TS Inter 1st Year

Here students can locate TS Inter 1st Year Commerce Notes Chapter 10 Micro, Small and Medium Enterprises (MSMEs) to prepare for their exam.

TS Inter 1st Year Commerce Notes Chapter 10 Micro, Small and Medium Enterprises (MSMEs)

→ The conceptual and legal framework for small and ancillary industrial undertakings is derived from the Industrial Development and Regulation Act, 1951.

→ The Small and Medium Enterprises Development Bill, 2005 which was enacted in June 2006 was renamed as “Micro, Small and Medium Enterprises Development Act 2006”.

→ MSMED Act, 2006, main aim is the promotion and development of small and medium enterprises in India.

→ As per MSMED Act, 2006, MSMEs are classified into two categories.They are :
a) Manufacturing Enterprises
b) Service Enterprises.

→ Manufacturing enterprises are those enterprises that are engaged in the manufacturing or production of goods or commodities. On the base of investment made in plant and machinery, manufacturing enterprises are categorized into micro, small and medium enterprises.

→ Service enterprises involved in providing or rendering of services. On the base of investment made in equipment, service enterprises are divided into micro, small and medium service enterprises.

→ MSMEs contribute nearly 8% of our country’s GDP, 45% of manufacturing output and 40% of exports. They provide the largest share of employment after agriculture.

→ The Government offered some privileges to MSMEs for their promotion, growth and development.

TS Inter 1st Year Commerce Notes Chapter 10 సూక్ష్మ, చిన్న, మధ్య తరహా సంస్థలు

→ చిన్నతరహా, మధ్యతరహా అభివృద్ధి, 2005 బిల్లు – జూన్ 2006లో “సూక్ష్మ, చిన్న, మధ్యతరహా అభివృద్ధి చట్టం, 2006” గా ఏర్పడినది. దీని ఉద్దేశ్యము భారతదేశములో చిన్న, మధ్యతరహా సంస్థల ప్రోత్సాహకానికి, అభివృద్ధికి సహకరించడము.

→ MSME చట్టం, 2006 ప్రకారము MSMEలను రెండు రకాలుగా వర్గీకరించడమైనది. అవి ఉత్పత్తి సంస్థలు, సేవా సంస్థలు. ఈ సంస్థలు ప్లాంటు – యంత్రాలలో పెట్టుబడి పరిమితి ఆధారముగా నిర్వహించబడినది.

→ భారత ప్రభుత్వము ఈ సంస్థల ప్రోత్సాహకానికి, అభివృద్ధికి, ఆధునీకరణకు కొన్ని వసతులు, సౌలభ్యాలు అందజేస్తుంది.

→ ఈ MSMEలు దేశ స్థూల జాతీయ ఆదాయములో 8 % వాటా, తయారీ ఉత్పత్తులలో 45 % వాటా, ఎగుమతులలో 40 % వాటాను అందిస్తాయి. ఇవి ఉద్యోగ కల్పనలో వ్యవసాయం తర్వాత అత్యధిక స్థానాన్ని ఆశ్రమించినవి.

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year Hindi Study Material 6th Poem दान बल Textbook Questions and Answers.

TS Inter 1st Year Hindi Study Material 6th Poem दान बल

दीर्घ समाधान प्रश्न

प्रश्न 1.
दान बल कविता का सारांश पाँच वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
दान बल कविता रश्मिरथी नामक काव्य के चतुर्थि सर्ग से लियाँ गया है । उसके कवि श्री रामधारी सिंह दिनकर जो है । इसमें कवि दानकी महानता, उसकी सहजता और समय पर दान देने पर बल देते है । इसके लिए वे वृक्ष अपना फल त्यागने से ही स्वस्थ रहती है और उस फल की बीजों से नये पौधा उत्पन्न होते है । नदि पानी को देकर दूसरें को जीवन देती है और उसके पानी भाष्प बन्कर फिर बरसकर नदी मे ही मिल जाता है दान देना एक सहज प्रवृती है । समय पर देने से उसकी महानता रहती है। मरने के बाद देने से कोई फल नही मिलता । इसलिए दान बल सबके लिए आवश्यक है ।

नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर तीन – चार वाक्यों में दीजिए ।

प्रश्न 1.
दान बल कविता का में फलों का दान करने से पेड को क्या लाभ होता है ?
उत्तर:
दान देना एक स्वाभाविक प्रक्रिया है । इसका समर्थन करते हए कवि कहते है । कि वृक्ष फल देता है । यह कोई दान नहीं है । यदि ऋतु जाने के बाद वृक्ष फल को नहीं छोडता है तो फल उसी डाल पर सड़ जाते है । इससे कीडे निकलकर सारा वृक्ष नाश हो जाता है । यदि वृक्ष फल को गिरा देता है तो फिर नभे फल आते है और उस फल के बीजों से नये पौधों उत्पन्न होते है ।

प्रश्न 2.
दिनकर के अनुसार दान देने से नदी को क्या लाभ होता है ?
उत्तर:
दिनकर दान की महानता मे नदी का उदाहरण देते हुए कहते है की नदी अपने में पानी को शोककर नही रखती । वह पानी का त्याग करके लोगों को जीवन देती है। नदी का पानी भाप बनकर बादलों का रुप लेता है और बरसकर उसी नदी में मिल जाता है । उसी प्रकार मनुष्य को भी दान देने से लाभ होता है ।

एक शब्द में उत्तर दीजिए

प्रश्न 1.
दान – बल कविता के कवि कौन है ?
उत्तर:
दान – बल के कविता के कवि श्री रामधारी सिंह दिनकर जी है ।

प्रश्न 2.
किस काव्य के लिए दिनकर को ज्ञानपीठ पुरस्कार मिला ?
उत्तर:
उर्वशी काव्य के लिए दिनकर को ज्ञानपीठ पुरस्कार मिला । बल कविता ने कवि के अनुसार किसकी कीर्ति प्रतिष्ठा हमेशा रहती है ?

प्रश्न 3.
दान – बल कविता ने कवि के अनुसार दानीव्यक्ति की प्रतिष्टा हमेशा रहती है ।
उत्तर:
दान – बल कविता में कवि के अनुसार दानीव्यक्ति की प्रतिष्टा हमेशा रहती है ।

प्रश्न 4.
दान – बल कविता किस काव्य से लिया गया है ?
उत्तर:
दान – बल कविता दिनकर के रश्मिरथी काव्य के चतुर्थ सर्ग से ली गयी है ।

संदर्भ सहित व्याख्याएँ

प्रश्न 1.
ऋतु के बाद फलों को रुकना
उत्तर:
यह पद्य ‘दान – बल, नामक कविता से लिया गया है। यह कविता रश्मिरथी नामक काव्य से लिया गया है । इसके कवि श्री रामधारी सिंह दिनकर जो है ।

इसमे दान की महानता को व्यक्त करते हुए कवि वृक्ष का उदाहरण दे रहा है । वृक्ष ऋतु जाने के बाद स्वयं अपने फलों को छोड देती है । यदि नहीं छोडती तो वे फल डालों पर ही सड जाते है। उससे कीडे निकलकर साश वृक्ष नाश हो जाता है । यदि फल को छोड़ता है तो उसके बीजों से नये पौधे और नये फल उत्पन्न होते है उसकी भाषा सरल खडीबोली है ।

प्रश्न 2.
दान जगत का प्रकृत धर्म है,
उत्तर:
यह पद्य ‘दान – बल’ नामक कविता से लिया गया है । यह कविता रश्मिरथी नामक काव्य से लिया गया है इसके कवि रामधारी सिंह दिनकर जी है ।

कवि का कहना है कि दान देना एक सहज स्वभाव है । इसको देने में व्यक्ति व्यर्थ रुप से डरता है । हम सब को एक दिन सब त्याग करके चले जाना है। लेकिन जो समय पर दान देता है वही महान होता है । जो मरते समय छोडकर जाता है, उसकी कोई महानता नही रहती ।

दान बल Summary in Hindi

कवि परिचय

श्री रामधारी सिंह दिनकर का जन्म 1908 ई में बिहार के मुंगेर जिले के सिमरिया नामक गाँव मे हुआ था । उन्हे ‘पद्म भूषण’ की उपाधि से अलंकृत किया गया । उनकी पुस्तक ‘संस्कृति के चार अध्याय के लिए उन्हे साहित्य अकादमी पुरस्कार मिला । ‘उर्वशी’ काव्य पर भारतीय ज्ञानपीठ पुरस्कार ‘दिनकर जी को मिला। उनहे राज्य सभा सदस्य के रुप में मनोनीत किया गया ।

सन् 1974 ई. में उनका स्वर्गवास हुआ । रेणुका, हुंकार, कुरुक्षेत्र, रश्मिरथी, परशुराम की प्रतीक्षा, उर्वशी उन्की प्रसिद्ध रचनाएँ है । संस्कृति के चार अध्याय में भारतिय संस्कृति के प्रति गौरव और राष्ट्रीय चेतना, देशप्रेम की भावना उनकी रचनाओं में स्पष्ट होती है । उन्की भाषा सरल रुडीबोली है । प्रस्तुत कविता ‘ दान बल’, ‘रश्मिरथी’ काव्य के चतुर्थ सर्ग से ली गयी है। इसमें दान की महानता और उससे जीवन की संपूर्णता पर ध्यान दिया गया है ।

सारांश

कवि का कहना है कि दान के देने से ही मानव जीवन निरंतर पूर्णरूप से आगे चलती है । दान बल से स्नेह ज्योति उज्जव, उज्वल जलती है। रोते हुए या हँसते हुए जो दान देते है, जो अहंकार में पडकर दान देते है और जा अपने स्वत्व को त्याग मानते हैं, उसका कोई फल नहीं मिलता ।

वास्तव में त्याग देना स्वत्व का त्याग नही है, यह जीवन की सहज क्रिया मात्र है । जो अपनी संपत्ति को रोक लेता है नह जीवित रहते हुए भी मृतक के समान हैं । अर्थात् जो दूसरों को दान या मदद करते वह मरे हुए व्यक्ति के समान है । कवि वृक्ष का उदाहरण देते हुए कहते है कि वृक्ष किसी पर कृपा दिखाने के लिए फल नहीं देता है । यदि वृक्ष फल को गिरने से रोक देती है और ऋतु चले जान के बाद भी फल डाल पर भी रखते है तो ये फल सड जाते है और उससे की टाणु निकल कर डालों को ही नही, सारे वृक्ष को नाश देती है । इसलिए वृक्ष फल को त्याग देता है तो उसके बीजों से नसे पौधे पैदा होते है ।

नदी का उदाहरण देते हुए कवि कहते हैं कि नदि भी अपने पानी को नहीं रोकती है। नदी का पानी भाप बनकर बादलो का रूप लेता है और बरसकर पानी उसी नदी में मिल जाता है । इसलिए जो भी हम देते है उसका संपूर्ण फल हमें प्राप्त होता है ।

इस प्रकार कवि का मानना है कि दान एक प्राकृतिक धर्म है । दान देने में मनुष्य व्यर्थ ही डरता है । हर एक को किसी – न – किसी दिन सब छोडकर जाना ही है । इसलिए समय का ज्ञान समजकर हमे सब कुछ समय पर दान देना चाहिए। नहीं तो जब मृत्यु आती है तो अपना सर्वस्व छोड़कर भी लाभ नहीं मिलता ।

इस प्रकार दान देना मनुष्य का सहज स्वभाव होना चाहिए । यह कोई उपकार नहीं है । इस कर्तव्य को निभाना हमारा कर्तव्य है । उनकी भाषा सरल खडीबेली है ।

Students must practice these Maths 1B Important Questions TS Inter 1st Year Maths 1B Differentiation Important Questions Very Short Answer Type to help strengthen their preparations for exams.

TS Inter 1st Year Maths 1B Differentiation Important Questions Very Short Answer Type

Question 1.
Find the derivative of f(x) = e^x (x² + 1). [May ’02]
Solution:
Given f(x) = e^x (x² + 1)
Let y = e^x (x² + 1)
Differentiating with respect to x on both sides

Question 2.
If f(x) = x² . 2^x . log x (x > 0), find f'(x). [May ’10]
Solution:
Given f(x) = x² . 2^x . log x
Let y = x² . 2^x . log x
Differentiating with respect to x on both sides

Question 3.
If f(x) = \(7^{x^3+3 x}\) (x > 0), then find f'(x). [Mar. ’17 (TS); May ’05]
Solution:

Question 4.
If y = e^2x log(3x + 4) then find \(\frac{d y}{d x}\). [May ’13; Mar. ’13 (Old)]
Solution:
Given, f(x) = e^2x log(3x + 4)
Let y = e^2x log(3x + 4)
Differentiating on both sides with respect to x
\(\frac{d y}{d x}=\frac{d}{d x}\left[e^{2 x} \log (3 x+4)\right]\)

Question 5.
If y = \(\frac{\mathbf{a x}+\mathbf{b}}{\mathbf{c x}+\mathbf{d}}\) then find \(\frac{\mathbf{d y}}{\mathbf{d x}}\).
Solution:
Given, f(x) = \(\frac{\mathbf{a x}+\mathbf{b}}{\mathbf{c x}+\mathbf{d}}\)
Let y = \(\frac{\mathbf{a x}+\mathbf{b}}{\mathbf{c x}+\mathbf{d}}\)
Differentiating on both sides with respect to x

Question 6.
If f(x) = \(\mathbf{a}^{\mathbf{x}} \cdot \mathrm{e}^{\mathbf{x}^2}\), then find f'(x). [May ’08; B.P.]
Solution:
Given, f(x) = \(\mathbf{a}^{\mathbf{x}} \cdot \mathrm{e}^{\mathbf{x}^2}\)
Let y = \(\mathbf{a}^{\mathbf{x}} \cdot \mathrm{e}^{\mathbf{x}^2}\)
Differentiating on both sides with respect to x

Question 7.
If f(x) = log(sec x + tan x), find f'(x). [Mar. ’14; May ’11]
Solution:
Given, f(x) = log(sec x + tan x)
Differentiating on both sides with respect to x

Question 8.
If f(x) = 1 + x + x² + ……….. + x¹⁰⁰, then find f'(1). [Mar. ’19 (TS); May ’14]
Solution:
Given f(x) = 1 + x + x² + ……… + x¹⁰⁰
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.

Question 9.
If y = \(\sin ^{-1} \sqrt{x}\), find \(\frac{d \mathbf{y}}{d x}\). [Mar. ’13]
Solution:
Given, y = \(\sin ^{-1} \sqrt{x}\)
Differentiating on both sides with respect to x

Question 10.
If y = sec(√tan x), find \(\frac{d \mathbf{y}}{d x}\). [May ’07]
Solution:
Given, y = sec(√tan x)
Differentiating on both sides with respect to x

Question 11.
If y = log(cosh 2x), find \(\frac{d \mathbf{y}}{d x}\). [Mar. ’12]
Solution:
Given y = log(cosh 2x)
Differentiating on both sides with respect to x

Question 12.
If y = log(sin(log x)), find \(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}\).
Solution:
Given, y = log(sin(log x))
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.

Question 13.
If y = \(\left(\cot ^{-1} x^3\right)^2\), find \(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}\). [May ’13, ’09; Mar. ’18 (TS)]
Solution:
Given y = \(\left(\cot ^{-1} x^3\right)^2\)
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.

Question 14.
Find the derivative of log(tan 5x). [Mar. ’08]
Solution:
Given, y = log(tan 5x)
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.

Question 15.
Find the derivative of \(\sinh ^{-1}\left(\frac{3 x}{4}\right)\). [May ’13 (Old)]
Solution:
Let y = \(\sinh ^{-1}\left(\frac{3 x}{4}\right)\)
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.

Question 16.
Find the derivative of \(\log \left(\frac{x^2+x+2}{x^2-x+2}\right)\). [May ’06]
Solution:
Let y = \(\log \left(\frac{x^2+x+2}{x^2-x+2}\right)\)
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.
\(\frac{d y}{d x}=\frac{d}{d x} \log \left(\frac{x^2+x+2}{x^2-x+2}\right)\)

Question 17.
Find the derivative of \(\log \left[\sin ^{-1}\left(e^x\right)\right]\). [Mar. ’10]
Solution:
Let y = \(\log \left[\sin ^{-1}\left(e^x\right)\right]\)
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.

Question 18.
Find the derivation of x = tan(e^-y) with respect to x. [Mar. ’17 (TS), ’05; May ’03]
Solution:
Given, x = tan(e^-y)
⇒ tan^-1x = e^-y
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.

Question 19.
Find the derivative of cos[log(cot x)]. [Mar. ’13 (old)]
Solution:
Let y = cos[log(cot x)]
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.

Question 20.
If y = \(\tan ^{-1}\left(\frac{2 x}{1-x^2}\right)\), then find \(\frac{\mathbf{d y}}{\mathbf{d x}}\). [Mar. ’15 (AP), ’04; May ’98, ’92]
Solution:

Question 21.
If y = x^x (x > 0), find \(\frac{\mathbf{d y}}{\mathbf{d x}}\). [Mar. ’11; May ’97, ’96]
Solution:
Given, y = x^x
Taking logarithms on both sides,
log y = log x^x
log y = x log x
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.

Question 22.
If x = a cos³t, y = a sin³t, find \(\frac{\mathbf{d y}}{\mathbf{d x}}\). [Mar. ’16 (AP), ’12, ’07, ’02; May ’12, ’11]
Solution:

Question 23.
If x³ + y³ – 3axy = 0, find \(\frac{\mathbf{d y}}{\mathbf{d x}}\). [Mar. ’00]
Solution:
Given, x³ + y³ – 3axy = 0
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.

Question 24.
Find the derivative of sin^-1(3x – 4x³) with respect to ‘x’. [Mar. ’16 (TS), May ’11, ’97]
Solution:
Let y = sin^-1(3x – 4x³)
Put x = sin θ
⇒ θ = sin^-1x
Now, y = sin^-1(3 sin θ – 4 sin³θ)
= sin^-1(sin 3θ)
= 3θ
y = 3 sin^-1x
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.
\(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}=3 \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{dx}} \sin ^1 \mathrm{x}\)
= \(3 \frac{1}{\sqrt{1-x^2}}\)
= \(\frac{3}{\sqrt{1-x^2}}\)

Question 25.
Find the derivative of \(\sin ^{-1}\left(\frac{2 x}{1+x^2}\right)\). [May ’15 (TS); Mar. ’15 (TS), ’12, ’98]
Solution:

Question 26.
Find the derivative of \(\tan ^{-1} \sqrt{\frac{1-\cos x}{1+\cos x}}\). [May ’13 (old); May ’02]
Solution:

Question 27.
Find the derivative of \(\sec ^{-1}\left(\frac{1}{2 x^2-1}\right)\). [Mar. ’17 (AP), ’13]
Solution:
Let y = \(\sec ^{-1}\left(\frac{1}{2 x^2-1}\right)\)

Question 28.
If x = 3 cos t – 2 cos³t, y = 3 sin t – 2 sin³t, then find \(\frac{\mathbf{d y}}{\mathbf{d x}}\).
Solution:

Question 29.
Find the derivative of y = x^y. [Mar. ’04, ’00, ’99]
Solution:
Given, y = x^y
Taking logarithms on both sides, we get
log y = log x^y
⇒ log y = y log x
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.
\(\frac{d}{d x}(\log y)=\frac{d}{d x}(y \log x)\)

Question 30.
Find the derivative of ex with respect to √x. [Mar. ’03]
Solution:
Given, f(x) = e^x, g(x) = √x
Let u = e^x
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.
\(\frac{d u}{d x}=\frac{d}{d x} e^x=e^x\)
Let v = √x
Differentiating on both sides with respect to ‘x’.

Question 31.
If y = \(\frac{2 x+3}{4 x+5}\), then find \(\frac{\mathbf{d y}}{\mathbf{d x}}\). [May ’15 (AP)]
Solution:

Question 32.
Find the derivative of y = \(\sqrt{2 x-3}+\sqrt{7-3 x}\). [Mar. ’15 (TS)]
Solution:
Given y = \(\sqrt{2 x-3}+\sqrt{7-3 x}\)

Question 33.
Find the derivative of 5 sin x + e^x log x. [Mar. ’17 (AP)]
Solution:
Let y = 5 sin x + e^x log x
Differentiating on both sides with respect to x

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year Hindi Study Material 5th Poem प्रथम रश्मि Textbook Questions and Answers.

TS Inter 1st Year Hindi Study Material 5th Poem प्रथम रश्मि

दीर्घ समाधान प्रश्न

प्रश्न 1.
‘प्रथम रश्मि’ कविता का सरांश पाँच-छः वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
प्रथम रश्मि कविता सुमित्रानंदन पंत्र जी से लिखी गयी है । प्रकृति की सहज सुन्दरता इसमें वर्जित है । प्रातः काल के समय मे सूर्योदय के किरणों को छूकर बाल विहंगिनी गीत गाते हैं । उनको कैसे मालूम कि सूर्योदय हो गया है। चन्द्र किरण के चूमने से नव कोमल पत्ते मुस्कुराना अर्थात रहे है। रात के तारे मन्द पड गए है । अन्धकार समाप्त होकर सूर्योदय हो रहा है । इसके स्वागत मे कोयल गीत गा रही है । कवि यह प्रश्न कर रहा है कि हे अंतर्योमिनी तुम्हे किसने बताया कि सूर्योदय हुआ है । कवि का हृदय प्रकृति के सहज सुन्दरता का स्पर्श कर रहा है ।

नीच दिए गए प्रश्नों के उत्तर तीन चार वाक्यों में दीजिए ।

प्रश्न 1.
सुमित्रानंदन पंत का कवि परिचय लिखिए ।
उत्तर:
सुमित्रानंदन पंत जी का जन्म सन् 1900 ई.मे अल्मोडा जिले के कौसानी नामक गाँव में हुआ था । वे कोमलता के कवि कह जाते है । आप शांत स्वभाव के थे । उन्होंने असहयोग आंदोलानों मे भाग लिया । उनपर आध्यात्मिक ग्रन्थों का भी प्रभाव था । उनकी रचनाओं मे प्रकृति सौन्दर्य, आदर्शवादी विचार धारा और अरविंद दर्शन का क्रमशः प्रभाव दिखाई देता है । सन् 1977 में उनकी मृत्यु हो गई । वीणा, ग्रंथि पल्लाव, युगंत उनकी प्रसिद्ध रचनाएँ है । ‘चिदंबरा’ काव्य के लिए उन्हे ज्ञानपीठ पुरस्कार मिला। वे प्रकृति सौन्दर्य के अद्वितीय कवि माने जाते है । प्रस्तुत प्रथम रश्मि कविता में प्रातः काल के प्रकृति सौन्दर्य का सुंदर वर्णन उन्होंने किया ।

प्रश्न 2.
कवि ने प्रातः काल का वर्णना किस प्रकार किया है ?
उत्तर:
पंत जी ने प्रातः काल का सुन्दर वर्णन किया है । उषा काल मे सूरज की प्रथम किरण धरती को छूने से कितने सुन्दर परिवर्तन होते है, उनका सुन्दर वर्णन किया है। सूर्योदय के स्वागत में नन्ही सी पक्षी की मधुर आवाज मे गाना, नन्ही सी कलियों का चन्द्रके किरण तितलियों के रूप मे स्पर्श करने से मुस्कुराना, रात के चमकीले तारे मन्द पड जाना, सूर्योदय के स्वागत करते हुए कोयल का गाना सभी का सुन्दर वर्णन करके कवि यह प्रश्न कर रहा है कि सुर्योदय के आगमन के बारे मे इन सबको कैसा पता चल रहा है ।

एक शब्द में उत्तर दीजिए

प्रश्न 1.
प्रथम रश्मि कविता के कवि कौन है ?
उत्तर:
प्रथम रश्मि कविता के कवि सुमित्रानंदन पंत जी है ।

प्रश्न 2.
किस काव्य के लिए पंत जी को ज्ञानपीठ पुरस्कार मिला ?
उत्तर:
‘चिदम्बरा’ काव्य के लिए पंत जी को ज्ञानपीठ पुरस्कार मिला ।

प्रश्न 3.
प्रथम रश्मि कविता मे कौन स्वागत गीत गा रहे हैं ?
उत्तर:
प्रधम रश्मि कविता में पेड पर रहनेवाला कोयल स्वागत गीत गा रहा है ।

प्रश्न 4.
प्रथम रश्मि कविता मे पक्षियों के घोंसलों के पास कौन पहरा दे रहे थे ?
उत्तर:
प्रथम रश्मि कविता मे पक्षियों के घोंसलों के पास जुगुनू पहरा दे रहे थे ।

संदर्भ सहित व्याख्याएँ

प्रश्न 1.
प्रथम रश्मि का आना ……………..
उत्तर:
यह पद्य ‘प्रथम रश्मि’ नामक कविता से लिया गया है। सुमित्रानंदन पंत इसके कवि है । सूर्योदय को सुन्दर वर्णन कवि इसमे कर रहे है । कवि इसमे बाल विहंगिनि से पूछ रहा है । अभी तुमने नंद से जाग लिया । तुम्हे प्रातः काल के किरणों की पहचान कैसे हुई ? यह जानकर तुम इतना सुन्दर केसे गा रही हो । प्रकृति की सहज सुन्दरता इसमे वर्णित है । भाषा सरल खडीबोली है ।

प्रश्न 2.
शशि – किरणों से उत्तर – उतरकर,………
उत्तर:
यह पद्य ‘प्रथम रश्मि नामक कविता से लिया गया है । इसके कवि श्री सुमित्रानंदन पंत जी है। इसमे प्रातः काल की सुन्दरता – का वर्णन किया गया है ।

कवि कहते है कि परिवेश के अनुरूप अपना इम वदलने वाली तितलियाँ चन्द्र किरणों की तरह जमीन पर उतरकर नव कोमल पत्तों को चूमकर उनको मुस्कुराना सिखा रही है। प्रकृति का कोमल वर्णन इसमे वर्जित है ।

प्रथम रश्मि Summary in Hindi

कवि परिचय

सुमित्रानंदन पंत जी का जन्म सन् 1900 ई. मे अल्मोडा जिले के कौसानी नामक गाँव में हुआ था । वे कोमलता के कवि कह जाते है । आप शांत स्वभाव के थे । उन्होंने असहयोग आंदोलानों में भाग लिया । उनपर आध्यात्मिक ग्रन्थों का भी प्रभाव था । उनकी रचनाओं मे प्रकृति सौन्दर्य, आदर्शवादी विचार धारा और अरविंद दर्शन का क्रमशः प्रभाव दिखाई देता है । सन् 1977 में उनकी मृत्यु हो गई । वीणा, ग्रंथि, पल्लाव, युगंत उनकी प्रसिद्ध रचनाएँ है । ‘चिदंबरा’ काव्य के लिए उन्हे ज्ञानपीठ पुरस्कार मिला। वे प्रकृति सौन्दर्य के अद्वितीय कवि माने जाते है । प्रस्तुत ‘प्रथम रश्मि कविता में प्रातः काल के प्रकृति सौन्दर्य का सुंदर वर्णन उन्होंने किया ।

सारांश

कवि बाल विहंगिनी को संबोधित करके पूछ रहा है कि उषा काल के सुरज की प्रथम किरण इतनी रंगोली थी; उसे तुमने कैसे पहचान लिया ! इस समय मे तुम इतना सुन्दर गा रहे हो, कहाँ से सीख लिया । तुम स्वप्नों के छोंसले में पंखों मे छिपकर सुख से सो रहे हो । रात भर नाना प्रकार के जुगुनू पहारा देकर तुम्हारे धोंसले के चारो ओर ऊँघते हुए धूम रहे है । तुम ने कैसे जान लिया कि सूर्योदय हुआ है ।

परिवेश के अनुरूप अपना रंग वदलने वाली सुंदर तितलियाँ चन्द किरणों की तरह जमीन पर उतर कर कोमल नवल पत्रों को चूम – चूम कर मुस्कुराना सिखा रही है ।

प्रातः कालमे चारों ओर प्रकृति प्रशान्त थी । रात भर चमकतेवाले तारे अब अपना चमक खो रहे थे । वृक्ष के पत्ते भी अब निःस्तब्ध थी और शायद स्वप्न मे विचारण कर रहे हैं। चारों ओर अभी अंधकार छाया हुआ था | अचानक उसी समय सहसा कोकिल स्वागत का गीत गाने लगी । कवि पूछ रहा है । कि हे कोचल । तुझे कैसे पता कि सूर्योदय हुआ है ।

इसप्रकार कवि प्रकृति का सुन्दर वर्णन करते हुए ईश्वर की महिमा का गुणगान प्रकृति के माध्यम से कर रहा है । उनकी भाषा सुन्दर खडीवोली है ।

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year Hindi Study Material 4th Poem बालिका का परिचय Textbook Questions and Answers.

TS Inter 1st Year Hindi Study Material 4th Poem बालिका का परिचय

दीर्घ समाधान प्रश्न

प्रश्न 1.
‘बालिका का परिचय कविता का सारांश पांच छेः वाक्यों मे लिखिए ।
उत्तर:
‘बालिका का परिचय कविता श्रीमती सुभद्रा कुमारी चौहान जी से लिखी गयी है | संपूर्ण कविता मे कवइत्री का हृदय बोलता है। एक माँ के लिए उसकी अपनी संतान हो सब कुछ होती है । इसकविता की विषयवस्तु एक और उसकी पुत्री पर आधारित है माँ के लिए वह बालिका ही गोद की शोभा होती है और अपना सौभाग्य | उसी की चेष्टओं में कवइत्री अपना बचपन की स्मृतियों को देख रही है । उसी को अपना मंदिर, मसजिद, काबा, काशी, समझाती है । कृष्ण की बाल लीलाओं को और कौसल्या की ममता को अपनी और बेटी के बीच में देख रही है ईसा की क्षमाशीलता, नबी महम्मद का विश्वास, गौतम की अहिंसा सभी बेटी मे देख रही है । कवइत्री यही मान्ती है कि जिसके पास सच्ची माँ जी ममता होती है, उस एक बालिका का परिचय मिल जाता है ।

प्रश्न 2.
सुभद्रा कुमारी चौहान की कविताओं की विशेषताएँ लिखिए ।
उत्तर:
सुभद्रा कुमारी चौहान की कविताएँ देश प्रेम, वीर भावना और उइबोधन की दृष्टि से महत्वपूर्ण है । आधुनिक काव्य मे नारी चेतना का स्वर स्पष्ट मुखरित होती है । उनके काव्य मे एक ओर नारी की भावुकता तथा कोमलता के दर्शन होते है और दूसरी ओर राष्ट्रीय चेतना स्पष्ट रूप से दिखायी पडती है । प्रस्तुत कविता की विषय वस्तु एक माँ और उसकी पुत्री पर आधारित है। संपूर्ण कविता में कवइत्री का हृदय बोलता है यह समाज को एक महत्वपूर्ण संदेश होता है ।

प्रश्न 3.
माँ के लिए बेटी किसके समान है ?
उत्तर:
माँ के लिए बेटी गोद की शोभ है और सौभाग्य प्रदान करती है । वह अपने अंधकारमय जीवन के लिए दीपशिखा की तरह है । माँ जीवन मन उषा की पहली किरण है। नीरस मन में की अमृत धारा और रस भरने वाली है – वह बालिका नष्ट नयनों की ज्योति है और तपस्वी को मन की सच्चीलगन है । एक माँ के लिए उसकी अपनी संतान है सबकुछ होती है । माँ और बेटी में भेद न करने की भावना समाज को उन्नति के शिखर पर पहुँचा सकती है ।

एक शब्द में उत्तर दीजिए

प्रश्न 1.
गोदी की शोभा कौन है ?
उत्तर:
माँ की गोदी की शोभा अपनी बेटी ही है ।

प्रश्न 2.
माँ की मनोकामना कैसी है ?
उत्तर:
माँ की मनोकामना मन को मस्त देने वाली है ।

प्रश्न 3.
सुभद्रा कुमारी चौहान के लिए मंदिर – मस्जिद कौन है ?
उत्तर:
सुभद्रा कुमारी चौहान के लिए मंदिर – मस्जिद अपनी बेटी ही है।

प्रश्न 4.
किसका दिल बेटी को समझ सकता है ?
उत्तर:
जिसके पास माता का दिल है । वही बेटी को समझ सकता है ।

संदर्भ सहित व्याख्याएँ

प्रश्न 1.
यह मेरी गोदी की शोभा …..
उत्तर:
यह पद्य ‘बालिका का परिचय’ नामक कविता से लिया गया है । इसकी कवइत्री सुभद्रा कुमारी चौहान जी है। इसमे नारी चेतना का स्वर स्पष्ट होती है ।

कवइत्री कहती है कि बालिका मेरी गोद की शोभा है और सौभाग्य प्रदान करनेवाली है । वह मेरी मनोकामना का प्रतिफल है । माँ जितनी सम्पन्न होने पर भी बालिका के सामने भिखारिन ही है । वह अन्धकार में दीपशिखा की तरह, कालीघटा में प्रकाश की तरह है । वह पतझड की हरियाली में, कमल भौरों में उषा की पहली किरण जैसी है। अपनी बालिका हो जीवन का सूर्योदय है। उनकी भाषा सरल खडीबोली है ।

प्रश्न 2.
कुष्णचंद्र की क्रीडाओं को ……
उत्तर:
यह पद्य ‘बालिका का परिचय’ नामक कविता से लिया गया है । इसकी कवइत्री सुभद्राकुमारी चौहान जी है। इसमें नारी चेतना और बालिका के प्रति माँ की ममता का स्पष्ट चित्रण किया गया है ।

कृष्ण की बाललीलाएँ, कौशल्या की ममता सभी का दर्शन मै अपनी बालिका के देखकर अनुभव करती है। ईसा की क्षमाशीलता, नबी मुहम्मद का विश्वास, गौतम की अहिंसा इसी बालक मे दिखाई पड रहा है मेरी बालिका इतनी महान है कि सारे सद्गुण उसमें है उनकी भाषा है सरल खडीबोली है ।

बालिका का परिचय Summary in Hindi

कवइत्री परिचय

भारत कोकिला सुभद्रा कुमारी चौहान का जन्म सन् 1905 में इलाहाबाद में हुआ ! उन्होंने असहयोग आन्दोलन में भी भाग लिया । उनकी रचनाओं में देश-प्रेम, वीर भावना स्पष्ट होते है । सन् 1948 में उनकी मृत्यु हो गयी । इनकी रचनाओं में मुकुल, त्रिधारा, बिखरे मोती, उन्मादिनी आदि प्रमुख है। ‘मुकुल’ काव्य संग्रह के लिए उन्हें साहित्यं सम्मेलन प्रयाग द्वारा सेक्सरिया पुरस्कार प्रदान किया गया । आधुनिक काव्य में नारी चेतना का स्वर मुखरित होता है। इस कविता में माँ का ह्रदय और सन्तान के प्रति उसकी ममता का स्पष्ट चित्रण मिलता है ।

कविता का सारांश

इसकी विषय वस्तु एक माँ और उसकी पुत्री पर आधारित है । माँ अपनी के रूप में अनुभव करती हुई । पुत्री को देखकर पुलकित होती है और कवइत्री अपने को कहती है कि बालिका मेरी गोद की शोभा है और सौभाग्य प्रदान करनेवाली है। वह मेरी मनोकामना का प्रतिफल है। उसके सामने वह जितना सम्पन्न होने पर भी अपने को भिखारिन मानती है ।

वह अधिकार में दीपशिखा की तरह, कालीघटा में प्रकाश की तरह है । वह पतझड की हरियाली में, कमल भौरो में उषा की पहली किरण जाती है । नीरस मन मे ऊमृत धारा का रस भरने वली अन्धे नयनो में ज्योति और तपस्वी के मन की सच्ची लगन है। मेरा बीता बचपन जहाँ जीवन के बगीचे में किलकिलाकर हँसना मचलना, क सभी मेरे सामने बचपन की घटनाएँ दिखाई पड़ रहे है। मेरे लिए मंदिर, मसजिद, काबा, काशी वही है।

हर प्रकार का तीर्थ, पूजा, पाठ, जप, तह, अपनी बालिका के रूप में ही कवइत्री देख रही है । कृष्ण की बाल लीलाएँ कौशल्या की ममता सभी को वह स्पर्श कर रही है । ईसा की क्षमाशीलता, नबी मुहम्मद का विश्वास, गौतम की अहिंसा उसी बालिका में देख रही है । उस बालिका का परिचय देने में भी वह असमर्थ है । क्यों कि कवइत्रि का माननी है कि जिसके पास माँ का हृदय रहता है। वह इस बालिका का परिचय महसूस कर लेते है ।

इस प्रकार इन्हें नारी की भावुकता और कोमलता स्पष्ट हलकती है। संपूर्ण कविता मे कवइत्री का हृदय बोलना थी भाषा सरल खडीबोली है ।

Students must practice these TS Intermediate Maths 1B Solutions Chapter 3 Straight Lines Ex 3(c) to find a better approach to solving the problems.

TS Inter 1st Year Maths 1B Straight Lines Solutions Exercise 3(c)

I.
Question 1.
Find the ratios in which the following straight lines divide the line segment joining the given points. State whether the points lie on the same side or on either side of the straight line. (V.S.A.Q.)
(i) 3x – 4y = 7; ( 2, – 7 ) and ( – 1, 3 )
ii) 3x + 4y = 6; ( 2, – 1 ) and (1,1)
iii) 2x + 3y = 5; (0, 0) and (- 2,1) (Mar. ’14)
Answer:
(i) 3x – 4y = 7, (2, – 7 ) and (- 1, 3)
3x – 4y – 7 = 0
we have the formula for the ratio Ln -(axj + by! + c) l22 ” (ax2 + by2 + c)

Since L₁₁ and L₂₂ are of opposite signs, the given points lie on either side of the straight line.

(ii) 3x + 4y = 6; ( 2, -1 ) and ( 1, 1 )
Equation of the given line is 3x + 4y – 6 = 0

Since L₁₁ and L₂₂ are of opposite signs, the given points lie on either side of the straight line.

(iii) 2x + 3y = 5; ( 0, 0 ) and (- 2, 1 )

Since L₁₁ and L₂₂ are of same sign, the points lie on the same side of line.

Question 2.
Find the point of intersection of the following lines
(i) 4x + 8y – 1 = 0; 2x – y + 1 = 0
(ii) 7x + y + 3 = 0;x + y = 0 (VJS.A.Q.)
Answer:
(i) 4x + 8y – 1 = 0; 2x – y + 1 = 0
Point of intersection of above lines is obtained by solving the two equations (or) by the formula.

(ii) 7x + y + 3 = 0; x + y = 0
The point of intersection of the lines is obtained by solving the above equations.

Question 3.
Show that the straight lines
(a – b)x + (b – c)y = c – a,
(b – c)x + (c – a)y = a – b and
(c – a)x + (a – b)y = b – c are concurrent.
Answer:
Take given lines as
(a – b)x + (b – c)y = c – a ……………….. (1)
(b – c) x + (c – a) y = (a – b) ……………… (2)
(c – a) x + (a – b) y = (b – c) ……………. (3)
solving (1) and (2)

∴ Point of intersection of (1) and ( 2 ) is (-1, -1)
Substituting in equation (3) we get (c – a) (- 1) + ( a – b) (- 1) = – c + a – a + b = b – c
P (-1, -1) is a point on (3) and hence the given lines are concurrent.

Question 4.
Transform the following equations into the form L₁ + λL₂ = 0 and find the point of concurrency of the family of straight lines represented by the equation.
(i) (2 + 5k)x – 3(1 + 2k)y + (2 – k) = 0
(ii) (k + 1)x + (k + 2)y + 5 = 0 (SA.Q.)
Answer:
(2 + 5k)x – 3(1 + 2k)y + (2 – k) = 0
(2 + 5k ) x – 3 ( 1 + 2k ) y + (2 – k) = 0
⇒ (2x – 3y + 2 ) + k ( 5x – 6y – 1 ) = 0
This is of the form L₁ + λL₂ = 0
L₁ = 2x – 3y + 2 = 0
L₂ = 5x – 6y – 1 = 0
solving these equations

∴ The point of concurrency is P(5, 4)

(ii) (k + 1)x + (k + 2)y + 5 = 0
Answer/;
k (x + y) + (x + 2y + 5) = 0
⇒(x + 2y + 5) + k(x + y) = 0
This is of the form
∴ L₁ + λL₂ = 0
L₂ = x + y = 0 solving them

⇒ x = 5, y = -5
∴ point of concurrency = (5, -5)

Question 5.
Find the value of p, if the straight lines x + p = 0, y + 2 = 0 and 3x + 2y + 5 = 0 are concurrent. (V.S.A.Q.)
Answer:
Equations of the given lines
x + p = 0 ………………….. (1)
y + 2 = 0 ………………….. (2)
3x + 2y + 5 = 0 ………………….. (3)
From (2) we have y = – 2
and from (3) 3x – 4 + 5 = 0 ⇒ x = – \(\frac{1}{3}\)
∴ From (1), p = – x = \(\frac{1}{3}\)

Question 6.
Find the area of the triangle formed by the following straight lines and the coordinate axes.
(i) x – 4y + 2 = 0
(ii) 3x – 4y + 12 = 0 (V.S.A.Q.)
Answer:
(i) x – 4y + 2 = 0
Equation of the line x – 4y + 2 = 0
⇒ x – 4y = – 2
⇒ \(\frac{x}{-2}+\frac{y}{\left(\frac{1}{2}\right)}\) = 1
∴ X – intercept = – 2, Y – intercept = \(\frac{1}{2}\)
∴ Area of ∆ OAB = \(\frac{1}{2}\) |ab|
= \(\frac{1}{2}\left|(-2)\left(\frac{1}{2}\right)\right|\) = \(\frac{1}{2}\)

(ii) 3x – 4y + 12 = 0
Equation of the given line is 3x – 4y + 12 = 0
⇒ 3x – 4y = – 12
⇒ \(\frac{3}{-12} x-\frac{4}{-12} y\) = 1
⇒ \(\frac{x}{-4}+\frac{y}{3}\) = 1
X-intercept = – 4, Y-intercept = 3
∴ Area of ∆ OAB = \(\frac{1}{2}\) |ab|
= \(\frac{1}{2}\) |(- 4) (3)| = 6 square units

II.
Question 1.
A straight line meets the coordinate axes at A and B. Find the equation of straight line, when
(i) \(\overline{\mathbf{A B}}\) is divided in the ratio 2 : 3 at (- 5, 2)
(ii) \(\overline{\mathbf{A B}}\) is divided in the ratio 1 : 2 at (- 5, 4)
(iii) (p, q) bisects \(\overline{\mathbf{A B}}\) (S.A.Q.)
Answer:
(i) \(\overline{\mathbf{A B}}\) is divided in the ratio 2 : 3 at (- 5, 2 )

Let OA = a and OB = b
∴ A = (a, 0) and B = (0, b)
M divides AB in the ratio 2 : 3

(ii) \(\overline{\mathbf{A B}}\) is divided in the ratio 1 : 2 at (- 5, 4)
Answer:
Let OA = a and OB = b
then A = (a, O) and B= (O, b)
P divides AB in the ratio 1 : 2

(iii) (p, q) bisects \(\overline{\mathbf{A B}}\)
Answer:
Let OA = a, and OB = b
Then A = (a, 0) and B = (0, b)

Question 2.
Find the equation of the straight line pass-ing through the points (-1, 2) and ( 5, -1) and also find the area of the triangle formed by it with the axes of coordinates. (S.A.Q.)
Answer:
Let A (- 1, 2) and B (5, – 1) are the given points. Equation of AB is
\(\frac{y-2}{2+1}=\frac{x+1}{-1-5}\) ⇒ \(\frac{y-2}{3}=\frac{x+1}{-6}\)
⇒ – 2(y – 2) = x + 1
⇒ x + 2y – 3 = 0
Area of the ∆^le formed by it with the axes of coordinate = \(\frac{1}{2} \frac{c^2}{|a \cdot b|}=\frac{1}{2} \frac{9}{|(1)(2)|}=\frac{9}{4}\) sq.units.

Question 3.
A triangle of area 24 sq. units is formed by a straight line and the coordinate axes is in the first quadrant. Find the equation of the straight line, if it passes through (3, 4). (S.A.Q.)
Answer:
Equation of line in the intercepts form is \(\frac{x}{a}+\frac{y}{b}\) = 1
If this passes through P(3, 4) then

⇒ a² = 12 (a – 3)
⇒ a² – 12a + 36 = 0
⇒ (a – 6)² = 0
⇒ a = 6
∴ b = \(\frac{4 a}{a-3}=\frac{24}{3}\) = 8
Equation of AB is \(\frac{x}{6}+\frac{y}{8}\) = 1
⇒ 4x + 3y = 24
⇒ 4x + 3y – 24 = 0

Question 4.
A straight line with slope 1 passes through Q (- 3, 5) and meets the straight line x + y – 6 = 0 at P. Find the distance PQ. (S.A.Q.)
Answer:

Given slope = 1, tan α = 1 = tan 45° ⇒ α = 45°
The line passes through Q (-3, 5)
Coordinates of P are
(x₁ + r cos α, y₁ + r sin α)
= (- 3 + r cos 45°, 5 + r sin 45°)
= (- 3 + \(\frac{\mathrm{r}}{\sqrt{2}}\), 5 + \(\frac{\mathrm{r}}{\sqrt{2}}\))
P is a point on x + y – 6 = 0
⇒ – 3 + \(\frac{\mathrm{r}}{\sqrt{2}}\) + 5 + \(\frac{\mathrm{r}}{\sqrt{2}}\) – 6 = 0
⇒\(\frac{2 r}{\sqrt{2}}\) = 4 r = 2√2
∴ PQ = 2√2

Question 5.
Find the set of values of ‘a’ if the points (1, 2) and (3, 4) lie to the same side of the straight line 3x – 5y + a = 0 (S.A.Q.)
Answer:
A (1, 2) and B (3, 4) are the given points
Equation of the given line is 3x – 5y + a = 0
L₁₁ = 3 (1) – 5 (2) + a = a – 7
L₂₂ = 3 (3) – 5 (4) + a = a – 11
a – 7 and a – 11 both must be positive or both negative
Case (i) : a – 7 > 0, a – 11 > 0
⇒ a > 7 and a > 11
∴ a > 7, 11 a ∈ (11, ∞)
Case (ii): a – 7 < 0, a – 11 < 0
⇒ a < 7 and a < 11
⇒ a ∈ (- ∞, 7)
∴ a ∈ (- ∞, 7) ∪ (11, ∞)

Question 6.
Show that the lines 2x + y – 3 = 0, 3x + 2y – 2 = 0 and 2x – 3y – 23 = 0 are concurrent and find the point of concurrency. (S.A.Q)
Answer:
Equations of the given lines are
2x + y – 3 = 0 ……………. (1)
3x + 2y – 2 = 0 ……………. (2)
2x – 3y – 23 = 0 ……………. (3)
Solving (1) and (2) we get the point of intersection of the lines.

⇒ x = 4, y = – 5
∴ Point of intersection of the lines (1) and (2) is (4,- 5)
Now from (3) 2x – 3y – 23
= 2 (4) – 3 (-5) – 23 = 8 + 15 – 23 = 0
∴ So the point lies on (3) and lines (1), (2), (3) are concurrent. The point of concurrence is (4, -5)

Question 7.
Find the value of p if the following lines are concurrent (SA.Q.) (May 2006)
(i) 3x + 4y = 5, 2x + 3y = 4 : px + 4y = 6
(ii) 4x – 3y – 7 = 0, 2x + py + 2 = 0, 6x + 5y – 1 = 0
Answer:
(i) 3x + 4y = 5, 2x + 3y = 4 : px + 4y = 6
Equations of lines are
3x + 4y – 5 = 0 and …………….. (1)
2x + 3y – 4 = 0 …………….. (2)
Point of intersection of (1) and (2) x y 1

⇒ x = – 1, y = 2 ;
Point of intersection is P (-1,2) given lines are concurrent and the point P (-1, 2) must lie on px + 4y – 6 = 0
⇒ – p + 8 – 6 = 0 ⇒ p = 2

(ii) 4x – 3y – 7 = 0, 2x + py + 2 = 0,6x + 5y – 1 = 0
Answer:
Equations of lines are
4x – 3y – 7 = 0 ……………. (1)
6x + 5y – 1 = 0 ……………. (2)
solving (1) and (2) we get

⇒ x = 1, y = – 1
∴ Point of intersection = ( 1, – 1)
Since the given lines are concurrent, consider 2x + py + 2 = 0
⇒ 2 (1) + p (-1) + 2 = 0 ⇒ p = 4

Question 8.
Determine whether or not the four straight lines with equations x + 2y – 3 = 0, 3x + 4y – 7 = 0, 2x + 3y – 4 = 0 and 4x + 5y – 6 = 0 are concurrent. (S.A.Q.)
Answer:
Equations of the given lines are
x + 2y – 3 = 0 ……………………. (1)
3x + 4y – 7 = 0 ……………………. (2)
2x + 3y – 4 = 0 ……………………. (3)
4x + 5y – 6 = 0 ……………………. (4)
Solving (1) and (2) we have

⇒ x = 1, y = 1
∴ Point of intersection = (1, 1)
2x + 3y – 4 = 2 (1) + 3 (1) – 4 = 1 ≠ 0
4x + 5y – 6 = 4 (1) + 5 (1) – 6 = 3 ≠ 0
∴ P (1, 1) is not a point on (3) and (4)
∴ The given lines are not concurrent.

Question 9.
If 3a + 2b + 4c = 0, then show that the equation ax + by + c = 0 represents a family of concurrent straight lines and find the point of concurrency. (S.A.Q.)
Answer:
Given condition is 3a + 2b + 4c = 0
⇒ c = – \(\left(\frac{3}{4}\right) a-\left(\frac{2}{4}\right) b\)
For all values of a, b the lines ax + by + c = 0 passes through ‘a’ the point \(\left(\frac{3}{4}, \frac{1}{2}\right)\) since

∴ The equation ax + by + c = 0 represents a family of concurrent lines
∴ Point of concurrence = \(\left(\frac{3}{4}, \frac{1}{2}\right)\)

Question 10.
If non-zero numbers a, b, care in harmonic progression, then show that the equation \(\frac{x}{a}+\frac{y}{b}+\frac{1}{c}\) represents a family of concurrent lines and find the point of concurrency. (S.A.Q.)
Answer:
Given a, b, c are in harmonic progression, we have \(\frac{1}{a}, \frac{1}{b}, \frac{1}{c}\) are in arithmetic progression.

For all values of a, b, c the equation \(\frac{x}{a}+\frac{y}{b}+\frac{1}{c}\) represents a family of concurrent lines.
∴ Point of concurrence = P (1, – 2)

III.
Question 1.
Find the point on the straight line 3x + y + 4 = 0 which is equidistant from the points (- 5, 6) and (3, 2). (March 2013) (S.A.Q)
Answer:

Let P (x₁, y₁) be any point on 3x + y + 4 = 0
∴ 3x₁ + y₁ + 4 = 0 ………………….. (1)
Given PA = PB ⇒ PA² = PB²
⇒(x₁ + 5)² + (y₁ – 6)²
= (x₁ – 3)² + (y₁ – 2 )²
⇒ x₁² + 10x₁] + 25 + y₁² – 12y₁ + 36
⇒ x₁² – 6x₁ + 9 + y₁² – 4y₁ + 4
⇒ 16x₁ – 8y₁ + 48 = 0
⇒ 2x₁ – y₁ + 6 = 0 …………………… (2)
Solving (1) and (2) 5x₁ + 10 = 0 ⇒ x₁ = – 2
From (1) ⇒ 3 (- 2) + y₁ + 4 = 0 ⇒ y₁ = 2
∴ Coordinates of P are (- 2, 2)

Question 2.
A straight line through P (3, 4) makes an angle of 60° with the positive direction of the X – axis. Find the coordinates of the points on that line which are 5 units away from P. (S.A.Q.)
Answer:
Equation of the straight line in symmetric form is \(\frac{x-x_1}{\cos \theta}=\frac{y-y_1}{\sin \theta}\) = r
∴ Coordinates of any point on the line
Q = (x₁ + r cos θ, yi + r sin θ)
Given (x₁, y₁) = (3, 4)
θ = 60° ⇒ cos θ = cos 60° = \(\frac{1}{2}\),
sin θ = sin 60° = \(\frac{\sqrt{3}}{2}\)

Case (i): r = 5 ; Co-ordinates of Q are

Case (ii): r = – 5; Co-ordinates of Q are

Question 3.
A straight line through Q(√3, 2) makes an angle \(\frac{\pi}{6}\) with the positive direction of the X- axis. If the straight line intersects the line √3x – 4y + 8 = 0 at P, find the distance PQ. (March 2004) (E.Q)
Answer:

Given that the straight line, PQ through Q makes an angle \(\frac{\pi}{6}\) with the positive direction of the X-axis.
∴ Slope of PQ = m = tan 30°= \(\frac{1}{\sqrt{3}}\)
PQ passes through Q (√3 , 2)
Equation of PQ is y – 2 = \(\frac{1}{\sqrt{3}}\)(x – √3 )
⇒ √3 y – 2√3 = x – √3
⇒ x – √3 = -√3 ……………… (1)
Equation of AB is √3x – 4y + 8 = 0 ………………… (2)
From (1) √3x – 3y = – 3 ……………. (3)
Solving (2) and (3) y = 5
From (1) x = √3y – √3 = 5√3 – √3 = 4√3
∴ Coordinates of P = (4√3, 5) and Coordinates of Q = (√3 , 2)
∴ PQ² = ( 4√3 – √3)² + ( 5 – 2)²
= (3√3)² + 3² = 27 + 9 = 36
∴ PQ = 6 units

Question 4.
Show that the origin is with in the triangle whose angular points are (2, 1 ) ( 3, – 2 ) and (-4,-1) (E.Q)
Answer:
Let P (2, 1), Q (3, -2) and R (-4, -1) be the regular points of a triangle PQR

Equation of QR is

∴ L₃ = 3x + y – 7 = 0 ………………… (3)
L₃ (- 4, – 1) = 3 (- 4) – 1 – 7 = – 20 < 0
L₃ (0, 0) = 3 (0) + 0 – 7 = – 7 < 0
Hence (-4, -1) , (0,0) lies on the same side of
PQ and (0, 0) lies to the left of PQ ………………… (4)
L₂ (3, -2) = 3 + 6 + 1 = 10 > 0
L₂ (0, 0) = 0 – 3 (0) + 1 = 1 > 0
So (0, 0) and (3, -2) lie on the same side of PR ………………… (5)
L₁ (2, 1) = 2 + 7(1) + 11 = 20 > 0
L₁ (0, 0) = 0 + 7 (0) + 11 = 11 > 0
So (0, 0) and (2, 1) lie on the same side of QR ……………………. (6)
From (4), (5) and (6) we have O(0, 0) lies downwards to PR, upward of QR, and to the left of PQ. Hence O(0, 0) will lie inside the ∆PQR.

Question 5.
A straight line through Q (2, 3) makes an angle \(\frac{3 \pi}{4}\) with the negative direction or X – axis. If the straight line intersects the line x + y – 7 = 0 at P, find the distance of PQ. (E.Q)
Answer:

The line PQ makes an angle \(\frac{3 \pi}{4}\) with the negative direction of X- axis ie., PQ makes an angle. π – \(\frac{3 \pi}{4}\) = \(\frac{\pi}{4}\) with the positive direction of X-axis.
Coordinates of Q are (2, 3)
Coordinates of P are (x₁ + r cos θ, y₁ + r sin θ)

Question 6.
Show that the straight lines x + y = 0, 3x + y – 4 = 0 and x + 3y – 4 = 0 form an isosceles triangle. (E.Q)
Answer:
Given lines are
x + y = 0 …………………. (1)
3x + y – 4 = 0 …………………… (2)
x + 3y – 4 = 0 ……………….. (3)
Solving (1) and (2)

⇒ x = 2, y = – 2
Point of intersection of (1) and (2) is (2, – 2)
Solving (2) and (3)
By solving the equations (2) and (3)

∴ Point of intersection of (2) and (3) is (1, 1) Solving equations (1) and (3)

⇒ x = – 2, y = 2
∴ Point of intersection of lines ( 1) and (3) = (-2, 2)
Let A = (2, -2), B = (1, 1), C = (-2, 2) be the vertices of the triangle ABC formed by the lines (1), (2) and (3), then
Then AB =

∴ AB = BC we can say that an isosceles triangle can be formed with the given lines.

Question 7.
Find the area of the triangle formed by the straight lines 2x-y-5 = 0, x – 5y + 11 = 0 and x + y – 1 = 0. (E.Q)
Answer:
Given lines are
2x – y – 5 = 0 ……………………. (1)
x – 5y + 11 = 0 (2)
x + y – 1 = 0 (3)
By solving the equations (1) and (2)

∴ Point of intersection of lines (1) and (2) is A (4, 3). Solving (2) & (3)

⇒ x = – 1, y = 2
∴ Point of intersection of the lines (2) and (3) is B (- 1, 2 ).
Solving (1) and (3)

⇒ x = 2; y = – 1
∴ Point of intersection of lines (1) and (3) is C(2, -1) Area of ∆ ABC

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year Hindi Study Material 3rd Poem समता का संवाद Textbook Questions and Answers.

TS Inter 1st Year Hindi Study Material 3rd Poem समता का संवाद

दीर्घ समाधान प्रश्न

प्रश्न 1.
समता का संवाद कविता का सारांश लगभग पाँच छे वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
समता का संवाद कविता श्री मैथिलिशरण गुप्त के द्वारा लिखी गयी है। इसमें भारत के सभी धर्मो, संस्कृतियों, आचार-विचारों को समान रूप से दिखाकर देश में एकता स्थापित किया गया है । हमारा देश भारत माता का मंदिर है। हम सब उनके संतान है । सबलोग मिलकर सुख दुखों को बाँट देंगे और सब में शत्रुता छोडकर प्रेम की भावना को फैलाएँगे । भारत माता के लिए जपगान करेंगे और उनके प्रति हमारा कर्तव्य निभाएँगे । इससे हमसब का कल्याण होगा और हम सब की इच्छाएँ पूरी जाएँगी ।

प्रश्न 2.
गुप्त जी के अनुसार भारत देश की विशेषता क्या है ?
उत्तर:
गुप्त जी के अनुसार भारत देश अनेक धमों, सस्कृतियों, आचारगुप्त – विचारों का संगम स्थान है। यहाँ सब लोग मिलकर समता का संवाद करते है । सबलोग मिलजुलकर भारत माता की आराधना करते है और प्रेम भावना के साथ अपने – अपने चरित्र का निर्माण करते है । हम सब उन्ही के सलान है । इसलिए हम सब को साथ रहकर सुख दुखों को बांटना चाहिए और देश के लिए अपना कर्तव्य निभाना चाहिए। तभी हम सब का कल्याण होगा और भारत माता की कृपा से सब की इच्छाएँ पूरी हो जाएँगी ।

प्रश्न 3.
मैथिली शरण गुप्त का संक्षिप्त परिचय लिखिए ।
उत्तर:
मैथिलिशरण गुप्त जी का जन्म सन् 1886 में झांसी के चिरगाँव गाँव में हुआ । वे राष्ट्र कवि के रूप में प्रसिद्ध थे । उन्होंने अनेक राष्ट्रीय आंदोलनो में भी भाग लिया । भारत सरकार ने उन्हें पद्मभूषण आधि से भी सम्मानित किया। सन् 1964 में उनकी मृत्यु हो गयी । साकेत, जयभारत, यशोधरा, भारत-भारती, उनकी प्रसिद्ध रचनाएँ है । उन्होंने मानवता को अपनी कविता का आदर्श बनाया । त्याग और प्रेम को उन्होंने महानता दी । प्रस्तुत ‘समता का संवाद’ कविता में उन्होंने भारत में सभी धर्मों, संस्कृतियों, आचार-विचारों आदि को समान रूप में बलदेकर देश में एकता स्थापित करने का प्रयत्न किया। उनकी भाषा सरल खडीबोली है ।

एक शब्द में उत्तर दीजिए

प्रश्न 1.
समता का संवाद कविता के कवि कौन है ?
उत्तर:
समता का संवाद कविता के कवि श्री मैथिलीशरण गुप्त जी है ।

प्रश्न 2.
भारत माता के मंदिर में किसका व्यवधान नही है ?
उत्तर:
भारत माता के मंदिर में जाति – धर्म या संप्रदाय का भेदभाव नही है ।

प्रश्न 3.
मैथिलीशरण गुप्त का प्रमुख महाकाव्य कौन सा है ?
उत्तर:
साकेत मैथिलीशरण गुप्त का प्रमुख महाकाव्य है ।

प्रश्न 4.
समता शब्द का अर्थ क्या है ?
उत्तर:
समता शब्द का अर्थ समानता या बराबरी है ।

संदर्भ सहित व्याख्याएँ

प्रश्न 1.
भारत माता का मंदिर यह, समता का संवाद जहाँ सबका शिव कल्याण यहाँ है । पावे सभी प्रसाद यहाँ ।
उत्तर:
यह पद्य ‘समता का संवाद’ नामक कविता से लिया गया है ।

इसके कवि मैथिलीशरण गुप्त जी है। इसमें देश की एकता पर बल दिया गया है ।

कविकां कहना है कि हमारा यह देश भारत माता का मंदिर हैं। यहाँ समता का संवाद किया जाता है । अर्थात् सभी जाति, मत, संप्रदाय में एकता दिखायी पडता है । ऐसे इस देश में हम सब का शुभ होता है। हम सबकी ऊँछाएँ पूरी होती हैं और हम सब पर समान रूप से कृपा दिखायी जाती है । कवि की भाषा सरल खडी – बोली है ।

प्रश्न 2.
सब तीर्थों का एक तीर्थ यह … एक चरित्र बना ले हम ।
उत्तर:
यह पंद्य ‘समता का संवाद’ नामक कविता से लिया गया है । इसके कवि मैथिलीशरण गुप्त जी है। सब को आदर्शमय जीवन बिताने का सन्देश कवि देते हैं ।

कवि का कहना है कि हमारे देश मे अनेक तीर्थ स्थल है । उनके समान हमारे हृदय को भी पवित्र बनाएंगे। हम अजातशत्रु बनकर सबसे मित्रता करेंगे। हमारे मनोभावों को एक निश्चित रूप देंगे और उनसे हमारे चरित्र आदर्श बनाएंगे। कवि की भाषा सरल खडीबोली है ।

समता का संवाद Summary in Hindi

कवि परिचय

मैथिलिशरण गुप्त जी का जन्म सन् 1886 में झांसी के चिरगाँव गाँव में हुआ । वे राष्ट्र कवि के रूप में प्रसिद्ध थे । उन्होंने अनेक राष्ट्रीय आंदोलनो में भी भाग लिया । भारत सरकार ने उन्हें पद्मभूषण आधि से भी सम्मानित किया । सन् 1964 में उनकी मृत्यु हो गयी । साकेत, जयभारत, यशोधरा, भारत-भारती, उनकी प्रसिद्ध रचनाएँ है। उन्होंने मानवता को अपनी कविता का आदर्श बनाया । त्याग और प्रेम, को उन्होंने महानता दी । प्रस्तुत ‘समता का संवाद’ कविता में उन्होंने भारत में सभी धर्मों, संस्कृतियों, आचार-विचारों आदि को समान रूप में बलदेकर देश में एकता स्थापित करने का प्रयत्न किया । उनकी भाषा सरल खडीबोली है ।

कविता का सारांश

हमारा देश भारत माता का मंदिर है । यहाँ सबलोग समान है और सबकी वाणी एक ही है । यहाँ पर सबका शुभ हो जाएगा और सभी को भारतमाता की कृपा मिलेगी ।

इसदेश में जाति, धर्म, संप्रदाय का कोई भेदभाव नही है । सभी को समान रूप में स्वागत किया जाता है और सब का समान आदार मिलजाता है। राम रहीम, बुद्ध, ईसा का सबकी पूजा की जाती है । भिन्न – भिन्न संस्कृतियां होने पर भी सभी का समान गौरव और सभी से समान ज्ञान प्राप्त होता है । सभी लोग प्रेम को चाहते है, पर शत्रुता को नहीं । इसदेश में सभी का शुभ मंगल होगा और सबकी इच्छाएँ पूरी हो जाएँगी ।

इसदेश में अनेक तीर्थस्थल है । पर हम अपने हृदय को ही पवित्र बनाकर तीर्थस्थल बनाएँगे । यहाँ पर हम अजातशत्रु बनकर सब को मित्र बनाएँगे । हम अपने मन की रेखाओं से एक मित्र बनाते है । अनेक आदर्शों से हम अपने चरित्र का निर्माण करते है ।

भारत माता के समक्ष रहने वाले हम सब भाई बहन है ! हम सब उसी माँ के गोद से पले सन्तान है । हम सब लोग मिलकर सुख – दुख को बाँट देंगे। सभी का कल्याण होगा और सभी की ऊँछाएँ पूरी हो जाएँगी ।

भारत माँ की सेवा में हम पूजारी है । उन्ही के कहने पर सब काम करते है । इस जीवन से लाभ उठाकर मुक्ति पाना हमारा कर्तव्य है । हम सब उसके अनुचर है । इस देश के करोडों लोग मिलकर भारतमाता का जयगान करेंगे । इस देश में हम सब का कल्याण होगा और हम सब पर उनकी कृपा रहेगी ।

इसप्रकार भारतदेश की महानता और भारतमाता को एक देवी के रूप में चित्रण करके उसके प्रति हमारा कर्तव्य निभाने का सन्देश कवि दे रहे हैं उनकी भाषा सरल खडीबोली है ।

Here students can locate TS Inter 1st Year Commerce Notes Chapter 6 Formation of a Company to prepare for their exam.

TS Inter 1st Year Commerce Notes Chapter 6 Formation of a Company

→ A Joint Stock Company requires a number of legal formalities to be complied with before it is brought into existence.

→ Steps involve in the formation of a company are (a) Promotion (b) Incorporation/Registration (c) Capital subscription (d) Commencement of Business.

→ Promotion is the first stage in the formation of a company. The process of creating a. company is called as “Promotion”.

→ Promotion involves the Discovery of an idea, Detailed Investigation, Assembling the requirements and Financing proposition.

→ Promoters are different types. They are (a) Professional promoters (b) Accidental promoters (c) Financial promoters (d) Technical promoters (e) Institutional promoters (f) Entrepreneur promoters.

→ For Incorporation / Registration of the company, the following steps are to be taken :

1. Application for Approval of name.
2. Preparation of Memorandum of Association (MOA).
3. Preparation of Articles of Association (AOA).
4. Preparation of other documents like consent of first directors, Power of Attorney, Notice of registered office, Particulars of Directors etc.
5. Statutory Declaration.
6. Payment of Registration Fee.
7. Incorporation Certificate.

→ The minimum capital that a public company should subscribe for its commencement of business is called Capital Subscription.

TS Inter 1st Year Commerce Notes Chapter 6 కంపెనీ స్థాపన

→ ఒక కంపెనీ వ్యవస్థాపనలో దానికి అవసరమయిన అన్ని హంగులు సమకూర్చి స్థాపించే ప్రక్రియను వ్యవస్థాపన అంటారు.

→ వ్యవస్థాపనలో ఈ క్రింది దశలుంటాయి.

1. ఆలోచన ఆవిష్కరణ
2. పెట్టుబడి సేకరణ
3. సవిస్తరమైన శోధన
4. వనరుల సమీకరణ
5. నమోదు.

→ కంపెనీ స్థాపనలో అతి ముఖ్యమైన దశ నమోదు. నమోదు ద్వారా కంపెనీ చట్టబద్ధమైన సంస్థగా అవతరిస్తుంది.

→ నమోదుకై రిజిస్ట్రారుకు సమర్పించవలసిన ముఖ్య పత్రాలు

1. సంస్థాపనా పత్రము
2. నియమావళి
3. డైరక్టర్ల జాబితా
4. డైరెక్టర్ల అంగీకార పత్రాలు
5. మూలధన జాబితా
6. శాసనాత్మక ప్రకటన.

→ పై పత్రాలను పరిశీలించి రిజిస్తారు నమోదు పత్రాన్ని జారీ చేస్తాడు.

→ సంస్థాపనా పత్రము కంపెనీకి అధికారాలు, కంపెనీకి, బాహ్య ప్రపంచానికి మధ్య గల సంబంధాలను నిర్వచిస్తుంది. దీనిలోని
క్లాజులు

1. నామధేయపు క్లాజు
2. కార్యాలయపు క్లాజు
3. ధ్యేయాల క్లాజు
4. ఋణబాధ్యత క్లాజు
5. మూలధనపు క్లాజు
6. వ్యవస్థాపన – చందాల క్లాజు

→ కంపెనీ దైనందిన వ్యవహారాలను నిర్వహించడానికి రూపొందించిన నియమ నిబంధనలను కంపెనీ నియమావళి అంటారు.

→ పబ్లిక్ కంపెనీలు పరిచయ పత్రాన్ని జారీ చేసి, తద్వారా వాటాలను, డిబెంచర్లను అమ్మి మూలధనాన్ని సేకరిస్తుంది.

→ పరిచయ పత్రములో అసత్య ప్రకటనలు ఉండరాదు. ఉంటే పరిచయ పత్రము జారీకి బాధ్యులైన వ్యక్తులకు సివిల్, క్రిమినల్ బాధ్యతలు ఉంటాయి.

Here students can locate TS Inter 1st Year Physics Notes 12th Lesson పదార్ధ ఉష్ణ ధర్మాలు to prepare for their exam.

TS Inter 1st Year Physics Notes 12th Lesson పదార్ధ ఉష్ణ ధర్మాలు

→ ఉష్ణోగ్రత : ఒక వస్తువు యొక్క చల్లదనము లేదా వెచ్చదనాన్ని సూచించేది లేదా సాపేక్షంగా కొలవగలిగేదాన్ని ఉష్ణోగ్రత అంటారు.
గమనిక : ఉష్ణోగ్రత అన్నది ఒక సాపేక్ష భావన.

→ ఉష్ణము : ఉష్ణము శక్తి స్వరూపము. ఒక వ్యవస్థకు దాని పరిసరాలకు మధ్య గల ఉష్ణోగ్రతా భేదంవల్ల వ్యవస్థల మధ్య బదిలీ చెందే శక్తి రూపాన్ని ఉష్ణోగ్రత అని చెప్పవచ్చు.

→ ఉష్ణోగ్రతను కొలవడం : ఉష్ణోగ్రత అనేది సాపేక్ష భావన. అందువల్ల ఒక వస్తువు ఉష్ణోగ్రతను తెలపడానికి వీలుగా రెండు స్థిరమైన విలువలు ప్రామాణికంగా తీసుకున్నారు.

• నీరు ఘనీభవించే ఉష్ణోగ్రత
• నీటి బాష్పీభవన
  (ఎ) సెల్సియస్ మానంలో నీటి ఘనీభవన స్థానాన్ని 0°C గాను నీటి బాష్పీభవన స్థానాన్ని 100°C గాను తీసుకున్నారు.
  (బి) ఫారన్హీట్ మానంలో నీటి ఘనీభవన స్థానాన్ని 32°F గాను నీటి బాష్పీభవన స్థానాన్ని 212°F గాను తీసుకున్నారు.
  (సి) సెల్సియస్ (PC) మరియు ఫారన్హీట్ మానాల మధ్య సంబంధము \(\)

→ బాయిల్ నియమము ఉష్ణోగ్రత స్థిరంగా ఉన్నపుడు నియమిత ద్రవ్యరాశి గల వాయు ఘనపరిమాణము దాని పీడనానికి విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది. P ∝ 1/v లేదా PV = స్థిరరాశి.

→ ఛార్లెస్ నియమము (I) : స్థిరపీడనం వద్ద నియమిత ద్రవ్యరాశి గల వాయువు ఘనపరిమాణం (V) దాని పరమ ఉష్ణోగ్రత (T) కి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది. V ∝ T లేదా V/T = స్థిరరాశి.

→ ఛార్లెస్ నియమము (II) : స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద నియమిత ద్రవ్యరాశి గల వాయువు పీడనం (P) దాని పరమ ఉష్ణోగ్రత (T) కి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
P ∝ T లేదా P/T = స్థిరరాశి.

→ ఆదర్శ వాయు సమీకరణ : బాయిల్, ఛార్లెస్ నియమాల నుండి
\(\frac{\mathrm{PV}}{\mathrm{T}}\) స్థిరరాశి లేదా \(\frac{\mathrm{PV}}{\mathrm{T}}\)= μR
ఇందులో μ = వాయువులో గల మోల్ల సంఖ్య
R = సార్వత్రిక వాయు స్థిరాంకము = 8.31 జౌల్ /మోల్ – కెల్విన్

→ పరమ శూన్య ఉష్ణోగ్రతా మానము (T) : ఛార్లెస్ నియమాల నుండి P – T మరియు V – T రేఖాపటాలలో -273. 15°C వద్ద వాయువు పీడనము (P) మరియు ఘనపరిమాణము ‘v’ లు సున్న అవుతాయి. – 273.15°Cను ఆరంభ ఉష్ణోగ్రత ‘0’’ గా తీసుకొని 1°C ప్రమాణ పరిమాణానికి సమానమైన పరిమాణం గల ఉష్ణోగ్రతా మానాన్ని పరమ ఉష్ణోగ్రతా మానము లేదా కెల్విన్ మానము అంటారు.
T_k = t_c + 273, 15

→ ఉష్ణ వ్యాకోచము : పదార్థాలను వేడి చేయడం వల్ల దాని పరిమాణంలో కలిగే వృద్ధిని ఉష్ణ వ్యాకోచము అంటారు. ఎ) వేడిచేయడం వల్ల పొడవులోని వృద్ధిని దైర్ఘ్య వ్యాకోచము అంటారు.
బి) వేడిచేయడం వల్ల వైశాల్యంలోని వృద్ధిని విస్తీర్ణ వ్యాకోచం అంటారు.
సి) వేడిచేయడం వల్ల ఘనపరిమాణంలోని వృద్ధిని ఘనపరిమాణ వ్యాకోచం అంటారు.

→ ఘనపదార్థాల వ్యాకోచ గుణకాలు :
1) దైర్ఘ్య వ్యాకోచ గుణకము ‘α’ : వేడిచేయడంవల్ల పదార్థం ఉష్ణోగ్రతలో మార్పు ΔT మరియు దాని పొడవులో అంశిక మార్పు Δl/l అయితే వాటి నిష్పత్తిని దైర్ఘ్య వ్యాకోచ గుణకము ‘α’ గా నిర్వచించినారు.
దైర్ఘ్య వ్యాకోచ గుణకము α = \(\frac{\Delta l}{l \Delta T}\)/°C

2) విస్తీర్ణ వ్యాకోచ గుణకము ‘β’ : వేడిచేయడం వల్ల పదార్థం ఉష్ణోగ్రతలో మార్పు ΔT మరియు దాని విస్తీర్ణంలో అంశిక మార్పు \(\frac{\Delta \mathrm{A}}{\mathrm{A}}\) ఐతే వాటి నిష్పత్తిని విస్తీర్ణ వ్యాకోచ గుణకంగా నిర్వచించినారు.
β = \(\frac{\Delta \mathrm{A}}{\mathrm{A} \Delta \mathrm{T}}\)/°C

→ ఘనపరిమాణ వ్యాకోచ గుణకము ‘γ’ : వేడిచేయడం వల్ల పదార్థం ఉష్ణోగ్రతలో మార్పు ΔT మరియు దాని ఘనపరిమాణంలో అంశిక మార్పు \(\frac{\Delta \mathrm{A}}{\mathrm{A}}\) అయితే వాటి నిష్పత్తిని ఘనపరిమాణ వ్యాకోచ గుణకంగా నిర్వచించినారు.
ఘనపరిమాణ వ్యాకోచ గుణకము γ = \(\frac{\Delta \mathrm{V}}{\mathrm{V} \Delta \mathrm{T}}\)/°C

α, β, γ ల మధ్య సంబంధము :

• విస్తీర్ణ వ్యాకోచ గుణకము β = 2α
• ఘనపరిమాణ వ్యాకోచ గుణకము γ = 3α

→ నీటి అసంగత వ్యాకోచము : సాధారణంగా పదార్థాలను వేడిచేస్తే వ్యాకోచిస్తాయి. కాని నీరు 0°C నుండి 4°C వరకు వేడిచేస్తే వ్యాకోచించడానికి బదులు సంకోచిస్తుంది. నీటి ఈ విపరీత ప్రవర్తనను నీటి అసంగత వ్యాకోచము అంటారు.

గమనిక :
1) నీటికి 4°C వద్ద సాంద్రత గరిష్ఠము. ఘనపరిమాణము కనిష్ఠము.
2) నీటి అసంగత వ్యాకోచం వల్ల ధృవప్రాంతాలలో జలచరాలు శీతాకాలంలో కూడా జీవించగలుగుతున్నాయి.

→ ఉష్ణ ప్రతిబలము : ఒక కడ్డీ రెండు చివరల బిగించి దానిని వేడి చేస్తే కడ్డీలో వ్యాకోచం నిరోధించబడటం వల్ల అది సంపీడన వికృతిని పొందుతుంది. దీనికి కారణం ఉష్ణం వల్ల కడ్డీలో ఏర్పడిన ప్రతిబలం
ఉష్ణ ప్రతిబలం \(\frac{\Delta f}{A}\) = y ∝ AT

→ ఉష్ణ ధారణ సామర్థ్యము (s) : పదార్థాన్ని వేడిచేసినపుడు దాని ఉష్ణోగ్రతలో మార్పు AT మరియు అందజేసిన ఉష్ణరాశి AQ లకు గల నిష్పత్తిని ఉష్ణధారణ సామర్థ్యము (S) అంటారు.
S = \(\frac{\Delta Q}{\Delta T}\) ప్రమాణము జౌల్ /°C

→ విశిష్టోష్ణ సామర్థ్యం (S) : ప్రమాణ ద్రవ్యరాశి గల పదార్థంలో, ఏకాంక ఉష్ణోగ్రతా మార్పు కోసం అందజేసిన ఉష్ణరాశి లేదా కోల్పోయిన ఉష్ణరాశిని విశిష్టోష్ణ సామర్థ్యం అంటారు.
విశిష్టోష్ణ సామర్థ్యము s = \(\frac{1}{\mathrm{~m}} \frac{\Delta \mathrm{Q}}{\Delta \mathrm{T}}\) ప్రమాణము జౌల్ / కి.గ్రా. కెల్విన్
గమనిక : వాయువులలో పరిమాణాన్ని కి. గ్రా. బదులుగా మోల్లలో చెపుతారు. అప్పుడు విశిష్టోష్ణ సామర్థ్యము
C = \(\frac{\mathrm{S}}{\mu}=\frac{1}{\mu} \frac{\Delta \mathrm{Q}}{\Delta \mathrm{T}}\)

→ కెలోరిమితి అంటే ఉష్ణాన్ని కొలవడం.

→ కెలోరిమితి సూత్రం : పరిసరాలకు ఉష్ణ నష్టాన్ని అరికడితే వేడిగా ఉన్న వస్తువు కోల్పోయిన ఉష్ణరాశి = చల్లగా ఉన్న వస్తువు గ్రహించిన ఉష్ణరాశి.

→ పీడనం పెరిగితే ద్రవాల బాష్పీభవన స్థాన ఉష్ణోగ్రత పెరుగుతుంది.

→ పీడనం తగ్గితే ద్రవాలు తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద బాష్పీభవనం చెందుతాయి.

→ పునర్ ఘనీభవనం : మంచుపై పీడనాన్ని కలుగజేస్తే మంచుగడ్డ అడుగుభాగం కరుగుతుంది. పీడనం తొలగిస్తే మరల ఆ నీరు గడ్డ కడుతుంది. ఈ ప్రక్రియను పునర్ ఘనీభవనం అంటారు.

→ మంచుగడ్డపై ఒక తీగను ఉంచి దాని రెండు చివరల బరువులు కడితే తీగ కింది భాగం వద్ద మంచు కరిగి తీగ మంచు దిమ్మె కిందికి వస్తుంది. కాని మంచుగడ్డ విడిపోదు. దీనికి కారణం పునర్ ఘనీభవనం.

→ గుప్తోష్ణము : ప్రమాణ ద్రవ్యరాశి గల పదార్థం స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద స్థితి మార్పు పొందునపుడు గ్రహించిన లేక కోల్పోయిన ఉష్ణరాశిని గుప్తోష్ణం అంటారు.

→ ద్రవీభవన గుప్తోష్ణము : పదార్థాలు ఘనస్థితి నుండి ద్రవస్థితికి లేదా ద్రవస్థితి నుండి ఘనస్థితికి మారునపుడు ప్రమాణ ద్రవ్యరాశి గల పదార్థం కోల్పోయిన లేక గ్రహించిన ఉష్ణరాశిని ద్రవీభవన గుప్తోష్టం అంటారు.

→ బాష్పీభవన గుప్తోష్ణం : ప్రమాణ ద్రవ్యరాశి గల ఘనపదార్థం ద్రవ స్థితి నుండి బాష్ప స్థితికి లేదా బాష్ప స్థితి నుండి ద్రవస్థితికి మారునపుడు గ్రహించిన లేక కోల్పోయిన ఉష్ణరాశిని బాష్పీభవన గుప్తోష్టం అంటారు.

→ త్రిక బిందువు : ఏ ఉష్ణోగ్రతా పీడనాల వద్ద పదార్థం మూడు స్థితులు (ఘన, ద్రవ, వాయు స్థితులు) కలసి ఉంటాయో ఆ బిందువును త్రిక బిందువు అంటారు.
గమనిక : నీటికి త్రిక బిందువు 273.15 K మరియు 6.11 × 10^-3 పాస్కల్ పీడనం వద్ద ఉంది.

→ ఉష్ణోగ్రతా భేదం వల్ల ఉష్ణశక్తి ఒక పదార్థం నుండి మరొక పదార్థానికి లేదా వ్యవస్థలో ఒక భాగం నుండి మరొక భాగానికి బదిలీ అవుతుంది.

→ ఉష్ణబదిలీ

• వహనము
• సంవహనము
• వికిరణము అన్న మూడు పద్ధతుల ద్వారా జరుగుతుంది.

→ వహనం : ఉష్ణోగ్రతా భేదం వల్ల ఒక వస్తువు రెండు ఆసన్న భాగాల మధ్య ఉష్ణ బదిలీ జరిగే విధానాన్ని వహనం అంటారు.
ఘనపదార్థాలలో ఉష్ణప్రసారం వాహనం ద్వారా జరుగుతుంది.

→ పరిమాణాత్మకంగా ఉష్ణవహనాన్ని ఇచ్చిన ఉష్ణోగ్రతా భేదానికి ఉష్ణప్రవాహ రేటుగా భావించవచ్చు.

→ నిలకడ స్థితిలో ఉష్ణప్రవాహ రేటు ఉష్ణోగ్రతా భేదం (12 – t) మధ్యచ్ఛేద వైశాల్యము ‘A’ లకు అనులోమానుపాతంలోను, పొడవు L’ కు విలోమానుపాతంలోను ఉంటుంది.
H = \(\frac{\mathrm{KA}\left(\mathrm{T}_2-\mathrm{T}_1\right)}{\mathrm{L}}\)
ఇందులో K ను ఉష్ణవాహకత్వం అంటారు.
T₁, T₂, లు చల్లటి, వేడి కొనల వద్ద ఉష్ణోగ్రతలు.

→ పదార్థ వాస్తవిక గమనం ద్వారా ఉష్ణ బదిలీ జరిగే విధానము సంవహనము. ఉష్ణ సంవహనం ప్రవాహులలో మాత్రమే సాధ్యపడును.

→ ఎటువంటి యానకం అవసరం లేకుండా ఉష్ణ బదిలీ జరిగే విధానాన్ని వికిరణము అంటారు.
సూర్యుని నుండి భూమికి ఉష్ణశక్తి ఉష్ణ వికిరణం ద్వారా ప్రసరిస్తుంది.

→ ఉష్ణ వికిరణం కాంతి వేగం (3 × 10⁸ m/s) తో ప్రయాణిస్తుంది.

→ వస్తువులు వికిరణాన్ని శోషించుకునే శక్తి మరియు వికిరణాన్ని ఉద్గారించే శక్తి ఆ పదార్థం రంగుపై ఆధారపడును.

→ వీన్ స్థానభ్రంశ నియమం ప్రకారము వికిరణంలో గరిష్ఠ శక్తి కలిగి ఉన్న తరంగదైర్ఘ్యం (λ_m) వస్తువు ఉష్ణోగ్రతకు విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
λ_m 1/T లేదా λ_mT = స్థిరరాశి
ఈ స్థిరరాశిని వీన్ స్థిరాంకము అంటారు. దీని విలువ 2.9 × 10^-3 mk

→ స్టిఫాన్ బోల్ట్ మన్ సిద్ధాంతము : ప్రమాణ వైశాల్యం గల ఒక వస్తువు పరమ ఉష్ణోగ్రత “T” వద్ద వికిరితం చేసే ఉష్ణశక్తి దాని పరమ ఉష్ణోగ్రత నాల్గవ ఘాతానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
H ∝ T⁴ లేదా H = σT⁴
A వైశాల్యం గల వస్తువు నుండి వికిరణం చెందిన మొత్తం ఉష్ణశక్తి H – AT⁴ ఇందులో 6 ను స్టిఫాన్-బోల్ట్ మన్ స్థిరాంకము అంటారు. 6 = 5.67 × 10^-8 wm^-2k^-4

→ T ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉన్న వస్తువు T, అను పరిసరాల ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉంటే అది వికిరితం చేసే ఉష్ణశక్తి
H = σA (T⁴ – T⁴_s)

→ హరితగృహ ప్రభావము : భూమి నుండి శూన్యంలోకి వికిరణం చెందే ఉష్ణశక్తి తరంగదైర్ఘ్యం ఎక్కువ. ఈ ఉష్ణశక్తిని కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ (CO₂), మీథేన్ (CH₄), క్లోరోఫ్లోరో కార్బన్ (CF_xCl_x) వంటి వాయువులు గ్రహించి భూమి వాతావరణాన్ని వేడెక్కిస్తాయి. ఈ ప్రక్రియను హరితగృహ ప్రభావము అంటారు.

→ న్యూటన్ శీతలీకరణ నియమము : ఒక వస్తువు నష్టపోయే ఉష్ణరేటు (−dQ/dt) పరిసరాల ఉష్ణోగ్రతా భేదానికి [ΔT= (T₂ – T₁)] కి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
\(-\frac{\mathrm{dQ}}{\mathrm{dt}}\) = K(T₂ – T₁)

→ న్యూటన్ శీతలీకరణ నియమము ఉష్ణోగ్రతా భేదము (T₂ – T₁) స్వల్పంగా ఉన్నపుడు మాత్రమే వర్తిస్తుంది.

→ సెల్సియస్ మరియు ఫారెన్ హీట్ ల మధ్య సంబంధము \(\frac{C-0}{100}=\frac{F-32}{180}\) (లేదా) \(\frac{\mathrm{C}}{5}=\frac{\mathrm{F}-32}{9}\)
C = \(\frac{5}{9}\)(F-32) (లేదా) F = \(\frac{9}{5}\)C + 32

→ ఏదైనా ఉష్ణోగ్రతా మానంలో రీడింగు (S) అయితే \(\frac{S-L F \cdot P}{\text { U.F.P – L.F.P }}\) = a [స్థిరము]
ఇందులో U.F.P = ఊర్ధ్వ స్థిరస్థానము; L.F.P = అధో స్థిరస్థానము

→ దైర్ఘ్య వ్యాకోచ గుణకము (α) = \(\frac{l_2-l_1}{l_1\left(t_2-t_1\right)}\)/°C
లేదా తుదిపొడవు l₂ = l₁ [1 + α (t₂ – t₁)] (లేదా) l₂ = l₁, (1 + α Δt)
పొడవులో పెరుగుదల l₂ – l₁ = Δl = l₁α(t₂ – t₁) (లేదా) Δl = l₁α Δt

→ దృశ్య వ్యాకోచ గుణకము (β) = \(\frac{\mathrm{A}_2-\mathrm{A}_1}{\mathrm{~A}_1\left(\mathrm{t}_2-\mathrm{t}_1\right)}\)/°C
తుది వైశాల్యము (A₂) = A₁ [(1 + β(t₂ – t₁)] (లేదా) A₂ = A₁ (1 + βΔt)
వైశాల్యంలో పెరుగుదల (A₂ – A₁) = ΔA = A₁ α (t₂ – t₁) (లేదా) ΔA = AβΔT

→ ఘనపరిమాణ వ్యాకోచ గుణకము (γ) = \(\frac{V_2-V_1}{V_1\left(t_2-t_1\right)}\)/ °C
తుది ఘనపరిమాణము (V₂) = V₁ [1 + γ(t₂ – t₁)] (లేదా) V₂ = V₁(1 + γΔt)
ఘనపరిమాణంలో పెరుగుదల = (V₂ – V₁) = AV = V₁ γ(t₂ – t₁) (లేదా) V = V₁γΔt

→ α, β మరియు γ ల మధ్య సంబందము β = 2α, γ = 3α (లేదా) α : β: γ = 1: 2: 3 (లేదా) 6α = 3β = 2γ

→ ఉష్ణోగ్రతతో పాటు సాంద్రతలో మార్పు ρ_t = ρ₁ [1 + γ(t₂ – t₁)] (లేదా) ρ_t = ρ₁(1 + γAt)

→ భిన్న లోహాలతో చేసిన రెండు లోహపు కడ్డీలు అన్ని ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ఒకే పొడవులోని భేదం కలిగి ఉండాలంటే l₁α₁ = l₂α₂

→ ఏదైనా పాత్రలో ద్రవం పైన ఖాళీ భాగపు ఘనపరిమాణం అన్ని ఉష్ణోగ్రతల వద్ద స్థిరంగా ఉండాలంటే V₁γ₁ = V₂γ₂

→ ద్రవం దృశ్య వ్యాకోచ గుణకము γ_a = \(\frac{v_2-v_1}{v_1\left(t_2-t_1\right)}\)/ °C

→ ద్రవం నిజ వ్యాకోచ గుణకము γ_r = γ_a + γ_{పాత్ర}
γ_r = γ_a + 3α
α = పాత్ర చేయబడిన పదార్థం దైర్ఘ్య వ్యాకోచ గుణకము

→ వాయు ఘనపరిమాణ వ్యాకోచ గుణకము α = \(\frac{\mathrm{v}_{\mathrm{t}}-\mathrm{v}_0}{\mathrm{v}_0 \mathrm{t}}\)/ °C లేదా α = \(\frac{\mathrm{V}_2-\mathrm{V}_1}{\mathrm{~V}_1 \mathrm{t}_2-\mathrm{V}_2 \mathrm{t}_1}\) /°C

→ వాయు పీడన గుణకము β = \(\frac{\mathrm{F}_{\mathrm{t}}-\mathrm{P}_0}{\mathrm{P}_0 \mathrm{t}}\)/°C లేదా β = \(\frac{\mathrm{P}_2-\mathrm{P}_1}{\mathrm{P}_1 \mathrm{t}_2-\mathrm{P}_2 \mathrm{t}_1}\)/°C

→ వాయువులలో ఘనపరిమాణ గుణకము (α) = వాయుపీడన గుణకము (β) = \(\frac{1}{273}\)

→ బాయిల్ నియమం నుండి స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద V ∝ \(\frac{1}{p}\) లేదా PV = స్థిరము లేదా P₁V₁ = P₂V₂

→ ఛార్లెస్ నియమం ప్రకారం స్థిర పీడనం వద్ద V ∝ Tలేదా \(\frac{V}{T}\) = స్థిరము లేదా \(\frac{V_1}{T_1}=\frac{V_2}{T_2}\)

→ ఛార్లెస్ నియమం ప్రకారము స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద P ∝ T లేదా \(\frac{P}{T}\) = స్థిరము లేదా \(\frac{\mathrm{P}_1}{\mathrm{~T}_1}=\frac{\mathrm{P}_2}{\mathrm{~T}_2}\)

→ ఆదర్శ వాయు సమీకరణము PV = RT (ఒక మోల్ వాయువుకు) PV = μRT (μ మోల్ల వాయువుకు) లేదా
PV = \(\left(\frac{\mathrm{m}}{\mathrm{M}}\right)\)RT

→ వాయు ద్రవ్యరాశి m విలువతో వాయు సమీకరణము PV = mrT ఇక్కడ r = R/M.

→ సార్వత్రిక వాయు స్థిరాంకము R = \(\frac{\mathrm{PV}}{\mathrm{T}}\) = 8.317 J/mole – k

→ ఉష్ణశక్తి ప్రవాహపు రేటు \(\frac{Q}{t}\) A\(\frac{Q}{t}\) లేదా \(\frac{Q}{t}\) = KA\(\frac{Q}{t}\)

→ ఉష్ణవహన గుణకము K = \(\frac{\mathrm{Qd}}{{At}\left(\theta_2-\theta_1\right)}\); Kకి ప్రమాణాలు : వాట్ / మీ కెల్విన్ ; మితిఫార్ములా MLT³θ^-1

→ వాహకము కొనల మధ్య ఉష్ణోగ్రతా భేదము (θ₂ – θ₁) = \(\left(\frac{Q}{t}\right) \frac{d}{K A}\) ఇందులో \(\frac{\mathrm{d}}{\mathrm{KA}}\) = R ను ఉష్ణ నిరోధము అంటారు.

→ రెండు కడ్డీలను ఒకదాని చివర మరొకటి అతికి. దాని మొత్తం ఉష్ణ నిరోధము R = (R₁ + R₂)
∴ R = \(\left[\frac{\mathrm{d}_1}{\mathrm{~K}_1 \mathrm{~A}_1}+\frac{\mathrm{d}_2}{\mathrm{~K}_2 \mathrm{~A}_2}\right]\)
a) ఉష్ణోగ్రతా ప్రవణత \(\frac{\mathrm{d} \theta}{l}=\frac{\left(\theta_2-\theta_1\right)}{l}\)
b) సంధి వద్ద ఉష్ణోగ్రత θ = \(\frac{\mathrm{K}_1 \theta_1 l_2+\mathrm{K}_2 \theta_2 l_1}{\mathrm{~K}_1 l_2+\mathrm{K}_2 l_1}\)

→ ఉష్ణ సంవహనంలో ఉష్ణశక్తి ప్రవహించే రేటు \(\frac{Q}{t}\) = hA Δθ. ఇందులో h = సంవహన గుణకము
A = ప్రవాహి చలించే తలం వైశాల్యము ;
Δθ = (t₂ – t₁) = తలానికి, ప్రవాహికి మధ్య ఉష్ణోగ్రతా భేదము

→ ఉద్గార సామర్థ్యం e_λ = \(\frac{\mathrm{d} \phi}{\mathrm{d} \lambda}\) ఇచ్చిన ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఏకాంక తల వైశాల్యం నుండి λ, మరియు λ + dλ, తరంగదైర్ఘ్య అవధులలో ఉద్గారం చేసే శక్తిని వస్తువు ఉద్గార సామర్థ్యంగా నిర్వచించినారు.

→ తరంగదైర్ఘ్య అవధి λ. మరియు λ + dλ. ల మధ్య ఉన్నపుడు శోషణ సామర్థ్యం

→ వీన్ నియమం నుండి λ_max × T = స్థిరాంకము (b);
ఇందులో b = వీన్ స్థిరాంకము = 2.9 × 10^-3 mk.

→ స్టిఫాన్ సూత్రం :
a) ఒక కృష్ణ వస్తువు ఉద్గార సామర్థ్యం దాని పరమ ఉష్ణోగ్రత నాలుగవ ఘాతానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
∴ ప్రమాణ వైశాల్యం గల కృష్ణ వస్తువు నుండి ప్రమాణకాలంలో ఉద్గారం చెందిన శక్తి P ∝ AT⁴
b) P = σ AT⁴. ఇందులో σ = 5.670 × 10^-8W/m²-k.
ఇందులో A – వస్తువు ఉపరితల వైశాల్యము.
c) కృష్ణ వస్తువు కాని ఉపరితలాలకు ఉద్గార సామర్థ్యము P = e_λσAT⁴
ఇందులో e_λ, వస్తువు ఉద్గారత.
d) T ఉష్ణోగ్రత గల వస్తువును T₁, ఉష్ణోగ్రత గల ఆవరణలో ఉంచినపుడు వస్తువు ఫలిత ఉద్గార సామర్థ్యము
P = eσA (T⁴ – T₁⁴)

→ న్యూటన్ శీతలీకరణ నియమం నుండి శక్తి ఉద్గారపు రేటు
\(\frac{\mathrm{dE}}{\mathrm{dt}}\) ∝ (T – T_s) లేదా \(\frac{\mathrm{dE}}{\mathrm{dt}}\) = -b(T – T_s) లేదా శీతలీకరణ రేటు \(\frac{\mathrm{dT}}{\mathrm{dt}}=-\frac{\mathrm{b}}{\mathrm{mc}}\)
ఇందులో T వస్తువు ఉష్ణోగ్రత మరియు T_s పరిసరాల ఉష్ణోగ్రత.

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year Hindi Study Material Grammar लिंग एवं वचन Questions and Answers.

TS Inter 1st Year Hindi Grammar लिंग एवं वचन

संज्ञा के जिस रूप से जाना जाये कि अमुक व्यक्ति अथवा प्राणी या वस्तु की जाति (पुरुष या स्त्री) क्या है, उसे ‘लिंग’ कहते हैं। हिन्दी में दो ही लिंग हैं पुंलिंग और स्त्री लिंग ।

पुंलिंग : पुरुष जाति का बोध करानेवाले शब्द ‘पुंलिंग’ होते हैं ।
उदा : भाई, लड़का, घोड़ा, शेर आदि ।

स्त्रीलिंग: स्त्री जाति का बोध करानेवाले शब्द स्त्रीलिंग होते हैं ।
उदा : बेहन, लड़की, घोड़ी, शेरनी आदि ।

लिंग की पहचान :
1. प्राणिवाचक संज्ञाओं के लिंग की पहचान आसान है । क्यों कि प्रकृति ने ही पुरुष था स्त्री जाति के लिंग का निर्णय निश्चित रुप से कर दिया है। अतः इनका लिंग निर्णय इनके अर्थ के आधार पर होता है ।

पुरुष जाति के प्रणिवाचक शब्द (पुंलिंग) : पिता, भाई, बेटा, पुत्र, पुरुष, मर्द, नाना, दादा, साला, मामा, चाचा, देवर, लड़का, नर, बालक, नायक, राजा, गुरु, अभिनेता, माली, नेता, ससुर, पंडित, बनिया, धोबी, तेली, घोड़ा, बैल, कुत्ता, हाथी, बंदर बकरा, बाघ, शेर आदि ।

स्त्री जाति के प्राणिवाचक शब्द (स्त्री लिंग) : माता, बहन, बेटा, पुत्री, स्त्री, नारी, नानी, दादी, साली, मामी, चाची, भाभी, मौसी, रानी, विधवा, छात्रा, बहू, सास, वधू, युवती, महिला, दीदी, देवी, नायिका, गायिका, घोड़ी, बकरी, गाय, बिल्ली, मोरनी, बाघिन, मुर्गी, ऊँटनी, शेरनी आदि ।

ద్వంద్వ సమాసపు प्राणिवाचक शब्द पुंलिंग గా పరిగణింపబడతాయి.
उदा : नर – नारी, भाई – बहन, माँ – बाप, राजा – रानी, सीता – राम, राधा – कृष्ण आदि ।

2. अप्राणिवाचक संज्ञा శబ్దాల लिंग निर्णय కఠినమైన విషయం. వీనిలో. వస్తువుల పేర్లు भाव- विचार సంభందించిన संज्ञा శబ్దాలు వస్తాయి. వీని యొక్క, लिगं – विभाजन పూర్తిగా యాదృఛ్చికం, కేవలం ప్రయోగాన్ని బట్టే వీటి लिंग తెలుసుకోవలసి ఉంటుంది.
पुंलिंग
पानी, घर, कपड़ा, खिलौना,
खेल, मकान, काव्य, आम, फूल

स्त्रीलिंग
कविता, बात, तस्वीर, सड़क,
छाँछ, जेब, कलम, किताब, तलवार

डब्लू వస్తువుల పెద్ద – చిన్న ఆకారాన్ని బట్టి पुंलिंग లేక स्त्रीलिंग భేధం చూపించబడుతుంది.
उदा :
पुंलिंग – स्त्रीलिंग
पहाड़ – पहाड़ी
डिब्बा – डिबिया
कटोरा – कटोरी
खाट – खटिया

पुलिंग शब्दों को पहचानने के नियम :

1. సమయం, నెలలు, రోజులు మొదలైనవాటి పేర్లు पुलिंग శబ్దాలుగా పరిగణింప బడతాయి.
उदा : घंटा, मिनट, क्षण, चैत्र, वैशाख, जनवरी, मई, सोमवार, बुहस्पतिवार आदि ।

2. ‘पृथ्वी’ తప్ప ఇతర గ్రహాల పేర్లు पुंलिंग ।
उदा : सूर्य, चन्द्र, मंगल, ध्रुव आदि ।

3. దేశాల, పట్టణాల, సముద్రాల, పర్వతాల పేర్లు पुंलिंग
उदा : भारत, अमेरिका, हैदराबाद, मुंबई, अरबसागर, महासागर, हिमालय, विन्ध्याचल आदि ।

4. శరీరావయవాల పేర్లు पुंलिंग
उदा : सिर, हाथ, कान, पैर, नाक आदि,
अपवाद (Exception) : उँगली, आँख, जीभ, पीठ, हड्डी आदि ।

5. ధాన్యాలు మరియు చెట్ల పేర్లు पुंलिंग
उदा : नारियल, पीपल, गेहूँ, चावल आदि,
अपवाद (Exception) : इमली, बेल, लता, आदि ।

6. ద్రవ పదార్ధాలు పేర్లు पुंलिंग
उदा : पानी, शर्बत, तेल, घी, दही, आदि ।
अबवाद (Exception) : छाँछ, लस्सी आदि ।

7. లోహాల धातु రత్నాల పేర్లు पुंलिंग
उदा : लोहा, सोना, हीरा, मोती, नीलम आदि ।

8. ‘अ’, ‘आ’, ‘आव’, ‘पा’, ‘पन’ తో అంతమయ్యే హిందీ శబ్దాలు पुंलिंग
उदा : बल, धन, घड़ा, लोटा, बहाव, बुढ़ापा, बचपन आदि

9. అకారాంత तत्सम శబ్దాలు पुंलिंग
उदा : फूल, प्रचार, सुख, लेख, आम आदि ।

10. ‘त’, ‘इत’, ‘आर’, ‘आप’, ‘न’ ‘ తో అంతమయ్యే సంస్కృత శబ్దాలు पुंलिंग
उदा : गीत, गणित, आकार, परिताप, नयन आदि ।

स्त्रीलिंग शब्दों को पहचानने के नियम :

1. భాషల పేర్లు स्त्रीलिंग
उदा: तेलुगु, हिन्दी, संस्कृत, अंग्रेजी, उर्दु आदि ।

2. నదుల పేర్లు स्त्रीलिंग
उदा : यमुना, गंगा, गोदावरी, अलकनन्दा आदि ।

3. నక్షత్రాల పేర్లు स्त्रीलिंग
उदा : अश्विनी, भरणी, कृत्तिका आदि ।

4. తిధుల పేర్లు स्त्रीलिंग
उदा : पूर्णिमा, अमावास्या, दूज, तीज आदि ।

5. భోజన పదార్ధాల మరియు మసాలాల పేర్లు स्त्रीलिंग
उदा : पूरी, रोटी, खीर, इलायची, लौंग आद
अपवाद (Exception) : हलवा, लड्डू, भात, बादाम आदि (पुंलिंग) ।

6. ईकारांत మరియు ‘आई’ ‘ తో అంతమయ్యే హిందీ శబ్దాలు स्त्रीलिंग ।
उदा : लड़की, मिट्टी, टोपी, नदी, पढ़ाई, भलाई आदि,
अपवाद (Exception) : पानी, दही, मोती, ईसाई आदि (पुंलिंग)

7. आकारांत సంస్కృత శబ్దాలు स्त्रीलिंग
उदा : दशा, ममता, दया, करुणा, माया आदि ।
अपवाद (Exception): देवता ( पुंलिंग )

8. आकारांत ఉర్దూ संज्ञा శబ్దాలు स्त्रीलिंग
उदा : दवा, हवा, सजा, आदि ।

9. ‘ता’, ‘श’, ‘न्त’, ‘वट’, ‘आहट’ మొదలైన వాటితో అంతమయ్యే भाववाचक संज्ञा శబ్దాలు स्त्रीलिंग
उदा : मित्रता, मालिश, गढन्त, आहट, सजावट, घबराहट आदि ।

10. ‘त’ తో అంతమయ్యే संज्ञा శబ్దాలు स्त्रीलिंग
उदा : लात, रात, बात, ताकत, छत आदि ।
अपवाद (Exception): भात, खेत, सूत आदि (पुंलिंग)

लिंग परिवर्तन के नियम : హిందీలో ఎక్కువ శబ్దాలు पुंलिंग, కొద్దిపాటి మార్పు చేసి వాటిని स्त्रीलिंग గా చేయటం జరుగుతుంది.

1. ‘अ’ कारांत లేక ‘आ’ कारांत సంబంధ వాచక మరియు ప్రాణివాచక पुंलिंग सुंज्ञा శబ్దాల చివర ‘अ’ లేక ‘आ’ స్థానంలో ‘ई’ प्रत्यय చేర్చటం ద్వారా అవి स्त्रीलिंग గా మారతాయి.

उदा : पुंलिंग – स्त्रीलिंग
लड़का – लड़की
दास – दासी
पुत्र – पुत्री
नाना – नानी
बेटा – बेटी
मामा – मामी
बकरा – बकरी
कबूतर – कबूतरी
हीरण – हीरणी

2. వృత్తి పరమైన ( व्यावसायिक) पुंलिंग संज्ञा శబ్దాలకు ‘इन’ చేర్చటం ద్వారా అవి स्त्रीलिंग గా మారతాయి.
उदा :
पुंलिंग – स्त्रीलिंग
धोबी – धोबिन
सुनार – सुनारिन
कुम्हार – कुम्हारिन
माली – मालिन
तेली – तेलिन
लुहार – लुहारिन
जोगी – जोगिन

3. కొన్ని ప్రాణివాచక पुंलिंग శబ్దాల చివర ‘नी’ చేర్చటం ద్వారా అవి स्त्रीलिंग గా మారతాయి.
उदा: पुंलिंग – स्त्रीलिंग
मोर – मोरनी
शेर – शेरनी
हाथी – हाथिनी
ऊँट – ऊँटनी
रीछ – रीछनी

4. కొన్ని आदरसूचक पुंलिंग శబ్దాలకు ‘आइन’ చేర్చటం ద్వారా అవి स्त्रीलिंग గా మారతాయి.
उदा :
पुंलिंग – स्त्रीलिंग
ठाकुर – ठाकुराइन
पंडिन – पंडिताइन
चौधरी – चौधराइन

5. కొన్ని संबंधसूचक पुंलिंग శబ్దాలకు ‘आनी’ చేర్చటం ద్వారా అవి स्त्रीलिंग గా మారతాయి.
उदा :
पुंलिंग – स्त्रीलिंग
सेठ – सेठानी
जेठ – जेठानी
देवर – देवरानी
नौकर – नौकरानी

6. కొన్ని संस्कृत पुंलिंग శబ్దాలకు ‘आ’ చేర్చటం ద్వారా అవి स्त्रीलिंग గా మారతాయి.
उदा :
पुंलिंग – स्त्रीलिंग
छान – छात्रा
सुत – सुता
प्रिय – प्रिया
महोदय – महोदया
अध्यक्ष – अध्यक्षा
प्रियतम – प्रियतमा

7. ‘अक’ తో అంతమయ్యే पुंलिंग శబ్దాల చివర ‘अक’ ను इका గా మార్చటం ద్వారా అవి स्त्रीलिंग గా అవుతాయి.
उदा :
पुंलिंग – स्त्रीलिंग
लेखक – लेखिका
सेवक – सेविका
अध्यापक – अध्यापिका
पाठक – पाठिका
संपादक – संपादिका

8. ‘आन’ తో అంతమయ్యే पुंलिंग శబ్దాల చివర ‘आन’ ని ‘अति’ గా మార్చటం ద్వారా అవి स्त्रीलिंग గా అవుతాయి..
उदा :
पुंलिंग – स्त्रीलिंग
श्रीमान – श्रीमती
भगवान – भगवती
गुणवान – गुणवती
‘अपवाद (Exception) : विद्वान – विदुषी

9. కొన్ని पुंलिंग శబ్దాలు, स्त्रीलिंग కావటానికి ప్రత్యేకమైన నియమం ఏమీ ఉండదు. వీటి लिंग పూర్తిగా భిన్నంగా ఉంటుంది.
उदा :
पुंलिंग – स्त्रीलिंग
राजा – रानी
बैल – गाय
पिता – माता
भाई – बहन

10. కొన్ని శబ్దాల लिंग వ్యత్యాసం కనపర్చుకోవడం కోసం पुंलिंग అయితే దాని ముందు ‘नर’ అని, स्त्रीलिंग అయితే దాని ముందు ‘मादा’ అని చేర్చబడుతుంది.
उदा:
पुंलिंग – स्त्रीलिंग
नर कौआ – मादा कौआ
नर कोयल – मादा कोयल
नर चील – मादा चील

11. शब्दों के साथ प्रत्यय लगा कर लिंग परीवर्तन करना :

अभ्याश

रेखांकित शब्द का लिंग बदलकर वाक्य लिखिए:

प्रश्न 1.
लुहार लोहे के औजार बनाता है ।
उत्तर:
लुहारिन लोहे के औज़ार बनाती है ।

प्रश्न 2.
नानी घर आयी है ।
उत्तर:
नाना घर आया है ।

प्रश्न 3.
नौकर बाज़ार गया है ।
उत्तर:
नौकरानी बाजार गयी है ।

प्रश्न 4.
मौर सुंदर पक्षी है ।
उत्तर:
मोरनी सुंदर पक्षी है ।

प्रश्न 5.
छात्र पढ़ रहा है ।
उत्तर:
छात्रा पढ़ रही है ।

प्रश्न 6.
गाय खेत में है ।
उत्तर:
बैल खेत में है ।

प्रश्न 7.
शेर मांसाहारी जानवर है ।
उत्तर:
शेरनी मांसाहारी जानवर है।

प्रश्न 8.
पंडित पूजा कर रहा है ।
उत्तर:
पंडिताइन पूजा कर रही है।

प्रश्न 9.
माली बगीचे में बैठा है ।
उत्तर:
मालिन बगीचे में बैठी है ।

प्रश्न 10.
लेखक ने कहानी लिखी ।
उत्तर:
लेखका ने कहानी लिखी ।

प्रश्न 11.
सीता का देवर सुशील है ।
उत्तर:
सीता की देवरानी सुशील है ।

प्रश्न 12.
तपस्वी ने शाप दिया ।
उत्तर:
तपस्विनी ने शाप दिया ।

प्रश्न 13.
वह एक गुणवान छात्र है ।
उत्तर:
वह एक गुणवती छात्रा है ।

प्रश्न 14.
ताऊजी से मेरा बड़ा प्यार है ।
उत्तर:
ताईजी से मेरा बड़ा प्यार है ।

प्रश्न 15.
गायें बहुत सुंदर है ।
उत्तर:
बैल बहुत सुंदर हैं ।

वचन

शब्द के जिस रूप से यह प्रकट हो कि वह एक के लिए प्रयुक्त हुआ है या एक से अधिक केलिए प्रयुक्त हुआ है, उसे ‘वचन’ कहते हैं । हिन्दी में दो वचन हैं –

एकवचन : शब्द के जिस रूप से एक ही व्यक्ति या पदार्थ का बोध हो, उसे एकवचन कहते हैं ।
उदा : लड़का, किताब, कमरा, बहन, पंखा, कासी आदि ।

बहुवचन : शब्द के जिस रूप से एक से अधिक व्यक्तियों अथवा वस्तुओं का बोध हो, उसे बहुवचन कहते हैं ।
उदा : लड़के, किताबें, कमरे, बहनें, पंखे, कुर्सियाँ आदि । ‘वचन’ కారణంగా संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया మొదలైన వాటి రూపాలు మారుతాయి.

पुंलिंग शब्दों के बहुवचन बनाने के नियम : హిందీలో అకారాంత पुंलिंग शब्द ఏకవచనం నుండి బహువచనంలోకి మార్చటానికి ‘ఆ’ కారాంతాన్ని ‘ఏ’ కారాంతం చెయ్యవలసి ఉంటుంది.
उदा :
एकवचन – बहुवचन
लड़का – लड़के
पहिया – पहिये
घोड़ा – घोड़े
कपड़ा – कपड़े
कमरा – कमरे
प्याला – प्याले
बेटा – बेटे
लोटा – लोटे
रास्ता – रास्ते
बच्चा – बच्चे

संबंधियों के लिए प्रयुक्त शब्द भी ‘आ’ कारांत को ‘ए’ कारांत कर देने से बहुवचन बनते हैं ।
उदा :
एकवचन – बहुवचन
पोता – पोते
बेटा – बेटे
भतीजा – भतीजे
साला – साले

‘అ’ కారాంత సంస్కృత శబ్దాలు बहुवचन లో మార్పు చెందవు
उदा :
एकवचन – बहुवचन
दाता – दाता
देवता – देवता
कतां – कतां
पिता – पिता
नेता – नेता
योद्धा – योद्धा

‘ఆ’ కారాంతం కాని ఇతర पुंलिंग బహువచనంలో మార్పు చెందవు.
उदा :
एकवचन – बहुवचन
घर – घर
गुरु – गुरु
ऋषि – ऋषि
पक्षी – पक्षी
चौबे – चौबे
आलू – आलू
(एक) घर – तीन घर
गुरु – चार गुरु
ऋषि – दो ऋषि
पक्षी – पाँच पक्षी
चौबे – चार चौबे
आलू – दस आलू

ఇలాంటి శబ్దాలకు वचन भेद ఖడె అవసరమైతే ఆ శబ్దానికి ముందు సంఖ్య చెప్పబడుతుంది. లేక ఆ శబ్దాలు మనుష్య సంబంధమైనవి అయితే ఈ క్రింది పదాలను వాటి తర్వాత చేర్చి बहुवचन గా మార్చవచ్చు.
उदा :
एकवचन – बहुवचन
साधु – साधु लोग
गुरु – गुरु जन
बन्धु – बन्धु वर्ग
गुरु – गुरु जन
पाठक – पाठक गण
सज्जन – सज्जन वृन्द

आकारांत स्त्रीलिंग शब्द :
एकवचन – बहुवचन
घटना – घटनाएँ
रेखा – रेखाएँ
योजना – योजनाएँ
सुचना – सुचनाएँ
माला – मालाएँ
घटना से – घटनाओं से
रेखा का – रेखाओं का
योजना में – योजनाओं में
सूचना में – सूचनाओं को
माला के लिए – मालाओं के लिए

इकारांत और ईकारांत स्त्रीलिंग शब्द :
एकवचन – बहुवचन
नदी – नदियों
जाति – जातियों
तिथि – तिथियों
रीति – रीतियाँ
नारी – नारीयाँ
नदी में – नदियों में
जाति से – जातियों से
तिथि का – तिथियों का
रीति को – रीतियों को
नारी के लिए – नारीयों के लिए

आदर सूचक : ఆదరాన్ని సూచించే సమయంలో एकवचन కూడా बहुवचन లో ప్రయోగించబడుతుంది
उदा :
1. पिताजी बाजार से तरकारी लाये ।
2. विनोबाजी बापूजी के परम भक्त थे ।
3. प्रधान मंत्री अभी – अभी पधारे हैं।
4. राम जी विभीषण से बोले ।

अभिमान या अधिकार सूचक : स्वाभिमाव లేక अधिकार ని సూచించేటప్పుడు संज्ञा లేక सर्वनाम బహువచనంలో ప్రయోగించ బడుతుంది.
उदा :
1. हम (ए. व ) कभी ऐसा नही करेंगे ।
2. हमें भी याद किया करें ।.
3. हम तुम्हारे बाप हैं, तुम मेरी बात मानो ।

అప్పుడప్పుడు जातिवाचक संज्ञा ఏకవచనంలో కూడా बहुवचन ని ధ్వనింపచేస్తుంది.
उदा :
1. यहाँ आम बहुत मिलता है। (‘आम’ एकवचन होकर भी बहुवचन का अर्थ देता है)
2. हाथी बहुत बुद्धिमान होता है । (‘हाथी’ बहुवचन का बोध कराता है)
కొన్ని स्त्रीलिंग శబ్దాలకు చివర ‘एँ’ గాని ‘यें’ గాని చెప్పి బహువచనంగా మార్చబడుతుంది. उकारांत శబ్దాల చివర ఉన్న ‘ऊ’ ని హ్రస్వంగా మార్చవలసి ఉంటుంది.
उदा :
एकवचन – बहुवचन
बहू – बहुएँ
लता – लताएँ
माता – माताएँ

विभक्ति सहित – विभक्ति रहित: ఈ దిగువ శబ్దాలు विभक्ति सहित గా ప్రయోగింపబడినా, ఏకవచనంలో వాటి రూపాలు ఎట్టి మార్పు చెందవు. కాని బహువచనంలో మాత్రం మార్పు చెందుతాయి.
उदा :
एकवचन (विभक्ति रहित) – बहुवचन (विभक्ति सहित)
नर – नर ने
कवि – कवि से
साधु – साधु को
हाथी – हाथी पर
डाकू – डाकू के लिए

एकवचन(विभक्ति रहित) – बहुवचन (विभक्ति सहित)
नर से – नरों से
कवि ने – कवियों ने
साधु को – साधुओं को
हाथी पर – हाथियों पर
डाकू का – डाकुओं का

विभक्ति रहित (अकारांत स्त्री लिंग) विभक्ति सहित :
एकवचन – बहुवचन
बात – बातें
रात – रातें
गाय – गायें
आँख – आँखे
बात का – बातों का
रात में – रातों में
गाय को – गायों को
आँख से – आँखो से

स्त्रीलिंग शब्दों के बहुवचन बनाने के नियम : అకారాంత स्त्री शब्द బహువచనంలోనికి మార్చటానికి ‘अ’ ని ‘एँ’ మార్చాలి.
उदा :
एकवचन – बहुवचन
बहन – बहनें
आँख – आँखें
रात – रातें
पुस्तक – पुस्तकें
चीज – चीजें

इकारांत और ईकारांत స్త్రీ లింగ ‘संज्ञा’ శబ్దాలలోని ‘ई’ ని హ్రస్వంగా మార్చి చివర ‘याँ’ చేర్చాలి.
उदा :
एकवचन – बहुवचन
रानी – रानियाँ
सखी – सखियाँ
टोपी – टोपियाँ
नदी – नदियाँ
कली – कलियाँ
नारी – नारियाँ
नाली – नालियाँ

‘या’ తో అంతమయ్యే संज्ञा शब्त యొక్క ‘या’ పై चंद्र बिन्दु చేర్చిగాని, శబ్దానికి ‘एँ’ జతపరిచి గాని దానిని బహువచనం చెయ్య బడుతుంది.
उदा :
एकवचव – बहुवचन
चिड़िया – चिड़ियाँ / चिड़ियाएँ
गुड़िया – गुड़ियाँ / गुड़ियाएँ
डिबिया – डिबियाँ / डिबियाएँ
बुढिया – बुढियाँ / बुढियाएँ
लुटिया – लुटियाँ / लुटियाएँ
खटिया – खटियाँ / खटियाएँ

ఎన్నో जातिवाचक संज्ञा శబ్దాలు అప్పుడప్పుడు ఏకవచనంలోకి बहुवचन ని ధ్వనింపజేస్తాయి.
उदा :
1. मेरे पिताजी के पास लाख रुपया है ।
2. मुम्बई का केला बहुत प्रसिद्ध है ।
పై వాక్యాల్లో ‘रुपया’, ‘केला’ శబ్దాలు ఏకవచనమై ఉండి కూడా బహువచనపు అర్ధానిస్తాయి.

अभ्यास

खांकित शब्द का वचन बदलकर वाक्य लिखिए :

प्रश्न 1.
लड़का खलता है ।
उत्तर:
लड़के खेलते हैं ।

प्रश्न 2.
दर्जी कपड़े सीता है ।
उत्तर:
दर्जी कपड़ा सीता है ।

प्रश्न 3.
मेरे पास घड़ा है ।
उत्तर:
मेरे पास घड़े हैं ।

प्रश्न 4.
वह रुपये लाया ।
उत्तर:
वह रुपया लाया ।

प्रश्न 5.
मै केला खाता हूँ ।
उत्तर:
मै केले खाता हूँ ।

प्रश्न 6.
उसके घर के पास आम का पेड़ है ।
उत्तर:
उसके घर के पास आम के पेड़ है ।

प्रश्न 7.
यह राजु का घर है ।
उत्तर:
ये राजु के घर हैं ।

प्रश्न 8.
बिल्ली दूध पीती है ।
उत्तर:
बिल्लियाँ दूध पीती हैं ।

प्रश्न 9.
वह पुस्तक पढ़ता है ।
उत्तर:
वह पुस्तकें पढता है ।

प्रश्न 10.
जड़ मजबूत है ।
उत्तर:
जड़ मजबूत हैं ।

प्रश्न 11.
बिटिया रोने लगी ।
उत्तर:
बिटियाँ रोने लगी ।

प्रश्न 12.
गरम पूडी खाओ ।
उत्तर:
गरम पूड़ियाँ खाओ ।

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year Hindi Study Material Grammar अनुवाद Questions and Answers.

TS Inter 1st Year Hindi Grammar अनुवाद

अनुवाद एक महत्वपूर्ण भाषाइ प्रक्रिया है । अनुवाद शब्द अंग्रेजी के ट्रांसलेशन ओर फारसी के तरजुमा का पर्याय है । एक भाषा के कथन का दूसरी भाषा में रुपांतरण अनुवाद कहा जाता है । जिस भाषा से अनुवाद किया जाता है उसे स्त्रोत भाषा कहा जाता है । उदाहरण के लिए यदि हिंदी की किसी पुस्तक का अनुवाद में किया जाए तो हिन्दी स्त्रोत भाषा कहलाएगी / जिस भाषा में अनुवाद किया जाता है। उसे लक्ष्य भाषा कहा जाता है । अंग्रेजी लक्ष्य भाषा कहलाएगी ।
अनुवाद तीन प्रकार से होता है ।

1. शाब्दिक अनुवाद
2. भावानुवाद
3. सारानुवाद

शाब्दिक अनुवाद : स्रोत भाषा के शब्द को लक्ष्य भाषा के शब्द से बदल देना शाब्दिक अनूवाद कहलाता है। लेकिन यह जरूरी नहीं है कि स्रोत भाषा और लक्ष्य भाषा में एक ही प्रकार की शब्दावली हो, और दोनों भाषाओं का व्याकरण, दोनो भाषाओं की अभिव्यक्तितपध्दतियाँ एक ही हों । शब्दानुवाद से भाषा का स्वरुप अटपटा और बोझील हो जाता है ।

भावानुवाद : शब्द भावों के वाहक होते है । वे किसी वस्तु या भाव विशेष को स्पष्ट करने के चिन्ह होते है । इसलिए अनुवाद करते समय शब्द विशेष से ज्यादा उसमें निहित भाव को ध्यान में रखना चाहिए। यह सोचना होगा मूल भाषा में प्रयुक्त आमुक शब्द के स्थान पर लक्ष्य भाषा में कौनसा शब्द प्रयोग मे आ सकता है । भावानुवाद में सरल और स्पष्ट अभिव्यक्ति पर बल दिया जाता है ।

सारानुवाद : सारानुवाद मूल कृति के सार का अनुवाद होता है । आम तौर पर समाचार पत्रो के लिए इस तरह का अनुवाद किया जाता है। मूल सामग्री के आवश्यक और उपयोगी अंश को न छोड़ते हुए दूसरी भाषा में अनुवाद करना सारानुवाद कहलाता है ।

अनुवाद एक महत्व : నేటి యుగంలో అనువాదపు ప్రాముఖ్యం ఎంతైనా ఉంది అని చెప్పవచ్చు. ప్రపంచంలో జరిగే అనేక సంఘటనలు, పరిశోధనలు మొదలైన వాటి జ్ఞానాన్ని అనువాదం ద్వారానే ప్రచారంలోకి తేవటం సాధ్యమైతుంది. నిజానికి అనువాదమే జ్ఞానరాశి యొక్క ఆదాన ప్రదానాలకు బలమైన హేతువు.

దేశ విదేశాల సాహిత్యం, జ్ఞాన విజ్ఞానం, మతం, సంస్కృతి, తత్వం, ఆచార వ్యవహారాలు, కట్టుబాట్లు మొదలైనవి అన్ని అనువాదం ద్వారానే తెలుసుకోవటం సాధ్యమౌతుంది. ఈ రకంగా అనువాదం రెండు దేశాల, జాతుల, నాగరికతల మధ్య, సేతువు వంటిది అని చెప్పటం నిర్వివాదం. అనువాదం ప్రజల్ని పరస్పరం కలుపుతుంది. జ్ఞానాన్ని, అనుభవాన్ని అభివృద్ధి పరుస్తుంది. అనువాదం ద్వారానే ప్రపంచంలోని మహాగ్రంథాలైన रामायण, महाभारत, उपनिषद, झलियट, ओडेसी, शेक्सपीयर के नाटक, कालिदास के काव्यమొదలైన వాటిని చదివే అవకాశం అన్ని దేశాల అన్ని భాషల ప్రజలకు కలుగుతుంది.

ఉపగ్రహాల నుండి క్షణక్షణం అదే క్రొత్త సమాచారాలను వెనువెంటనే అనువాదం చేసి వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు వారివారి భాషల్లో అందించటం జరుగుతుంది. ప్రపంచమంతటికీ నూతనమైన వార్తలను, సూచనలను అందించే ఉత్తమమైన సాధనం అనువాదం అని చెప్పవచ్చు.

अभ्यास

अंग्रेजी – हिंदी

1. I read
मैं पढ़ता हूँ । पढ़ती हूँ ।

2. He reads / she reads
वह पढ़ता है। पढ़ती है ।

3. Boys read / Girls read
लड़के पढ़ते है । लड़कियाँ पढ़ती हैं ।

4. India is a country of villages
भारत गाँवों का देश है ।

5. This is the house of Rama.
यह राम का घर है ।

6. I have a pen.
मेरे पास कलम है ।

7. Bring those Books.
उन किताबों को लाओं ।

8. They are my books.
वे मेरी किताबे हैं ।

9. I do my work myself
मैं अपना काम आप ही करता हूँ ।

10. There is a tree near my house
मेरे घर के पास एक पेड़ है ।

11. It was terribly hot
बहुत गरमी पड़ रही थी ।

12. He can do nothing / he cannot do anything.
वह कुछ नहीं कर सकता ।

13. Which boy took the book.
किस लड़के ने किताब ली ।

14. Does he eat?
क्या वह खाता है ?

15. What does he eat ?
वह क्या खाता है ?

16. Where are you coming from
तुम कहाँ से आ रहे हो ?

17. do the boys know when their examination will be held ?
क्या लड़को को मालुम है कि उनकी परिक्षा कब होगी ?

18. I Prefer cricket to football / I Prefer cricket rather than football
में फुटबाल से क्रिकेट को अधिक पसंद करता हूँ ।

19. I do not play football.
में फुटबाल नहीं खेलता हूँ ।

20. I have read.
में पढ़ चुका हूँ ।

21. I have read this book.
यह कताब मैने पढ़ी है ।

22. He has helped me
उसने मेरी मदद की है ।

23. Boys went to school.
लड़के स्कूल गये ।

24. When I reach home father was reading newspaper.
जब मैं घर पहुँया, पिताजी अखबार पढ़ रहे थे ।

25. I had been to patna yesterday.
मैं कल पटना गया था ।

26. I shall / will play football.
मैं फुटबाल खेलूँगा ।

27. May I borrow your pen
क्या आप की कलम ले सकता हूँ ।

28. He could not go to his office today.
वह आज अपने ऑफिस नही जा सका ।

29. We should be good citizens
हमें अच्छा नागरिक बनना चाहिए ।

30. I have got my haircut
मैंने अपने बाल कटवायें है ।

31. Study for two hours everyday.
रोज दो घंटे पढा करो ।

32. Don’t go home
घर मत जाओ ।

33. This is my own book.
यह मेरी अपनी किताब है ।

34. He is angry with me.
वे मुझ पर नाराज है ।

35. Yours books are inside the almirah.
तुम्हारी किताबे अलमारी में हैं।

36. I went to Delhi by plane.
मैं हवाई जहाज से दिल्ली गया ।

37. He decorated his house.
उसने अपने घर को सजाया ।

38. गोपाल, इधर आओ.
Gopal come here

39. कमला उधर जाओ
Kamala, Go there

40. यह रुपया लो ।
Take this rupee

41. आप यहाँ आइए
Please come here

42. तुम वहाँ बेठो ।
You sit there

43. में सबेरे पाँच बजे उठता हुँ ।
I get up at 5’o clock in the morning.

44. I am memorising (learning by heart ) the lesson.
मैं पाठ याद कर रही हूँ ।

45. He is reading the newspaper.
वे अखबार पढ़ रहे हैं । / वह अखबार पढ़ रहा है ।

46. We shall wear khadi clothes.
हम खादी कपड़े पहनेंगे ।

47. You should getup early in the morning.
तुमको सबेरे जल्दी उठना चाहिए

48. You must walk in the morning.
आपको सबेरे टहलना चाहिए ।

49. He has finished writing a story.
वह कहानी लिख चुका ।

50. The teacher finished teaching all the lessons.
अध्यापक सब पाठ पढ़ा चुके ।