక మండళ్ళు.
2. విదేశీ పెట్టుబడులను ఆకర్షించడానికి, అధునాతన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని అనుసరించడానికి సెజ్లను ప్రవేశపెట్టారు.

ప్రశ్న 20.
మారువర్తకం.
జవాబు.

1. ఒకదేశం నుండి దిగుమతి చేసుకున్న వస్తువులను వేరే దేశానికి ఎగుమతి చేయడాన్ని మారు వర్తకం అంటారు.
2. సూక్ష్మంగా చెప్పాలంటే, దిగుమతి చేసుకున్న వస్తువులను తిరిగి ఎగుమతి చేసే పద్ధతినే మారువర్తకం అంటారు.