Mahesh

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year Chemistry Study Material 7th Lesson Chemical Equilibrium and Acids-Bases Textbook Questions and Answers.

TS Inter 1st Year Chemistry Study Material 7th Lesson Chemical Equilibrium and Acids-Bases

Very Short Answer Type Questions

Question 1.
State law of chemical equilibrium.
Answer:
At a given temperature, the product of concentrations of the products raised to the respective stoichiometric coefficients in the balanced chemical equation divided by the product of the concentrations of the reactants raised to their individual stoichiometric coefficients has a constant value. This is known as the equilibrium law or law of chemical equilibrium.

Question 2.
Can equilibrium be achieved between water and its vapours in an open vessel? Explain.
Answr:
No. Since the vapours escape into atmosphere from the open vessel equilibrium cannot be achieved between water and its vapours.

Question 3.
Why the concentrations of pure liquids and pure solids are ignored from equilibrium constant expressions?
Answer:
In the. heterogeneous equilibria the molar concentrations of pure liquid or a pure solid remain constant. So they are ignored from equilibrium constant expression.

Question 4.
What is homogeneous equilibrium? Write two homogeneous reactions.
Answer:
The equilibrium in which all the substances are present in the same phase is known as ‘ homogeneous equilibrium, eg:

Question 5.
WTiat is heterogeneous equilibrium? Write two heterogeneous reactions. [AP Mar. ’17]
Answer:
The equilibrium in which the substances involved are present in different phases is called heterogeneous equilibrium.

Questtion 6.
Write reaction quotient, Q, for each of the following reactions.

Answer:

Question 7.
Define equilibrium constant.
Answer:
The equilibrium constant, K_c may be defined as the ratio of product of the equilibrium concentrations of the products to that of the reactants with each concentration term raised to the power equal to the stoichiometric coefficient of the substance in the balanced chemical equation.

Question 8.
The equilibrium constant expression for a gas reaction is K_c = \(=\frac{\left[\mathrm{NH}_3\right]^4\left[\mathrm{O}_2\right]^5}{[\mathrm{NO}]^4\left[\mathrm{H}_2 \mathrm{O}\right]^6}\)
Write the balanced chemical equation corresponding to this expression.
Answer:

Quesstion 9.
Write the relation between K_p and K_c.
Answer:
K_p = K_c[RT]^∆n.

Question 10.
Under what conditions for a reaction K_p and K_c are numerically equal?
Answer:
If the total number of molecules of gaseous products and the total number of molecules of gaseous reactants are equal (∆n – 0) then K_p & K_c are equal
K_p = K_c[RT]^∆n
K_p = K_c (∴ ∆n = 0)

Question 11.
Give two chemical equilibrium reactions for which K_p = K_c
Answer:

Question 12.
Give two chemical equilibrium reactions for which K_p > K_c.
Answer:
In order that K_p < K_c ∆n should be +ve

Question 13.
Give two chemical equilibrium reactions for which K_p < K_c.
Answer:
In order that K_p < K_c, ∆n should be -ve

Question 14.
Write the equations for the conversion of K_c to K_p for each of the following reactions.

Answer:

Question 15.
What are the factors which influence the chemical equilibrium?
Answer:
Molar concentration, temperature, and pressure influence the equilibrium.

Question 16.
What is the effect of pressure on a gaseous chemical equilibrium? [AP Mar. ’19]
Answer:
When pressure is increased on a gaseous equilibrium the equilibrium shift in the direction of lesser number molecules in the balanced chemical equilibrium reaction.

Question 17.
What is the effect of increase in concentration of reactants of a chemical reaction at equilibrium?
Answer:
If the concentration of one of the substance in equilibrium is increased, the equilibrium shift in the direction so that the concentration of the substance decreases. Thus if concentration of a reactant is increased forward reaction takes place more.

Question 18.
Can catalyst disturb the state of equilibrium?
Answer:
No. A catalyst catalise both forward and backward reactions equally. So equilibrium is not disturbed but is achieved fastly.

Question 19.
On which factor, the equilibrium constant value changes?
Answer:
Temperature. If the forward reaction is exothermic, the backward reaction in the equilibrium is endothermic. Increase temperature favours the endothermic reaction. So the equilibrium constant changes.

Question 20.
The equilibrium constants of a reaction at 27°C and at 127°C are 1.6 × 10^-3 and 7.6 × 10^-2 respectively. Is the reaction exothermic or endothermic?
Answer:
1.6 × 10^-3 < 7.6 × 10^-2

As K_c value increases with increase in temperature the reaction is endothermic since endothermic reactions are more favourable at high temperatures.

Question 21.
What is the effect of temperature on a system at equilibrium?
Answer:
If temperature is increased on the system in the equilibrium if the forward reaction is endothermic, the equilibrium shift in the forward direction. But if the forward reaction is exothermic the equilibrium shift in the backward direction.

Question 22.
For an exothermic reaction, what happens to the equilibrium constant if temperature is raised?
Answer:
In the equilibrium if temperature is raised the exothermic reaction (forward reaction) decreases while the backward reaction (endothermic reaction) takes place more. So K_c decreases.

Question 23.
What kind of equilibrium constant can be calculated from ∆G° Value for a reaction involving only gases?
Answer:
∆G° = -2.303 RT log K_C
From the above equation equilibrium constant K_C can be calculated.

Question 24.
What is a Bronsted base? Give one example. [TS Mar. 19; (AP ’16)]
Answer:
The substance which can accept a proton is said to be Bronsted base.
Ex : Cl^–, HCO^–₃

Question 25.
What is Lewis acid? Give one example. [Mar. ’18 (TS) (AP ’16, ’15)]
Answer:
Lewis acid is the substance which can accept a pair of electrons and form a coordinate covalent bond.
Ex: BF₃, H⁺

Question 26.
What is meant by ionic product of water? [AP Mar. ’17, ’16]
Answer:
The product of concentration of H⁺ and OH^– ions in aqueous solution (or) in pure water is called ionic product of water.

Question 27.
What is the value of K_w? What are its units?
Answer:
Ionic product of water K_w = 1 × 10^-14 Units are mole²/lit²

Question 28.
What is the effect of temperature on ionic product of water?
Answer:
With increase in temperature ionisation of water also increases. So ionic product increases.

Question 29.

The ionic product of water is 1 × 10^-14 at 25°C and 3.0 × 10^-14 at 40°C.
Is the above process endothermic or exothermic?
Answer:
With increase in temperature ionic product is increasing. This indicates ionisation of water increases with increase in temperature by absorbing heat energy. So it is an endothermic reaction.

Question 30.
All Bronsted bases are Lewis bases? Explain.
Answer:
A Bronsted base is that which can accept proton. While accepting a proton the Bronsted base donate a lone pair of electrons to proton.
Eg : H₃ N : + H⁺ → H₃N : → H

A Lewis base is that which can donate a lone pair of electrons. So all Bronsted bases can also act as Lewis bases.

Question 31.
All Lewis acids are not Bronsted acids. Why?
Answer:
A Lewis acid is that which accept a lone pair of electrons.
Eg : BF₃ can accept a lone pair.

A Bronsted acid is that which donate a proton, eg : HCl. So Lewis acids may not contain proton but can accept lone pair. Hence all Lewis acids are not Bronsted acids.

Question 32.
What is degree of ionisation?
Answer:
The fraction of an ionic substance that undergo ionisation per one mole of that substance in aqueous solution is called degree of ionisation.

Degree of ionisation (α) = number of molecules ionised/number of molecules taken.

Question 33.
What is the measure of strength of an acid and base?
Answer:
The strength of an acid depends on its dissociation constant (K_a) and the strength of a base depends on its dissociation constant (K_b). As the values of K_a or K_b increase, the strengths of acid (or) base increase.

Question 34.
Give two examples of salts whose aqueous solutions are basic.
Answer:
Na₂CO₃, CH₃COONa.

Question 35.
Give two examples of salts whose aqueous salts are acidic.
Answer:

1. AlCl₃
2. CuSO₄

Question 36.
What equation is used for calculating the pH of an acid buffer?
Answer:
To calculate the pH of an acidic buffer to equation is pH = pKa + log\(\frac{\mathrm{[Sait]}}{\mathrm{[Acid]}}\).

Question 37.
Phosphoric acid (H₃PO₄) have three ionization constants K_a1, K_a2 and K_a3. Among these ionization constants which has a lower value? Give reason for it.
Answer:
Ka3 has lower value. This is because it becomes, more difficult to remove a positively charged proton from a negative ion (HPO^2-₄) due to strong electrostatic attraction.

Question 38.
Ice melts slowly at high altitudes. Explain. Why?
Answer:
Ice has more volume than water. Decrease in pressure decreases the melting point of ice in equilibrium.

At higher altitudes the atmospheric pressure is less. Hence, ice melts slowly at high altitudes.

Short Answer Questions

Question 1.
Write expression for the equilibrium constant, K_c, for each of the following reactions.

Answer:

In the above expressions the concentrations of solids and water are taken as unity.

Question 2.
Derive the relation between K_p and K_c for the equilibrium reaction. [TS Mar. ’19; (AP ’15, Mar. ’13)]

Answer:

Substituting these values in K_p equation

Question 3.
Define equilibrium constant. Write the equilibrium constant expression for the reaction of

and its reverse reaction. How are the two equilibrium constants related?
Answer:
Equilibrium constant :
The equilibrium constant, K_c may be defined as the ratio of product of the equilibrium concentrations of the products to that of the reactants with each concentration term raised to the power equal to the stoichiometric coefficient of the substance in the balanced chemical equation.

Question 4.
How does the value of equilibrium constant predict the extent of reaction?
Answer:
For a general equation

If K_c value is more, the products formed are more. So the forward reaction takes place. If K_c > 1 the forward reaction takes place more and the products formed are more. If the value of K_c < 1 the products formed are less. So the reaction takes place less than 50%.

Question 5.
State law of chemical equilibrium? What is K_c for the following equilibrium when the equilibrium concentration of each substance is [SO₂] = 0.60 M, [O₂] = 0.82 M and [SO₃] = 1.90 M?

Answer:
Law of chemical equilibrium :
At a given temperature, the product of concentrations of the reaction products raised to the respective stoichiometric coefficients in the balanced chemical equation divided by the product of concentrations of the reactants raised to their individual stoichiometric coefficient has a constant value.

Question 6.
Why sealed soda water bottle on opening shows the evolution of gas with effervescence?
Answer:
In a sealed soda bottle the pressure of CO₂ gas will be high. Then the CO₂ gas is dissolved in water is more and the CO₂ is in equilibrium with water.

When pressure is decreased the equilibrium shift in the direction where the number of gaseous molecules are more. There is CO₂ gaseous molecule on reactants side but no gaseous molecules on products side. So the equilibrium shift in backward direction and the dissolved oxygen will be liberated with effervescence.

Question 7.
Explain the significance of
a) a very large value of K,
b) a very small value of K and
c) a value of K of about 1.0
Answer:
a) When K_c is very large the reaction proceeds nearly to completion. Since K_c is very large when the forward reaction takes place more and backward reaction is very small. So reaction goes to almost completion.

b) If K_c is very small the reaction proceeds rarely when K_c is very small in the equilibrium the forward reaction takes place to a small extent only. So the reaction proceeds to a small extent only.

c) K_c is the ratio of rate constants of forward reaction and rate constant of backward reaction. When the rate constants of both forward backward reactions are equal the value of K_c becomes 1. This indicates that the reaction proceeds to an extent of 50%.

Question 8.
Why is it useful to compare Q with K? What is the situation when
(a) Q = K (b) Q < K (c) Q > K ?
Answer:
The ratio of the product of molar concentrations of the products to the product of molar concentrations of reactants with each concentration term raised to the power equal to the stoichiometric. Coefficient of that species is called reaction quotient.

Comparing the values of Q with K we can predict the direction of reaction.

If Q is greater than K, the net reaction takes place in backward direction whereas if Q is less than K, the net reaction takes place in forward direction. At equilibrium Q = K.

Question 9.
For the reaction

What will happen in a mixture originally containing [Cl₂] = 0.04 mol L^–;
[F₂] = 0.2 mol L^-1 and [Cl F] = 7.3 mol L^-1?
Answer:
The reaction quotient

Since the Q value is very high than the K_c value 19.9 the reaction takes place in backward direction.

Question 10.
Predict which of the following reaction will have appreciable concentration of reactants and products:

Answer:
a) Since K_c for the reaction

is very small the reaction proceeding in the forward direction is very very small. So in the equilibrium mainly reactants are present.

b) The Kc value of the reaction

is very high. So the reaction proceeds in the forward direction is more. In the equilibrium, the concentrations of products are very high.

c) The Kc value of the reaction

is nearly 1. So the reaction proceeds in the forward direction a little more than 50%.

Question 11.
How to recognise the conditions under which changes in pressure would effect system in equilibrium.
Answer:
When pressure changes occurs on a chemical reaction in equilibrium, there will be change in the number of gaseous molecules, if there is difference in the total number of gaseous molecules of reactants and products.

If pressure is increased the reaction proceeds in the direction where the number of gaseous molecules are less. Since the volume of a gas is directly proportional to volume with decrease in number of molecules volume also decreases. As the sum of the masses of the substances in the vessel is changed density increases. So by measuring the density of the equilibrium mixture the effect of change in pressure on the equilibrium can be recognised.

Question 12.
What property of a reaction can be used to predict the effect of a change in temperature on the magnitude of an equilibrium constant?
Answer:
Colour of the reaction mixture can be used to predict the effect of change in temperature on the magnitude of an equilibrium constant.

When the temperature decreases dimerisation of NO₂ takes place more and thus the value of K_c increases.

Question 13.
Does the number of moles of reaction products increase, decrease, or remains same when each of the following equilibria is subjected to a decrease in pressure by increasing the volume?

Answer:
i) According to Le Chatelier’s principle if the pressure is decreased on equilibrium, the equilibrium shifts in the direction so that the increased pressure is nullified. Here the number of gaseous molecules (2) of products are more than the number of gaseous molecules (1) of the reactants the reaction proceed in the forward direction. So the number of moles of products increases,

ii) In this reaction gaseous molecule (CO₂) is present in the reactant. When pressure is decreased the number of CO₂ molecules increase on reactant side. To increase the number of CO₂ moles the CaCO₃ should decompose. Thus the number of moles of products decrease.

Question 14.
Which of the following reactions will get affected by increasing the pressure? Also mention whether change will cause the reaction to go into forward or backward direction.


Answer:
According to Le Chatelier’s principle when presssure is increased on equilibrium, the equilibrium shift in the direction where the number of gaseous molecules are less.

In this reaction the number of gaseous reactant molecules (1) are less than the total number of gaseous molecules (2) of products. So increase pressure shifts the equilibrium in backward direction.

In this reaction the total number of gaseous reactant molecules (3) are equal to the total number of gaseous product molecules (3). So pressure has no effect on this equilibrium.

In this reaction the number of gaseous reactant molecules (1) is less than the total number of gaseous product molecules (2). So increase in pressure shifts the equilibrium in the backward direction.

In this reaction the sum of the number of gaseous reactant molecules (g) is less than the sum of the number of the gaseous product molecules (10). So the increase in pressure shifts the equilibrium in the backward direction.

Question 15.
How will an increase in pressure and affect each of the following equilibria? an increase in temperature

Answer:
According to Le Chatelier’s principle increase in pressure shifts the equilibrium in the direction where the number of gaseous molecules are less.

Increase in temperature favours the endothermic reaction while decrease in temperature favours the exothermic reaction.

The number of gaseous reactant molecules (2) is less than the sum of the total number of product molecules (4). So increase in pressure shifts the equilibrium in the backward direction.

Forward reaction is endothermic while the backward reaction is exothermic. So increase temperature shifts the equilibrium in the forward direction.

The sum of the gaseous reactant molecules is equal to the sum of the gaseous product molecules. So pressure has no affect on the equilibrium.

Forward reaction is endothermic while backward reaction is exothermic. So increase in temperature favours the reaction.

The number of gaseous reactant molecules (2) is less than the number of gaseous product molecules. So increase in pressure favours the formation of O₃.

The forward reaction is exothermic. While the backward reaction is endothermic. So increase in temperature favours the backward reaction.

There is only one gaseous reactant molecule in this reaction. No gaseous product molecules. So increase in the pressure shift the equilibrium in forward direction.

The forward reaction is exothermic while the backward reaction is endothermic. So increase in pressure shifts the equilibrium in the backward direction.

Question 16.
The dissociation of HI is independent of pressure, while the dissociation of PCl₅ depends upon the pressure applied explain.
Answer:
According to Le Chatelier’s principle increase in pressure shifts the equilibrium in the direction where the number of gaseous molecules are less and decrease in pressure shift the equilibrium in the direction where the number of gaseous molecules are more.

In this reaction the sum of the number of gaseous reactant molecules and the total number of gaseous product molecules is equal. So pressure has no effect on this equilibrium.

Dissociation of PCl₅:

In this reaction the no. of gaseous reactant molecules (1) is less than the sum of the gaseous product molecules (2). So increase in pressure shifts the equilibrium in the backward direction. So increase in pressure decreases the dissociation of PCl₅

Question 17.
Explain the terms:
(i) Electrolyte
(ii) Non-electrolyte
(iii) Strong and weak electrolytes
(iv) Ionic equilibrium
Answer:
i) Electrolyte:
The substances which conduct electricity in their aqueous solutions are called electrolytes.

ii) Non-electrolyte:
The substances which do not conduct electricity in their aqueous solutions are called non-electrolytes.

iii) Strong and weak electrolytes :
The electrolytes which are almost completely ionised in solutions are called strong electrolytes. The electrolytes weakly ionise in their solutions are called weak electrolytes.

iv) Ionic equilibrium:
Weak electrolytes when dissolved in water ionise partially and there exists an equilibrium between the ions formed due to ionisation and the undissociated molecules. This is known as ionic equilibrium.

Question 18.
Explain the terms:
i) extent of ionization and on what factors it depends.
ii) dissociation
iii) ionization
Answer:
i) Weak electrolytes are ionised only partially. The ions produced as a result of dissociation of weak electrolytes are present in dynamic equilibrium with the undissociated molecules.

The fraction of total number of molecules of the electrolyte dissolved, that ionises at equilibrium is called degree of ionisation or degree of dissociation. The percent of ionised molecules is called extent of ionisation.

The factors that infuence the extent of ionisation are
a) Concentration :
With decrease in concentration or increase in dilution increases the ionisation.

b) Temperature:
Ionisation increases with increase in temperature.

ii) Dissociation:
Certain compounds on heating decomposes.
Eg : CaCO₃ → CaO + CO₃

This is known as dissociation or decomposition.

iii) Ionisation:
Certain compounds dissociate into two types of particles when dissolved in water. One type of particles carry positive charge and they are called positive ions. The second type of particles carry an equal amount of negative charge and they are called negative ions. This process is called ionisation.

Question 19.
Explain the Arrhenius concept of acids and bases.
Answer:
According to Arrhenius concept,

An acid is a substance which can furnish hydrogen ions in its aqueous solution.

A base is a substance which can furnish hydroxyl ions in its aqueous solution. Substances such as HNO₃, HCl, CH₃COOH are acids.

The substances such as NaOH, NH₄OH are bases.

Acids such as HCl and HNO₃ which are almost completely ionised in aqueous solutions are strong acids whereas acids such as CHgCOOH which are weakly ionised are called weak acids.

Similarly, bases which are almost completely ionised in aqueous solutions are termed as strong bases whereas bases NH₄OH are only slightly ionised and are called weak bases.

According to Arrhenius theory, neutralisation of acids and bases is basically a reaction between H⁺ and OH^– ions solutions.

Question 20.
What is a conjugate acid-base pair? Illustrate with examples.
Answer:
An acid after losing a proton becomes a base whereas a base after accepting the proton becomes an acid.

A base formed by the loss of a proton by an acid is called conjugate base of the acid.

An acid formed by gain of a proton by the base is called conjugate acid of the acid.

Acid-base pairs such as H₂O/OH^– and NH^–₄ /NH₃ which are formed by loss or gain of a proton are called conjugate acid-base pair.

An acid-base pair which differ by one proton is called conjugate acid base pair.

In the above example H₂O / OH^– and NH^–₄ /NH₃ are conjugate acid-base pairs.

A strong acid would have large tendency to donate proton. Thus conjugate base of a strong acid would be a weak base. Similarly, conjugate base of a weak acid would be a strong base.

Question 21.
Acetic acid is a weak acid. List, in order of descending concentration, all of the ionic and molecular species present in 1 M aqueous solution of acetic acid.
Answer:
Acetic acid ionises in water as

Since acetic acid is weak electrolyte, it ionises to a lesser extent. So the concentration of the ionic and molecular species present in 1M aqueous solution of acetic acid will be in the order
[H₂O] > [CH₃COOH] > [H₃O⁺] = [CH₃COO^–] > OH^–

Question 22.
Show by suitable equations that each of the following species can act as a Bronsted acid.
a) H₃O⁺ b) HCl c) NH₃
Answer:
a) H₃O⁺ + OH^– → 2H₂O
H₃O⁺ is donating proton to OH” ion. So it is Bronsted acid.

b) HCl + H₂O → H₃O⁺ + Cl^–
Since HCl is donating proton to H₂O molecule, it is a Bronsted base.

c) NH₃ + NH₃ → NH₄ + NH₂
Here NH₃ is giving H⁺ ion to another NH₃ molecule. So it is Bronsted base.

Question 23.
Show by suitable equations that each of the following species can act as a Bronsted base.
a) H₂O
b) OH^–
c) C₂H₅OH
d) HPO^-2₄
Answer:

In this reaction one water molecule is accepting the proton from the other water moelcule. So the water molecule accepting the proton is a Bronsted base.

b) HCl + OH^– → H₂O + Cl^–
Here OH^– is accepting the proton from HCl. So it is Bronsted base.

In Protonation of ethyl alcohol, it is acting as Bronsted base.

d) HPO^2-₄ + HCl → H₂PO^2-₄ +Cl^–

Since HPO^2-₄ accept the proton from HCl it is Bronsted base.

Question 24.
The species H₂O, HCO^–₃, HSO^–₄ and NH₃ can act both as Bronsted acids and bases. Give the corresponding conjugate acid and base for each of them. [Mar. ’18 (AP)]
Answer:

1. H₃O⁺/H₂O and H₂O/OH^–
2. H₂SO₄/HSO₄ and HSO^–₄/SO^2-₄

Question 25.
Write equation that shows H₂PO^–₄ acting both as an acid and as a base.
Answer:
H₂PO^–₄ + H₂O → HPO^2-₄ + H₃O⁺
Here H₂P^–₄ is giving proton to water so it is an acid.

H₂PO^–₄ + HCl → H₃PO₄ + Cl^–
Here H₂PO^–₄ is taking proton so it is a base.

Question 26.
Write the conjugate acid and conjugate base of each of the following:
a) OH^– b) H₂O C) HCO^–₃ d) H₂O₂
Answer:
a) Conjugate acid of OH- is H₂O
Conjugate base of OH^– is O^2-

b) Conjugate acid of H₂O is H₃O⁺
Conjugate base of H₂O is OH^–

c) Conjugate acid of HCO^–₃ is H₂CO₃
Conjugate base of HCO^–₃ is CO^2-₃

d) Conjugate acid of H₂O₂ is H₃O⁺₂
Conjugate base of H₂O₂ is HO^–₂

Question 27.
Identify and label the Bronsted acid and its conjugate base, the Bronsted base and its conjugate acid in each of the following equations.
a) H₂SO₄ + Cl^– → HCl + HSO^–₄
b) H₂S + NH^–₂ → HS^– + NH₃
c) CN^– + H₂O → HCN + OH^–
d) O^2- + H₂O → 2OH^–
Answer:
a) H₂SO₄ + Cl^– → HCl + HSO^–₄
H₂SO₄ is Bronsted acid and its conjugate base is HSO^–₄. HCl is Bronsted acid and its conjugate base is Cl^–

b) H₂S + NH^–₂ → HS^– + NH₃
H₂S is Bronsted acid and its conjugate base HS^–

NH₃ is Bronsted acid and its conjugate base is NH^–₂

c) CN^– + H₂O → HCN + OH^–
Here H₂O is donating proton. So it is Bronsted acid CN^– is accepting proton. So it is Bronsted base.

d) O^2- + H₂O → OH^– + OH^–
H₂O is donating proton so it is Bronsted acid.

O^2- is accepting proton so it is Bronsted base.

Question 28.
Classify the species AlCl₃, NH₃, Mg⁺² and H₂O into Lewis acids and Lewis bases and justify your answer?

Lewis acids are those which accept lone pair of electrons and Lewis bases are those which donate lone pair of electrons.
AlCl₃ can accept lone pair. So it is Lewis acid.
NH₃ can donate a lone pair. So it is Lewis base.

Cations can accept lone pair of electrons. So Mg²⁺ is Lewis acid.
H₂O can donate a lone pair. So it is a Lewis base.

Question 29.
What are the strengths of conjugate bases of a strong acid and a weak acid?
Answer:
An acid which gives a proton easily is a strong acid. A conjugate base which cannot hold the proton strongly is a weak base. So the conjugate base of strong acid is weak base.

A strong base is that which can hold the proton strongly. So the conjugate base of a weak acid is stronger base.

Question 30.
What are the strengths of conjugate acids of a strong base and weak base?
Answer:
A strong base is that which holds the proton strongly. So its conjugate acid is a weak acid.

A weak base is that which cannot hold the proton strongly. So its conjugate is a strong acid.

Question 31.
Define ionic product of water. What is its value at room temperature?
Answer:
The product of molar concentration of H⁺ ions and OH^– ions at a given temperature is called ionic product of water. It is denoted by K_w.
K_w = [H⁺] [OH^–]
at 25°C the K_w of pure water = 1 × 10^-14 mol²/lit².

Question 32.
Define pH. pH cannot be calculated directly from the molar concentration of a weak acid or weak base. Why? Derive an equation for the pH of a weak acid.
Answer:
The pH of a solution is defined as the negative logarithm to base 10 of hydrogen ion concentration (or) p^H = -log₁₀[H⁺],

Strong acids and strong bases ionise completely in their aqueous solutions. So the molar concentrations of strong acids or strong bases are equal to the molar concentrations of H⁺ and OH^– ions produced by them.

Weak acids and weak bases do not ionise completely. So the molar concentrations of H⁺ ions or OH^– ions produced by them are not equal to the molar concentrations of weak acids or bases from which they are produced. Hence pH of the aqueous solutions of weak acid and weak bases cannot be calculated from their molar concentrations.

pH of a weak acid :
Ionisation of weak acid

Since the weak acid a is very small as compared to 1, a in the denominator can be neglected. Then

Question 33.
Write equations to show the step wise ionization of the polyprotic acids H₂SO₄ and H₃PO₄.
Answer:

Question 34.
Explain how acid strength changes among Q) the hydrides of the group elements and (ii) the hydrides in the same row of the periodic table.
Answer:
In the hydrides of the elements in a group of the periodic table as we move down the group atomic size increases. So bond length increases. With increase in bond length bond strength decreases. So the ionisation becomes easier.

In a period of the Periodic table as we move from left to right H – A bond polarity increases. So the ionic character of the H – A bond increases, thus ionisation becomes easier. So the strength increases.

Electronegativity of A increases.

Question 35.
Justify the statement that water behaves like an acid and also like base on the basis of protonic concept.
Answer:

1. HCl(aq) + H₂O(aq) → H₃O⁺(aq) + Cl^–(aq)
2. H₂O (l) + CO^2-₃(aq) → HCO^–₃(aq) + OH^–(aq)
   In the reaction (1) H₂O is behaving as a base whereas in equation (2) it is behaving as an acid. Such substances which can act as acids as well as bases are called amphoteric substances.

Question 36.
What is common ion effect? Illustrate.
Answer:
The phenomenon of suppression of solubility of an electrolyte in water by the addition of another electrolyte which has a common ion with the original electrolyte is called common ion effect.

Acetic acid is a weak electrolyte. By adding HCl a strong electrolyte which ionises completely provides more H₃O⁺ concentration. According to Le Chatelier’s principle due to increase in H₃O⁺ concentration, the equilibrium of the weak electrolyte (CH₃COOH) shift in the backward reaction thus decreasing the ionisation of acetic acid.

Question 37.
Define solubility product. Write solubility product expressions for the following:
i) Ag₂Cr₂O₇
ii) Zr₃(PO₄)₄
Answer:
Solubility product :
The product of the concentrations of the cation and anion in a saturated solution of a salt at room temperature, is called solubility product.
i) Solubility product for Ag₂CrO₄

Question 38.
Give the classification of salts. What type of salts undergo hydrolysis?
Answer:
Salts are classified into 4 types

1. Salt of strong acid and strong base
2. Salt of strong acid and weak base
3. Salt of weak acid and strong base
4. Salt of weak acid and weak base.

Salts of strong acid and weak base, strong base and weak acid, weak acid and weak base hydrolyse in water.

Question 39.
What must be true of the value of ∆ G° for a reaction if
a) K > 1 b) K = 1 c) K < 1 ?
Answer:
a) If K > 1, ∆G° value will become negative. So the reaction is spontaneous or the reaction proceeds in the forward direction more. The products are present predominantly.

b) If K = 1, ∆G° value will become zero. So the reaction proceed neither in the forward direction nor in the backward directiort. The reaction is in equilibrium.

c) If K < 1, ∆G° value will become positive. This indicates that the reaction is non spontaneous or the reaction proceed in the forward direction to a small extent only. The products are present in minute amounts only.

Question 40.
Aqueous solution of NH₄Cl is acidic. Explain.
Answer:
Ammonium chloride when dissolved in water react with water forming weak base ammonium hydroxide and strong acid HCl.

HCl is a strong acid ionising completely but NH₄OH being weak base do not ionise completely. So there remains some excess H+ ions in the solution. Due to this reason the aqueous solution of ammonium chloride is acidic.

Question 41.
Aqueous solution of CH3COONa is basic. Explain. [TS ’16]
Answer:
Sodium acetate when dissolved in water ionises completely and the ions formed react with water forming weak acid and strong base.

Acetic acid being weak acid ionise partially but sodium hydroxide is strong electrolyte and ionises completely. So there remains some excess OH^– in solution. Hence the solution of sodium acetate is basic in nature.

Question 42.
Give reason that acetic acid is less acidic in sodium acetate solution than in sodium chloride solution.
Answer:
The ionic equilibrium reactions of acetic acid, sodium acetate and sodium chloride are as follows

Acetic acid is weak electrolyte and there exists equilibrium. Sodium acetate being strong electrolyte ionises completely furnishing acetate ions. Due to the common ion effect of acetate ions the ionisation of acetic acid decreases. So acetic acid behave as weak acid in the presence of sodium acetate. Sodium chloride do not give any ions common in the ionisation equilibrium of acetic acid. So NaCl has no effect on the ionisation of acetic acid, thereby no effect on acid strength. Hence acetic acid is more acidic in sodium chloride.

Question 43.
AgCl is less soluble in AgNO₃ solution than in pure water. Explain.
Answer:
The ionisation equilibrium of AgCl can be written as

In the saturated solution ionic product [Ag⁺] [Cl^–] is equal to the solubility product Ksp of AgCl.

Similarly the ionisation equilibrium of AgN03 can be written as

By the addition of AgNO₃ to AgCl the number of Ag+ increases and the ionic product [Ag⁺] [Cl^–] exceeds the solubility product of AgCl. So precipitation occurs causing the decrease in solubility of AgCl.

Question 44.
Predict whether the following reaction will proceed from left to right to any measurable extent:
CH₃COOH (aq) + Cl^– (aq) →
Answer:
CH₃COOH (aq) + Cl^– (aq) → CHgCOO- + HCl
CH₃COOH is a weak acid than HCl. This indicates the conjugate base CH₃COO^– of CH₃COOH is strong and holds the proton strongly. HCl is a strong acid. So its conjugate base Cl^– ion is weak base. So the reaction cannot proceed from left to right to a measurable extent.

Question 45.
Aqueous solution of H₂S contains H₂S, HS^–, S^2-, H₃O⁺, OH^– and H₂O in varying concentrations. Which of these species can act only as a base? Which can act only as an acid? Which can act both as an acid and as a base?
Answer:
a) S^2- can act only as a base. It cannot act as acid because it cannot give H⁺ ions.
b) H₂S and H₃O⁺ can act only as acids.
c) HS^–, OH^– and H₂O can act both acids and bases as they can give H⁺ ions and can accept H⁺ ions.

Long Answer Questions

Question 1.
What are equilibrium processes? Explain equilibrium in Physical and Chemical processes with examples.
Answer:
In a reversible process, a state will be attained such that therate of forward reaction is equal to the backward rate of reaction. Such a state is known as equilibrium state.

Equilibrium processes are of two types. They are
1. Physical equilibrium process:
In such a process, equilibrium occurs in a phase transformation process.

2. Chemical equilibrium process:
If there exists an equilibrium in between reactants and products, such reactions are said to be chemical equilibrium process.

The value of equilibrium constant K changes with change in temperature.

Question 2.
What is meant by dynamic equilibrium? Explain with suitable examples.
Answer:
In a reversible process, a state will be attained such that the rate of forward reaction is equal to the backward rate of reaction. Such a state is known as equilibrium state.

At equilibrium we find no change in the concentration of either reactants (or) products then we may feel that the reaction has stopped. But actually the reaction will be going on. Such a state of reaction is called dynamic equilibrium.

Equilibrium processes are of two types. They are:
1. Physical equilibrium process: In such a process, equilibrium occurs in a phase transformation process.

2. Chemical equilibrium process:
If there exists an equilibrium in between reactants and products, such reactions are said to be chemical equilibrium process.

The forward and backward reactions of a reversible reaction continuously takes place with equal rates simultaneously at the equilibrium stage also. Hence the equilibrium is called dynamic equilibrium. At this stage the reaction appears to be stopped.

All chemical equilibrium processes are dynamic equilibriums in nature.

Question 3.
Give the general characteristics of equilibria involving physical processes.
Answer:
General characteristics of equilibria involving physical processes are

1) In the case of liquid gas equilibrium, the vapour pressure of the liquid is constant at equilibrium at a particular temperature.

Vapour pressure of water P H₂O is constant at a given temperature.

2) For solid liquid equilibrium there is only one temperature at which two phases can co-exist at a particular pressure. This temperature is known as melting point.

exist at 273K at 1.0 atmosphere. At the melting point, the masses of the two phases remain constant provided no exchange of heat takes place between the system and the surroundings.

3) For dissolution of solids in liquids, the solubility (concentration of solid solute in solution) is constant at a given temperature.

Concentration of sugar in solution is constant at a given temperature.

4) For dissolution of gases in liquids the concentration of a gas in liquid, at a given temperature, is directly proportional to the pressure of the gas over the liquid.

Question 4.
What are the important features of equilibrium constant? Discuss any two applications of equilibrium constant.
Answer:

1. The equilibrium constant has a definite value for every chemical reaction at a particular temperature. The value of equilibrium constant is independent of initial concentrations of reacting species.
2. The value of equilibrium constant K changes with change in temperature.
3. For a reversible reaction, the equilibrium constant for the backward reaction is inverse of the equilibrium constant for the forward reaction.
4. The equilibrium constant is independent of the presence of catalyst.
5. The equilibrium constant is expressed in terms of concentration, it has different units for different reactions.
6. When addition of two equilibria leads to another equilibrium then the product of their equilibrium constants gives the equilibrium constant of the resultant equilibrium.
   

Applications of equilibrium constant:
1) Predicting of extent of reaction :
The magnitude of equilibrium constant tells us about the extent to which the reactants are converted into the products before the equilibrium is attained.

2) Predicting the direction of the reaction :
From the knowledge of equilibrium constant, it is possible to predict the direction in which the net reaction is taking place at a given concentrations or partial pressures of reactants and products.

If Q_c > K_c the reaction taking place in backward direction is more.
If Q_c < K_c the reaction taking place in forward direction is more.
If Q_c = K_c the reaction is at equilibrium. No reaction taking place.

Question 5.
What is Le Chatelier’s principle? Discuss briefly the factors which can influence the equilibrium.
Answer:
Le Chatelier’s principle :
If a chemical reaction at equilibrium is subjected to a change in temperature, pressure or concentration that govern the chemical equilibrium, the equilibrium position shifts in the direction in which the change is reduced or nullified.

1) Effect of pressure :
Pressure is inversely proportional to volume. When pressure is increased the equilibrium shifts in such a direction where the decrease in volume is observed.

Similarly when pressure is decreased, the equilibrium shifts in such a direction where increase in volume is observed. This is applicable exclusively for gaseous reactions.

2) Effect of temperature:
When temperature is increased, equilibrium shift in such a direction where the temperature change is nullified or equilibrium shifts towards the direction in which temperature is decreased or heat is absorbed. That is endothermic reaction is favoured.

When temperature is decreased equilibrium shifts in such a direction where temperature is increased or heat is liberated. That is exothermic reaction is favoured.

3) Effect of concentration :
Increase in concentration of the reactants favours forward reaction and decrease in concentration of the reactants favours the backward reaction. When products are added to the equilibrium reaction the concentration of the products increases and reaction proceeds in backward direction. Removal of products leads to decrease in concentration of the products and leads to forward reaction.

Question 6.
Discuss the application of Le Chatelier’s principle for the industrial synthesis of Ammonia and sulphur trioxide. [Mar. ’18 (AP. TS) (AP, TS 16, 15]
Answer:
Application of Le Chatelier’s principle to

1) Effect of pressure :
Increase of external pressure on the reaction at equilibrium favours the reaction in the direction in which the volume or the number of molecules decreases.

In the above reaction of formation of ammonia forward reaction involves decrease in volume or number of molecules. So high pressure is favourable for the formation of ammonia. Hence ammonia is manufactured at 200 atm pressure.

2) Effect of temperature:
In a reversible reaction if the forward reaction is exothermic, the backward reaction will be endothermic. High temperature favours the endothermic reaction while low temperature favours the exothermic reaction. Since the formation of ammonia is exothermic reaction low temperature is favourable for the manufacture of ammonia. But at low temperature the reaction is slow. So an optimum temperature of about 725 – 775 K is used.

3) Effect of catalyst:
To increase the rate of formation of ammonia iron powder mixed with molybdenum powder is used as catalyst. Molybdenum acts as promoter to iron catalyst.

4) Effect of concentration :
Increase in concentrations of reactants increases the rate of forward reaction. Removal of the products from reaction mixture decreases the rate of backward reaction. So more ammonia can be obtained by increasing the concentration of N₂ and H₂ and removing the NH₃ formed at regular intervals.

Optimum conditions for the synthesis of ammonia are
Pressure = 200 atm
Temperature = 725 – 775 K Catalyst = Fe
Promoter = Mo [Mar. ’18 (TS)]
Application of LeChatelier’s principle to

Effect of pressure:
Increase of external pressure on the reaction at equilibrium favours the reaction in the direction in which the volume or the number of molecules decreases.

Formation of SO₃ in the above reaction involves decrease in volume. According to Le Chatelier’s principle high pressure is favourable for the formation of SO₃. So SO₃ is prepared at a pressure of 1.5 to 1.7 atmospheres.

Effect of temperature :
In a reversible reaction if the forward reaction is exothermic the backward reaction is endothermic. High temperatures are favourable for the endothermic reaction while the low temperatures are favourable for the exothermic reactions.

Since the formation of SO₃ is exothermic reaction low temperatures are favourable. So SO₃ is prepared at a temperature of about 673 K.

Effect of catalyst:
To increase the rate of formation of SO₃ catalyst like V₂O₅ or platinised asbestos is used.

Effect of concentration :
Increase in the concentration of the reactants increase the rate of forward reaction. Removal of products from reaction mixture decreases the rate of backward reaction. So more SO₃ can be obtained by increasing the concentrations of SO₂ and O₂ and by removing the SO₃ formed at regular intervals.

Optimum conditions for the synthesis of ammonia are
Pressure : 1.5 – 1.7 atmospheres
Temperature: 673 K
Catalyst: V₂O₅ or Platinised asbestos.

Question 7.
Dihydrogen gas is obtained from natural gas by partial oxidation with steam as per the following endothermic reaction.

a) Write an expression for Kp for the above reaction.
b) How will the values of K_p and composition of equilibrium mixture be affected by (i) increasing the pressure (ii) increasing the temperature (lii) using a catalyst?
Answer:

i) In the above equation the pressure term P is in the numerator. When pressure is increased to maintain the value of K_p constant the value in denominator should increase. Thus backward reaction takes place decreasing the amounts of products.

ii) Since the reaction is endothermic increasing the temperature favours the forward reaction forming more amounts of products.

iii) Catalyst does not influence the equilibrium mixture.

Question 8.
Describe the effect of:
a) addition of H₂
b) addition of CH₃OH
c) removal of CO
d) removal of CH₃OH on the equilibrium of the reaction.

Answer:
a) According to Le Chatelier’s principle increase in the concentration of reactant increase the forward reaction.

So the addition of H₂ results in the formation of more amount of CH₃OH.

b) According to Le Chatelier’s principle increase in the concentration of the product shift the equilibrium in the backward direction. So the addition of CH₃OH (product) results in the decrease in concentration and CH₃OH and increase in the concentration of H₂ and CO.

c) According to Le Chatelier’s principle the decrease in the concentration of reactant equilibrium shift in the backward direction. So removal of CO (reactant) the equilibrium shift in the backward direction. So formation of CH₃OH decreases.

d) According to Le Chatelier’s principle the decrease in concentration of product shifts the equilibrium in the forward direction. So the removal of CH₃OH (product) shift the equilibrium in the forward direction. Thus more amount of CH₃OH is formed.

Question 9.
At 473K, equilibrium constant K_c for the decomposition of phosphorous pentachloride, PCl₅, is 8.3 × 10^-3. If the decomposition is depicted as:

a) Write an expression of K_c for the reaction
b) What is the value of K_c for the reverse reaction at the same temperature?
c) What would be effect on K_c if
(i) more PCl₅ is added (ii) pressure is increased (iii) the temperature is increased.
Answer:

b) The value of K_c for the reverse reaction at the same temperature is the reciprocal of the K_c value of same reaction.
∴ K_c for reverse reaction = \(\frac{1}{8.3\times10^{-3}}\)
= 120.48.

c) i) If PCl₅ is added equilibrium shifts in the forward direction but K_c does not change.
ii) If pressure is increased equilibrium shift in the backward direction but K_c does not change.
iii) The dissociation of PCl₅ is endothermic reaction. So increase in temperatures causes more dissociation of PCl₅. So K_c value increases.

Question 10.
Explain the concept of Bronsted acids and Bronsted bases. Illustrate the answer with suitable examples.
Answer:
Bronsted – Lowry theory :
Any substance that can lose a proton or protons is an acid.
Ex : HCl, H₂SO₄, H₃PO₄, CH₃COOH.
Any substance that can gain a proton or protons is a base.
Ex : NH₃, H₂O, OH^– etc.

When an acid react with base neutralization takes place. As per Bronsted – Lowry theory proton transfer from an acid to a base is called neutralization.

The above reaction is reversible. In this reaction,

1. HCl donates proton to water. So it is a Bronsted acid.
2. H₂O gains the proton. So it is a Bronsted base.
3. H₃O⁺ donates a proton to Cl^–. So it is Bronsted acid.
4. Cl^– can gain a proton. So it is a Bronsted base.

The acid base pair which differ by a single proton is said to be conjugate acidbase pair. In the above reaction HCl & Cl^– and H₃O⁺ and H₂O are conjugate acidbase pairs.

Every Bronsted acid has its conjugate base and every Bronsted base has a conjugate protonic acid.

According to Bronsted – Lowry theory greater the tendency to donate proton stronger is the acid. Higher the tendency of the base to accept protons, stronger is the base. In the above reaction HCl gives proton easily than H₃O⁺ So HCl is stronger acid than H₂O. H₂O accepts the proton more easily than Cl^–. So H₂O is a stronger base than NH₃.

In all acidbase reactions, the reaction takes place in the direction of formation of weaker acid and a weaker base.

A stronger acid has a weaker conjugate base and a stronger base has weaker conjugate acid.

Advantages of Bronsted – Lowry theory :

1. This theory explains the behaviour of acids and bases in both aqueous and non-aqueous solvents.
2. It explains the behaviour of NH₃, CaO, etc. as bases and CO₂, SO₂, etc. as acids.

Drawbacks of Bronsted – Lowry theory :

1. Proton donation or acceptance happens only in the presence of other substances.
2. It could not explain the behaviour of electron deficient molecules like AlCl₃, BCl₃, etc. as acids.

Question 11.
Explain Lewis acidbase theory with suitable example. Classify the following species into Lewis acids and Lewis bases and show how these act as Lewis acid/base.
a) OH^– b) F^– c) H⁺ d) BCl₃
Answer:
Lewis acid:
The substance which can accept an electron pair to form a coordinate covalent bond is called Lewis acid.

Types of Lewis acids:
1) All +vely charged metal ions or cations act as Lewis acids.
ex : Ag⁺, Co⁺³, Cu⁺², Fe⁺³, etc.

2) Electron deficient compounds whose central atom has an incomplete octet, possessing” an empty orbital acts as Lewis acid.
eg : BF₃, BCl₃, AlCl₃, FeCl₃.

3) Compounds in which central atom has vacant d’ orbitals and which can expand its octet.
eg : SiF₄, SnCl₄, SF₄, TeF₄, FeCl₃.

4) Molecules having multiple bonds between atoms of different electrone-gativities.
eg : CO₂, SO₂, SO₃, NO₂, Cl₂O₇, P₄O₁₀.

5) Elements with an electron sextet.
eg: S, 0.

Lewis base :
The substance which donates electron pair to form a coordinate covalent bond is called Lewis base.

Types of Lewis bases :
1) All anions will act as Lewis bases.
eg : Cl^– OH^–, CN^–, NH^–₂, F^–, SCN^–.

2) Molecules with one or two lone pairs on the central atom.
eg : H₂O, NH₃, R – OH, R – NH₂, R – 0 – R, C₅H₅N.

3) Molecules with multiple bonds.
eg : CO, NO, HC ≡ CH, H₂C = CH₂

a) OH^– is Lewis base,
b) F^– is Lewis base,
c) H⁺ is Lewis acid,
d) BCl₃ is Lewis acid.

Question 12.
What is degree of ionization in respect of weak acids and weak bases? Derive the relationship between degree of ionization (α) and ionization constant (K_a) for the weak acid HX.
Answer:
Degree of ionization :
It can be defined as the fraction of acid (a) base that undergoes ionization per one mole of acid or base. For strong acids or bases degree of ionization (α) is equal to T.

Let’s consider a weak acid HX with concentration ‘c’. It undergoes partial ionization.

Question 13.
Define pH. What is buffer solution? Derive Henderson – Hasselbalch equation for calculating the pH of an acid buffer solution.
Answer:
The pH of a solution may be defined as negative logarithm of the activity of hydrogen ion (a_H⁺)
pH = -log[H⁺]

Buffer solution :
A buffer solution is the solution which can resist the change in pH on addition of small amount of acid or base. The ability of a solution to resist change in pH on addition of small amount of acid or base is called buffer solution.

Henderson – Hasselbalch equation :

Since HA is weakly dissociated, the cone. HA ion solution can be taken equal to the initial cone, of the acid. Since NaA is completely dissociated, cone, of A^– can be taken equal to the cone, of NaA (salt)

Question 14.
Explain the term “Hydrolysis of salts” with examples. Discuss the pH of the following types of salt solutions. [TS ’16]
i) Salts of weak acid and strong base.
ii) Salts of strong acitLand weak base.
Answer:
Hydrolysis of salts is the reverse process of neutralisation. In this process a salt react with water to form an acid and a base.

The fraction of the total salt that is hydrolysed at equilibrium is called degree or extent of hydrolysis. It is denoted by hy.

i) Salts of weak acid and strong base :
This type of salts produce alkaline solutions on hydrolysis.

In solution MX and the strong base MOH completely ionise whereas acid HX being weak acid remains almost undissociated.

Hydronium ion conc. and pH

ii) Hydrolysis of salts of strong acid and weak base :
This type of salts produce acidic solutions on hydrolysis. For example,

In solution MX and the strong acid HX completely ionises but the base MOH remains almost undissociated.

Degree of hydrolysis :

Hydronium ion concentration and pH

Question 15.
What is solubility product? Explain the common ion effect on solubility of ionic salts.
Answer:
Solubility product:
It can be defined as the product of concentration of cation and anion of a salt present in a saturated aqueous solution.
It is denoted with K_sp.
Units of K_sp = (Mole/Lt)ⁿ

where n = Total number of ions that can be given by salt per molecule on ionization.

Factors effecting K_sp :
K_sp can be effected by two factors only.

They are a) nature of substance b) temperature

Significance :
Solubility product is very important in preferential precipitation process in qualitative analysis.

The solubility of an electrolyte in water decreases by the addition of another electrolyte which has one ion common with the electrolyte.

For example the solubility of NaCl decreases on addition of HCl to solution of NaCl in water which is known as salting out of water.

Acetic acid is weak acid and it undergoes partial ionization as follows.

In case of such electrolytes there exists an equilibrium in between ions and molecular form. In such a condition the addition of electrolyte with common ions shifts the equilibrium in backward direction which causes the decrease in solubility.

Significance:

1. Common ion effect is an important phenomenon in qualitative analysis.
2. The common ion effect principle is also used in controlling the H+ ion concentration in buffer solution.

Question 16.
Write notes on
i) Common ion effect.
ii) The relation between K_sp and solubility (S) of a sparingly soluble salt BaSO₄.
Answer:
i) Common ion effect:
The solubility of an electrolyte in water decreases by the addition of another electrolyte which has one ion common with the electrolyte.

For example the solubility of NaCl decreases on addition of HCl to solution of NaCl in water which is known as salting out of water.

Acetic acid is weak acid and it undergoes partial ionization as follows.

In case of such electrolytes there exists an equilibrium in between ions and molecular form. In such a condition the addition of electrolyte with common ions shifts the equilibrium in backward direction which causes the decrease in solubility.

Significance:

1. Common ion effect is an important phenomenon in qualitative analysis.
2. The common ion effect principle is also used in controlling the H⁺ ion concentration in bufferjsolution.

ii) The relation between K_sp and solubility (S) of a sparingly soluble salt BaSO₄:
The sparing soluble salt like BaSO₄, when added to water form saturated solution. There exists an equilibrium between undissolved solid and the ions in saturated solution.

The new constant K_sp is called solubility product. If S moles lit^-1 is the solubility of BaSO₄.

Numerical Problems

Question 1.
1 Mole of PCl₅ is heated in a closed vessel of 1 litre capacity. At equilibrium 0.4 moles of chlorine is found. Calculate the equilibrium Constant.
Solution:

Question 2.
Nitrogen dioxide forms dinitrogen tetroxide according to the equation

when 0.1 mole of NO₂ is added to a 1 litre flask at 25°C, the concentration changes so that at equilibrium [NO₂] = 0.016M and [N₂O₄] = 0.042 M.
a) What is the value of the reaction Quotient before any reaction occurs.
b) What is the value of the equilibrium constant for the reaction.
Solution:

Question 3.
The equilibrium constant for the reaction:

is 6.0 × 10^-2. At equilibrium, [H₂] = 0.25 mol L^-1 and [NO₃] = 0.06 mol L^-1.
Calculate the equilibrium concentration of N₂.
Solution:

∴ The cone, of N₂ at equilibrium = 3.84 mol L^-1

Question 4.
At certain temperature, K_c for the reaction.

is 16. If initially one mole each of all the four gases are taken in one litre vessel, what are the equilibrium concentrations of NO and NO₂?
Solution:

∴ At equilibrium [NO] = 1.6 mol L^-1 and [NO₂] = 0.4 mol L^-1

Question 5.
Under certain conditions, the equilibrium constant for the decomposition of PCl₅ (g) into PCl₃ (g) and Cl₂(g) is 0.0211 mol L^-1. What are the equilibrium concentrations of PCl₅, PCl₃ and Cl₂, if the initial concentration of PCl₅ was 1.00 M ?
Solution:

Question 6.

a 3 litre vessel contains 1, 2, 4 mole of A, B and C respectively predict the direction of reaction if
a) K_c for the reaction is 10
b) K_c for the reaction is 15
c) K_c for the reaction is 10.66
Solution:

a) K_c for the reaction is 10
Q > K_c so backward reaction takes place.

b) K_c =15
Q < K_c so forward reaction takes place.

c) K_c = 10.66
Q = K_c Equilibrium is achieved.

Question 7.
A mixture of H₂, N₂ and NH₃ with molar concentrations 5.0 × 10^-3 mol L^-1, 4.0 × 10^-3 mol L^-1 and 2.0 × 10^-3 mol L^-1 respectively was prepared and heated to 500K. The value of K_c for the reaction :

at this temperature is 60. Predict whether ammonia tends to form or decompose at this stage of concentration.
Solution:

Since Q is greater than K_c, backward reaction takes place. So decomposition of NH₃ takes place.

Question 8.
At 500 K, K_p value for the reaction

Find the value of K_p for each of following reactions at the same temperature.

Solution:

This reaction is obtained by multiplying the equation a) with three or by multiplying the equation (1) with 1.5.

So K_p for this reaction (K_p)³ of equation (a)
K_p = (1.58 × 10⁵)³ = 3.944 × 10¹⁵

Question 9.

is 4.63 × 10^-3 at 25°C.
a) What is the value of K_p at this temperature?
b) At 25°C, if the partial pressure of N₂O4 (g) at equilibrium is 0.2 atm, calculate equilibrium pressure of NO₂(g).
Solution:

a) K_p = K_c [RT]^∆n
∆n for the above reaction = 2 – 1 = 1
∴ K_p = 4.63 × 10^-3 × 0.0821 × 298
= 0.1132 atm.

∴ Equilibriumpressure of NO₂ = 0.15atm.

Question 10.
At 27°C, Kp value for the reversible reaction

0.65, calculate K_c.
Solution:
K_p = K_c[RT]^∆n.

∴ Equilibrium constant K_c = 0.0264.

Question 11.
K_c for the reaction,

400K, find K_p.
Solution:

Question 12.
1 mole of A and 1 mole of Bare taken in a 5 litre flask, 0.5 mole of C is formed in the equilibrium of

What is molar concentration of each species if the reaction is carried with 2 mole of A, 1 mole of B in a 5 litre flask at the same temperature.
Solution:

Question 13.
For the following reaction

of PCl₅. 0.2 mole of PCl₅ and 0.6 mole of Cl₂ are taken in a 1 litre flask. If K_c = 0.2, predict the direction in which reaction proceeds.
Solution:

Q is greater than K_c. So reaction takes place in backward direction.

Question 14.
In an equilibrium

and B are mixed in a vessel at temperature T. The initial concentration of A was twice the initial concentration of B. After the attainment of equilibrium, concentration of C was thrice concentration of B, calculate K_c.
Solution:

Question 15.
A mixture of SO₂, SO₃ and O₂ gases are maintained at equilibrium in 10 litre flask at a temperature at which K_c for the reaction

is 100. At equilibrium
a) If no. of moles of SO₃ and SO₂ in flask are same, how many moles of O₂ are present.
b) If no. of moles of SO₃ in flask is twice the no. of moles SO₂, how many moles of O₂ are present.
Solution:

Question 16.
For
the equilibrium con centrations of A and B at a temperature are 15 mol L^-1. When volume is doubled the reaction has equilibrium concentration of A as 10 mol L^-1. Calculate
a) K_c
b) concentration of C in original equilibrium.
Solution:

If volume is doubled backward reaction is favoured since the number of moles of reactions are more.

Question 17.
A vessel at 100K contains CO₂ with a pressure of 0.5 atm. Some of the CO₂ is converted into CO on addition of graphite. Calculate the value of K, if total pressure at equilibrium is 0.8 atm.
Solution:

Total pressure at equilibrium = 0.8
equilibrium mixture contains CO and CO₂.
∴ (0.5 + x) atm = 0.8 atm.
x = 0.3 atm
∴ K_p = \(\frac{(0.6)^2}{0.2}\) = 1.8atm.

Question 18.
The K_p value for the reaction

If the initial pressure of H₂ and I₂ are 0.5 atm respectively, determine the partial pressure of each gases at equilibrium.
Solution:

Question 19.
0.5 mol of H₂ and 0.5 mole of I₂ react in 10 litre flask at 448°C. The equilibrium constant K_c is 50 for

a) What is the value of K_p
b) Calculate mole of I₂ at equilibrium.
Solution:

Question 20.
How much PCl₅ must be added to a one little vessel at 250°C in order to obtain a concentration of 0.1 mole of Cl₂ at equilibriuin. K_c for

is 0.0414 M.
Solution:

So 0.3415 mol of PCl₅ should be added to the 1 litre flask to get 0.1 mol of Cl₂ at equilibrium.

Question 21.
K_p for the reaction

a) Calculate K_c
b) Calculate ∆ G° value using K_c value.
Solution:
a) K_p for the reaction

is 1.64 × 10^-4
K_p = K_c[RT]^∆n
Here ∆n = 2 – 4 = -2
∴ K_p = K_c[RT]^-2
1.64 × 10^-4 = K_c[RT]^-2
K_c = 1.64 × 10^-4 × (0.0831 × 673)²
= 0.5129.5

b) ∆G° =-2.303 RT log K_c
= – 2.303 × 0.0831 × 673 log 0.5129.5
= 3873 J

Question 22.
Calculate pH of [TS ’15]
a) 10^-3 M HCl
b) 10^-3 MH₂HO₄
c) 10^-6 M HNO₃
d) 0.02 MH₂ SO₄
Answer:
a) pH = – log [H⁺] = – log [1 × 10^-3] = 3
b) H₂SO₄ → 2H⁺ + SO^2-₄
Since 1 mole of H₂SO₄ gives 2 moles of H⁺
Concentration of H⁺ = 10^-3 × 2 = 2 × 10^-3
pH = -log [2 × 10^-3] = 2.699

c) 10^-6M HNO₃
pH = – log [10^-6] = 6

d) 0.02 M H₂ SO₄
[H⁺] = 0.04
(∵ 1 mole of H₂SO₄ gives 2 moles of H⁺)
pH = -log [4 × 10^-2] = 1.4

Question 23.
Calculate the pH for
a) 0.001 M NaOH
b) 0.01 M Ca (OH)₂
c) 0.0008M Ba (OH)₂
d) 0.004 M NaOH
Solution:
pOH = – log [OH^–]
pH = 14 – pOH.

a) pOH = – log [OH^–] = – log [1 × 10^-3 J = 3
pH = 14 – 3 = 11

b) 0.01 M Ca(OH)₂
Cone, of [OH^–] = 0.02
∴ 1 mol Ca(OH)₂ gives 2 mol OH^–
pOH = – log [2 × 10^-2] = 1.6990
pH= 14- 1.6990= 12.3010

c) Ba(OH)₂ → Ba²⁺ + 2OH^–
0.0008 0.0016.
pOH = – log [1.6 × 10^-3] = 2.7959
pH = 14 – 2.7959 = 11.2041.

d) NaOH -> Na+ + OH-
0.004 0.004
pOH = – log [4 × 10^-3] = 2.3980
pH = 14-2.3980 = 11.6020

Question 24.
The pH of a solution is 3.6. Calculate HaO+ ion concentration.
Solution:
pH = 3.6
-log[H⁺] = 3.6
log [H⁺] = -3 – 0.6 + 1 – 1
[H⁺] = 2.5 × 10^-4

Question 25.
The pH of a solution is 8.6. Calculate the OH^– ion concentration.
Solution:
pH = 8.6
pOH = 5.4
– log [OH-] = 10^-5.4
[OH^–] = 10^-6 × 10^0.6 = 10^0.6 × anti log 0.6
[OH^–] = 3.98 × 10^0.6,

Question 26.
What is [H⁺] for a solution in which
a) pH = 3 b) pH = 4.75 c) = pH = 4.4?
Solution:
a) pH = 3
[H⁺] = 10^-3

b) pH = 4.75
[H⁺] = 10^-4.75
[H⁺] = 10^-5 × 10^0.25
= 10^-5 × antilog 0.25
= 1.778 × 10^-5M.

c) pH = 4.4
– log [H⁺] = 4.4
[H⁺] = 10^-4.4
= 10^0.25 × 10^0.6
= 1010^-5 × antilog 0.6
= 3.981 × 1010^-6 M.

Question 27.
A solution of 0.005 MH₂SO₄ is diluted 100 times. Calculate the pH of diluted solution.
Solution:
M₁V₁ = M₂V₂
M₁ = 0.005 M₂ = ?
V₁ = 1 V₂ = 100

Question 28.
A solution of HCl has a pH = 3. If one ml of it is diluted to 1 litre, what will be the pH of the resulting solution?
Solution:
pH of HCl = 3
[H⁺] = 1 × 10^-3.
1 m/ is diluted to 1000 ml.
Cone, after dilution = \(\frac{1\times10^{-3}}{100}\) = 1 × 10^-6
∴ pH = 6.

Question 29.
What is the pH of HT8 M HCl? [TS ’15]
Solution:
[H⁺] = 10^-8 + 10^-7
= 0.1 × ^-7 + 1 × ^-7 = 1.1 × ^-7
pH = – log [1.1 × ^-7] = 6.96

Question 30.
Calculate the pH of the following basic solutions. [Mar. ’13]
a) [OH^–] = 0.05 M
b) [OH^–] = 2 × ^-4 M
Solution:
a) pOH = -log [5 × 10^-2] = 1.3010
pH = 14 – 1.3010 = 12.6990

b) pOH = – log [2 × 10^-4] =3.6979
pH = 14 – 3.6979 = 10.3010

Question 31.
2gof NaOH is dissolved in water to give 1 litresolution. What is the pH of the soiution?
Solution:
Molarity of NaOH = \(\frac{2}{40\times1}\)
NaOH -» Na+ + OH- 0.05 0.05
pOH = – log [OH^–]
= – log [5 × 10^-2]
= 1.3010 pH= 14- 1.3010 = 12.6990

Question 32.
Calculate the pH of the following solutions.
a) 0.37 g of Ca(OH)₂ dissolved in water to give 500 ml solution
b) 0.3 g of NaOH dissolved in water to give 200 ml solution
c) 0.1825% HCl aqueous solution
d) 1 ml of 13.6 M HCl is diluted with water to give 1 litre solution.
Solution:
a) Molarity of Ca(OH)₂

Question 33.
How many grams of NaOH are present in 100 ml solution if pH of die solution is 10?
Solution:
pH =10
pOH = 14 – 10 = 4.
[OH^–] = 10^-4
W = V N E
= \(\frac{100}{1000}\) × 10^-4 × 40 = 4 × 10^-4 gm

Question 34.
The value of 1^ is 9.55 x 10-14 at certain temperature. Calculate the pH of water at this temperature..
Solution:
[H⁺] [OH^–] = K_w = 9.55 × 10^-14
[H⁺] = \(\sqrt{9.55\times10^{-14}}\) = 3.09 × 10^-7
pH = – log [3.09 × 10^-7] = 6.51

Question 35.
Calculate the pH of 10^-8 M NaOH.
Solution:
[OH^–] = 10^-8 + 10^-7
= 0.1 × 10^-7 + 1 × 10^-7 = 1.1 × 10^-7.
pOH = -log [1.1 × 10^-7] = 6.96
pH = 14 – 6.96 = 7.04.

Question 36.
150 ml of 0.5 M HCl and 100 ml of 0.2 M HCl are mixed. Find die pH of the resulting solution.
Solution:

Question 37.
Calculate the pH of solution obtained by mixing 10 ml of 0.1 M HCl and 40 ml of 0.2 M H₂SO₄.
Solution:

Question 38.
100 ml of pH = 4 solution is mixed with 100 ml of pH = 6 solution. What is the pH of resulting solution?
Solution:
In first solution
[H⁺] = 10^-4
and in the second solution
[H⁺] = 10^-6

Approximately = 0.5 × 10^-4 or 5 × 10^-5
pH = – log [5× 10^-5] = 4.3

Question 39.
Equal volumes of 0.5 M NaOH and 0.3 M KOH are mixed in an experiment. Find the POH and pH of the resulting solution.
Solution:
Cone, of the mixed solution of NaOH and KOH.

pOH = – log [4 × 10^-1] =0.3980
pH = 14-0.3980 = 13.6021.

Question 40.
60 ml of 1 M HCl is mixed with 40 ml of 1M NaOH. What is the pH of resultant solution?
Solution:
HCl + NaOH → NaCl + H₂O
Here acid is neutralised with base
So the concentration of acid

Question 41.
Calculate the pH of a solution which contains 100 ml of 0.1 M HCl and 9.9 ml of 1.0 M NaOH.
Solution:
Here 100 ml of 0.1 M HCl
meq = 100 × 0.1 = 10
9.9 ml of 1.0 M NaOH.
meq = 9.9 × 1 = 9.9 meq
meq of acid left = 10 – 9.9 = 0.1

Question 42.
What will be the resultant pH when 200 ml of an aqueous-solution of HCl having PH = 2 is mixed with 300 ml of an aqueous solution of NaOH having pH = 12?
Solution:
Concentration of HCl = 10^-2
pH of NaOH = 12
pOH of NaOH = 14 – 12 = 2.
Concentration of NaOH = 10^-2.
200 ml of 10^-2 HCl is mixed with 300 mL of 10^-2 NaOH. Since NaOH is more the resultant solution is basic.
Concentration of NaOH left

Question 43.
50 ml of 0.2 M HCl is added to 30 ml of 0.1 M KOH solution. Find the pH of the solution.
Solution:
Since acid is more than base the resultant solution is acidic.

Question 44.
40 ml of 0.2 MHNO₃ when reacted with 60 ml of 0.3 M NaOH, gave a mixed solution. What is the pH of the resulting solution?
Solution:
Since base is more than acid the resultant solution is basic.

Question 45.
50 ml of 0.1 M H₂SO₄ were added to 100 ml of 0.2 M HNO₃. Then the solution is diluted to 300 ml. What is the pH of the solution?
Solution:

Concentration of H⁺ in the resultant solution

Question 46.
What is the K_w Rvalue in an aqueous solution of pK_w = 13.725?
Solution:
pK_w = -logK_w
K_w = 1.884 × 10^-14

Question 47.
The ionic product of water at 80°C is 2.44 × 10^-13. What are the concentrations of hydronium ion and the hydroxide in pure water at 80°C?
Solution:
Ionic product of water at 80°C = 2.44 × 10^-13

Question 48.
The ionization constant for water is 2.9 × 10^-14 at 40°C. Calculate [H₃O⁺], [OH], pH and pOH for pure water at 40°C.
Solution:
The ionisation constant for water at 40°C
= 2.9 × 10^-14

Question 49.
Calculate the pH of
a) 0.002 M acetic acid having 2.3% dissociation.
b) 0.002 M NH₄OH having 2.3% dissociation.
Solution:

[H⁺] = Cα = 0.002 × 0.023 = 4.6 × 10^-5
pH = – log [4.6 × 10^-5] = 4.3372.

b) [OH^–]= 4.6 × 10^-5
pOH = 4.3372
pH = 14-4.3372 = 9.66.

Question 50.
Calculate Ka of acetic acid from equilibrium concentration given below.
[H₃O⁺] = [CH₃COO^–] = 1.34 × 10^-3 M,
[CH₃COOH] = 9.866 × 10^-2 M
Solution:

Question 51.
Calculate pH of 0.1 M acetic acid having K = 1.8 × 10^-5.
Solution:

K_a = \(\frac{(C \alpha)(C \alpha)}{C(1-\alpha)}\)
or K_a = Cα² (a in the denominator can be neglected)

Question 52.
The pH of 0.1 M solution of weak mono protic acid is 4.0. Calculate its [H⁺] and Ka.
Solution:

Neglecting a in the denominator.
K_a = 10^-7

Question 53.
K_a of 0.02 M CH³ COOH is 1.8 × 10^-5. Calculate
a) [H₃O⁺] b) % ionization c) pH
Solution:

[H₃O⁺] = Cα = 0.02 × 3 × 10^-2 = 6 × 10^-4
% Ionisation = 3 x 10“2 x 100 = 3%.
pH = – log [H₃O⁺]
= -log [6 × 10^-4]
= 3.22.

Question 54.
Calculate the pH of 0.01 M solution of CH₃COOH. K_a for CH₃COOH at 298 K is 1.8 × 10^-5.
Solution:

α = 4.1 × 10^-2
∴ [H₃O⁺] = 0.01 × 4.1 × 10^-2 = 4.1 × 10^-4
pH = -log [H₃O⁺]
s = -log (4.1 × 10^-4) = 3.38.

Question 55.
The pH of 0.1 M solution of an organic acid is 4.0. Calculate the dissociation constant of the acid.
Solution:
pH of the solution = 4
∴ [H₃O⁺] = 10^-4
Organic acid HX ionises

Question 56.
The ionization constants of HF, H COOH and HCN at 298 K are 6.8 × 10^-4, 1.8 × 10^-4 and 4.8 × 10^-9 respectively. Calculate the ionization constants of the corresponding conjugate base.
Solution:
K_w = K_a × K_b
HF → H⁺ + F^–
Ionisation constant of F^–

Similarly for

Question 57.
Find the concentration of hydroxide ion in a 0.25 M solution of trimethylamine, a weak base.

Solution:
Ionisation constant of weak base K_b
Suppose α is the degree of association of the base
At equilibrium
[trimethyl amine] = 0.25 (1 – α) = 0.25 M.

Question 58.
The 0.005 M monobasic acid has a pH of 5. What is the extent of ionization ?
Solution:
pH of the solution = 5
[H⁺] = 10^-5

Question 59.
50 ml of 0.1 M NH₄OH, 25 ml of 2 M NH₄Cl were used to make a buffer. What is the pH if pK_a is 4.8?
Solution:
For a basic buffer solution
pOH = pK_b + log\(\frac{M_1V_1}{M_2V_2}\)
M₁ = moles of salt 2
M₂ = moles of base 0.1
V₁ = Volume of salt 25 ml
V₂ = Volume of base 50
pOH = 4.8 + log\(\frac{2\times25}{0.1\times50}\)
= 4.8 + log 10 = 5.8
pH = 14 – 5.8 = 8.2

Question 60.
The pH of a buffer prepared by mixing 50 ml of 0.2 M CH₃COOH and 25 ml of CH₃COONa is 4.8. If the pK_a is 4.8, what is the strength of CH₃COONa?
Solution:
For acidic buffer solution
pH = pK_a + log\(\frac{[Salt]}{[Acid]}\) = pK_a + log\(\frac{M_1V_1}{M_2V_2}\)
M₁ = moles of salt ?
M₂ = moles of base 0.2
V₁ = Volume of salt 25
V₂ = Volume of acid 50
pH = 4.8 pK_a = 4.8
When the [Salt] = [Acid] pH = pH.
∴ M₁ × 25 = 0.2 × 50
M₁ = \(\frac{2.5\times50}{25}\) = 0.4 M.

Question 61.
50 ml of 0.1 M sodium acetate, 25 ml of 0.2 M acetic acid were added together to form the buffer solution. pK_a of CH₃COOH is 4.8. Find the pH of the solution.
Solution:
For acidic buffer
pH = pK_a + log\(\frac{[Salt]}{[Acid]}\)
[Salt] =VoIume of Salt x Moles of Salt = M₁V₁
[Acid] = Volume of acid x Moles of acid = M₂V₂
pH = 48 + l0g\(\frac{50\times0.1}{25\times0.2}\)
∴ pH = 4.8

Question 62.
When 20 ml of 0.1 M NH₄OH are added to 20 ml of MNH₄Cl solution, the pH of the buffer formed is 8.2. What is the pK_b of NH₄OH?
Solution:
For basic buffer
pOH – PK_b + log\(\frac{[Salt]}{[Acid]}\)
Given the pH = 8.2
∴ pOH = 14 – 8.2 = 5.8.
5.8 pK_b + l0g\(\frac{20\times1}{20\times0.1}\)
5.8= pK_b + log 10
pK_b = 5.8 – 1 = 4.8

Question 63.
One litre of buffer solution contains 0.1 mole of acetic acid add 1 mole of sodium acetate. Find its pH if pK_a of CH₃COOH is 4.8.
Solution:
For acidic buffer
pH = pK_a + log\(\frac{[Salt]}{[Acid]}\)
= 4.8 + log\(\frac{1}{0.1}\)
= 4.8 + log 10 = 4.8 + 1 = 5.8.

Question 64.
50 ml of 1 M CH₃COOH solution, when added to 50 ml of 0.5 M NaOH gives a solution with a pH value ‘X’. Find the value of ‘X’, pK_a of acetic acid is 4.8.
Solution:
CH₃COOH + NaOH → CH₃COONa + H₂O
50 ml of 0.5 M NaOH neutralises the acetic acid
V₁N₁ = V₂N₂
50 × 0.5= V₂ × 1
∴ V₂ = \(\frac{50\times0.5}{1}\) = 50
So 50% acetic acid is neutralised.
Therefore the resulting solution contains equal amounts of acetic acid and sodium acetate. So
pH = 4.8 + log \(\frac{[Salt]}{[Acid]}\) = 4.8

Question 65.
The solubility product of Ag Cl is 1.6 × 10^-10 mol²/ L². What is its solubility?
Solution:

Question 66.
The solubility product of Zr (OH)₂ is 4.5 × 10^-17 mol³ L^-3. What is solubility?
Solution:

Question 67.
The solubility of Ag₂ CrO₄ is 1.3 × 10^-4 mol L^-1. What is the solubility product?
Solution:

Solubility = 1.3 × 10^-4
K_sp = 4s³ = 4 × (1.3 × 10^-4)³
= 8.78 × 10^-12

Question 68.
The solubility of A₂B = 2 × 10^-3 mol L^-1. What is solubility product?
Solution:

K_sp = [A]² [B]
= (2s)² (s) = 4s²
Solubility s = 2 × 10^-3 mol L^-1
K_sp = 4(2 × 10^-3)³= 3.2 × 10^-10

Question 69.
The solubility product of a salt AB = 10^-10 mol² L^-2. What is solubility?
Solution:

K_sp = [A] [B] = s × s = s²
s² = 10^-10
s = 10^-5 mol L^-1.

Question 70.
PQ and RS2 are two sparingly soluble salts. Their solubility products are equal and each equal to 4.0 x 10-18. Which salt is more soluble?
Solution:

∴ RS₂ is more soluble.

Question 71.
In a 0.1 M solution, acetic acid is 1.34% ionized. Calculate [H⁺], [CH₃COO^–] and [CH₃COOH] in the solution and calculate K_a of acetic acid.
Solution:

Additional Questions & Answers

Question 1.
PCl₅, PCl₃ and Cl₂ are at equilibrium at 500 K and having concentration 1.59M PCl₃, 1.59M Cl₂ and 1.41 M PCl₅. Calculate K_c for the reaction,

Answer:
The equilibrium constant Kc for the above reaction can be written as,

Question 2.
The value of ∆G^Θ for the phosphorylation of glucose in glycolysis is 13.8 kJ/mol. Find the value of Kc at 298 K.
Answer:
∆G^Θ = 13.8 kJ / mol = 13.8 × 10³J/ mol
Also, ∆G^Θ = – RT InK_c
Hence, In K_c = -13.8 × 10³J/mol (8.314 J mob^-1 K^-1 × 298 K)
In K_c = -5.569
K_c = e^-5.569
K_c = 3.81 × 10^-3

Question 3.
What will be the conjugate bases for the following Bronsted acids: HF, H₂SO₄ and HCO^2-₃?
Answer:
The conjugate bases should have one proton less in each case and therefore the corresponding conjugate bases are: F^–, HSO^–₄ and CO^2-₃ respectively.

Question 4.
Write the conjugate acids for the following Bronsted bases: NH^–₂, NH₃ and HCOO^–.
Answer:
The conjugate acid should have one extra proton in each case and therefore the corresponding conjugate acids are: NH₃, NH⁺₄ and HCOOH respectively.

Question 5.
The species: H₂O, HCO^–₃, HSO^–₄ and NH₃ can act both as Bronsted acids and bases. For each case give the corresponding conjugate acid and conjugate base.
Answer:
The answer is given in the following table:

Question 6.
The concentration of hydrogen ion in a sample of soft drink is 3.8 × 10^-3M. What is its pH?
Answer:
pH = – log[3.8 × 10^-3]
= -{log[3.8]+log[10^-3]}
= – {(0.58) + (-3.0)} = – {-2.42} = 2.42
Therefore, the pH of the soft drink is 2.42 and it can be inferred that it is acidic.

Question 7.
Calculate pH of a 1.0 × 10^-8 M solution of HCl.
Answer:

K_w = [OH^–][H₃O⁺] = 10^-14
Let, x = [OH^–] = [H₃O⁺] from H₂O. The H₃O⁺ concentration is generated (i) from the ionization of HC1 dissolved i.e.,

and (ii) from ionization of H₂O. In these very dilute solutions, both sources of H₃O⁺ must be considered:
[H₃O⁺] = 10^-8 + x
K_w = (10^-8 + x)(x) = 10^-14
or x² + 10^-8 x – 10^-14 = 0
[OH^–] = x = 9.5 × 10^-8
So, pOH = 7.02 and pH = 6.98

Question 8.
Calculate the solubility of A₂X₃ in pure water, assuming that neither kind of ion reacts with water. The solubility product of A₂X₃, K_sp = 1.1 × 10^-23
Answer:

K_sp = [A³⁺]² [X^2-]³ = 1.1 × 10^-23
If S = solubility of A₂X₃, then
[A³⁺] = 2S; [X²] = 3S
therefore, K_sp = (2S)²(3S)³ = 108S⁵
= 1.1 × 10^-23
thus, S⁵ = 1 × 10^-25
S = 1.0 × 10^-5 mol/L.

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year History Study Material 13th Lesson భారతదేశంలో సాంఘిక, మతసంస్కరణోద్యమాలు Textbook Questions and Answers.

TS Inter 1st Year History Study Material 13th Lesson భారతదేశంలో సాంఘిక, మతసంస్కరణోద్యమాలు

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
భారతీయ పునరుజ్జీవనానికి గల కారణాలను వివరించండి.
జవాబు.
భారతదేశంలో 19వ శతాబ్దంలో భారతీయ పునరుజ్జీవనం ఒక ముఖ్యఘట్టం. 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి భారతీయ సంస్కృతి పై పాశ్చాత్య సంస్కృతి ప్రభావం ఎక్కువగా ఉండేది. భారతీయులు పాశ్చాత్యులు వేషభాషలు, అలవాట్లతోపాటు సాహిత్యం, ఆలోచనలను అనుకరించడం ఆరంభించారు. ఇదే సమయంలో విద్యాధికులైన భారతీయులు కొత్త ఆలోచనలచేత ప్రభావితులయ్యారు. ఈ ఆలోచనలే భారతీయుల సాంఘిక, మత, సాంస్కృతిక జీవనాన్ని ప్రభావితం చేశాయి. ఈ కొత్త ఆలోచనా విధానం, ప్రేరణ, భావోద్రేకం ఫలితమే భారతీయ పునరుజ్జీవనం. 16వ శతాబ్దం నాటి ఐరోపా పునరుజ్జీవనం లాగానే భారతీయ పునరుజ్జీవనం కూడా భారతీయుల జీవనంలోని అన్ని రంగాలను ప్రభావితం చేసింది.

భారతీయ పునరుజ్జీవనానికి కారణాలు: కింద పేర్కొన్న అనేక కారకాల మూలంగా భారతీయ పునరుజ్జీవనం
1) రాజకీయ ఐక్యత : బ్రిటీష్ పాలనలో భారతదేశం రాజకీయంగా, పాలనాపరంగా ఏకీకరణ సాధించింది. దేశంలో శాంతిభద్రతలు నెలకొనడం వల్ల భారతీయులకు తమ గురించి ఆలోచించడానికి కావలసిన సమయం దొరికింది. అంతేకాకుండా బ్రిటీష్ పాలనలో తమ పేదరికానికి, దైన్యస్థితికి కారణాలను నిశితంగా పరిశీలించడం ఆరంభించారు.

2) విదేశాలతో సంబంధాలు: భారతదేశానికి ఇంగ్లాండ్, అమెరికా, రష్యా, చైనా, జపాన్ లాంటి యూరప్, ఇతర దేశాలతో సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. ఈ దేశాలు పారిశ్రామిక, సాంఘిక, రాజకీయ రంగాలలో అద్భుతమైన ప్రగతిని సాధించాయి. ఇది భారతీయులను ఎంతగానో ప్రభావితం చేసింది. తమ మాతృదేశాన్ని అభివృద్ధి చేయాలనే ఆలోచన వారిలో కలిగింది.

3) క్రైస్తవ మిషనరీల కార్యకలాపాలు : 1813 నుంచి క్రైస్తవ మిషనరీలు భారతదేశానికి ప్రవేశించడం ప్రారంభమైంది. విద్యాసంస్థలు, ఆస్పత్రులు లాంటివి స్థాపించి అన్ని రకాలైన మార్గాల ద్వారా భారతీయులను క్రైస్తవులుగా మార్చడానికి ప్రయత్నించారు. దీనికి ప్రభుత్వ సహాయ సహకారాలు కూడా ఉండేవి. ఇది భారతీయుల్లో అశాంతిని కలిగించింది. ఫలితంగా భారతదేశంలో అనేక సాంఘిక, మత సంస్కరణోద్యమాలు వచ్చాయి.

4) విదేశీ పండితుల రచనలు : మాక్స్ ముల్లర్, విలియం జోన్స్ వంటి విదేశీ పండితులు అనేక భారతీయ సాహిత్య, మత గ్రంథాలను అనువదించారు. దీని మూలంగా భారతీయులు తమ దేశ సంస్కృతి, వారసత్వం, గత కీర్తిని తెలుసుకోవడానికి వీలైంది. విదేశీయులు మన దేశ సంస్కృతి గొప్పతనాన్ని ప్రశంసించడంతో, భారతీయులకు కూడా గత వైభవం పట్ల ఆత్మవిశ్వాసం కలిగి దాన్ని పునరుద్ధరించడానికి కృషి చేశారు. ఇవన్నీ భారతీయులకు నైతిక బలాన్ని ఇచ్చాయి. పాశ్చాత్య సంస్కృతిపై భారతీయ సంస్కృతి ఆధిపత్యాన్ని నెలకొల్పాలని భారతీయులు భావించారు.

5) భారతీయ పత్రికలు : ప్రజల్లో చైతన్యాన్ని కలిగించడంలో భారతదేశ పత్రికలు కూడా కృషిచేశాయి. వివిధ దేశీయ భాషల్లో అనేకమైన వార్తా పత్రికలు, గ్రంథాలు ముద్రితమయ్యాయి. పత్రికలు బ్రిటీష్ వారిని విమర్శిస్తూ భారతీయులకు అనుకూలంగా రాసాయి. భారతదేశంలో నెలకొన్న పరిస్థితులను అవగాహన చేసుకోవడానికి ఈ పత్రికలు తోడ్పడ్డాయి. ఈ జాతి గౌరవాన్ని, కీర్తిని పునరుద్ధరించుకోవడానికి తోడ్పడ్డాయి.

6) పాశ్చాత్య విద్య : ప్రభుత్వం ఆంగ్లాన్ని బోధనాభాషగా ప్రవేశపెట్టింది. భారతీయులకు పాశ్చాత్య భావాలైన ప్రజాస్వామ్యం, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం మొదలైన సిద్ధాంతాలతో పరిచయమైంది. విద్యాధికులైన భారతీయులు విదేశాలకు వెళ్ళి అక్కడ అమలవుతున్న సిద్ధాంతాల పనితీరును గమనించారు. ఈ సిద్ధాంతాలను భారతదేశంలో ప్రవేశపెట్టాలని కోరుకున్నారు.

7) పాశ్చాత్య సంస్కృతి : బ్రిటిష్ పాలనలో భారతీయులకు పాశ్చాత్య సంస్కృతితో పరిచయమైంది. వారి వస్త్రధారణ, అలవాట్లు, సమాజం లాంటి వాటినెన్నింటినో భారతీయులు గమనించారు. విద్యావంతులైన భారతీయులు కొందరు పాశ్చాత్య సంస్కృతికి ప్రభావితమయ్యారు. మరొక వర్గం దీన్ని వ్యతిరేకించి మన సంస్కృతిని, కీర్తిని పునర్విమర్శ చేశారు. ఈ విధంగా పాశ్చాత్య సంస్కృతి స్థానంలో భారతీయ సంస్కృతిని పునరుద్ధరించడానికి కృషి చేశారు. 2. సాంఘిక, మత సంస్కరణోద్యమానికి రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ చేసిన కృషిని గురించి రాయండి. 19వ శతాబ్దంనాటి సంఘ సంస్కరణోద్యమంలో రాజా రామ్మోహన్రాయ్ అగ్రగణ్యుడు. ఇతడు పాశ్చాత్య భావాల ద్వారా ప్రభావితుడయ్యాడు. ఇతడిని భారతదేశంలో “మొదటి ఆధునిక మానవుడు” అఁ.. పశ్చిమ బెంగాల్లోని భరద్వాన్ జిల్లాలో రాధానగర్ గ్రామంలో జన్మించాడు. 16వ ఏట నుం తం, అరబిక్ భాషల్లో పాండిత్యం సాధించాడు. ఇతనిపై సూఫీమతం, ఖురాన్ సిద్ధాంతాల ప్రభావం కూడా ఉంది. హిబ్రూ, గ్రీకు, ఇంగ్లీష్ భాషలను నేర్చుకోవడం వల్ల క్రైస్తవ మత సిద్ధాంతాలను ఆకలింపు చేసుకోవడానికి వీలైంది. రాయ్ ఏకేశ్వరోపాసనను సమర్థించి విగ్రహారాధనను వ్యతిరేకించాడు. రాయ్ 1803లో పర్షియన్ భాషలో “ఏకదేవతా రాధకులకు ఒక కానుక” అనే గ్రంథం (A Gift to Monothiests) ప్రచురించాడు.

ఇతడు 1772లో రాజా రామ్మోహన్రాయ్ 1815లో కలకత్తాలో “ఆత్మీయ సభ” అనే సంస్థను స్థాపించాడు. ఏకేశ్వరోపాసనను సమర్థించడం, హిందూమతంలోని చెడుసంప్రదాయాలను, ఆచారాలను వ్యతిరేకించడం దీని లక్ష్యాలు. మానవతావాదిగా, సంస్కర్తగా రాయ్ మూఢవిశ్వాసాల బురదనుంచి, నిరాశ నుంచి హిందూ సమాజాన్ని విముక్తి చేసి ఉన్నతంగా తీర్చిదిద్దడానికి ప్రయత్నించాడు.

ఈ లక్ష్యసాధనకోసమే రాయ్ ‘బ్రహ్మసమాజాన్ని’ స్థాపించాడు. కులం, మతం, వంటి వివక్ష లేకుండా అందరికీ ఇందులో ప్రవేశం ఉంది. ఈ సంస్థ విద్యావ్యాప్తికి, ఇతర సంస్కరణలకు ఒక వేదికగా మారింది.

రాజా రామ్మోహన్రాయ్ గొప్ప సంఘసంస్కర్త. ఆధునిక భారతదేశంలో రాయ్ మొదటి స్త్రీవాది. ఇతడు మహిళలపై నిర్బంధాలను వ్యతిరేకించాడు. సతీసహగమన దురాచారాన్ని నిర్మూలించడానికి రాయ్ గొప్ప పోరాటాన్ని నిర్వహించాడు. చివరకు, గవర్నర్-జనరల్ విలియం బెంటింక్ సహాయంతో సతీసహగమనాన్ని నిర్మూలించడంలో విజయం సాధించాడు. సతీ సహగమనాన్ని పాటించేవారు శిక్షార్హులని అప్పటి బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం 1829లో చట్టం చేసింది. స్త్రీలకు వారసత్వ హక్కుల కృషి చేశాడు. దేశంలోని అజ్ఞానం, మూఢవిశ్వాసాలు, సాంఘిక, సాంస్కృతిక పతనానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు. ఈ విధంగా రాయ్ను సార్వత్రికవాదానికి ప్రవక్తగా, స్వేచ్ఛాపిపాసిగా, రాజకీయ ఉద్యమకారుడిగా పేర్కొనవచ్చు. రాయ్ పత్రికా స్వేచ్ఛకోసం, రైతుల హక్కుల కోసం పోరాడాడు.

రామ్మోహన్రాయ్ ప్రారంభించిన కృషిని అతని మరణానంతరం దేవేంద్రనాథ్ టాగూర్ (రవీంద్రనాథ్ టాగూర్ తండ్రి), కేశవ చంద్రసేన్ కొనసాగించారు. కేశవ చంద్రసేన్ శ్రద్ధ, వాగ్ధాటి, మిషనరీ ఉత్సాహం మూలంగా బ్రహ్మ సమాజం బెంగాల్ రాష్ట్ర సరిహద్దులు దాటి ఇతర ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరించింది.

ప్రశ్న 3.
సాంఘిక సంస్కరణోద్యమానికి కందుకూరి వీరేశలింగం చేసిన కృషిని వివరించండి.
జవాబు.
ఆంధ్రదేశంలోని బ్రహ్మసమాజ నాయకులలో వీరేశలింగం అగ్రగణ్యుడు. ఇతడు స్త్రీవిద్య, వితంతు పునర్వివాహాల కోసం తన జీవితమంతా కృషి చేశాడు. ఇతడు 1848లో రాజమండ్రిలో జన్మించాడు. మెట్రిక్యులేషన్ వరకు విద్యాభ్యాసం చేసి తరువాత తెలుగు పరీక్షల్లో ఉత్తీర్ణుడయ్యాడు. రాజమండ్రి, ధవళేశ్వరంలో ఉపాధ్యాయుడిగా తరువాత మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో తెలుగు ఉపన్యాసకుడిగా పనిచేశాడు. వీరేశలింగం విద్యార్థి దశ నుంచి కూడా హేతువాది. ఇతడు ఉపాధ్యాయ ఉద్యోగంలో నిండు పున్నమి రోజున చేరాడు. ఆ రోజును శుభప్రదమైందిగా భావించేవారు కాదు. వీరేశలింగం సంఘ సంస్కరణోద్యమం స్త్రీల అభ్యున్నతి కోసం “వివేకవర్ధిని” పత్రికను స్థాపించడంతో ప్రారంభమైంది. ఈ పత్రికను సంఘ సంస్కరణను ప్రచారం చేయడానికి, సనాతనులను ఎదుర్కోవడానికి స్థాపించాడు. వివేకవర్ధిని పత్రికకు పూర్వమే కొన్ని పత్రికలున్నప్పటికీ, ఆంధ్రలో పునరుజ్జీవనానికి కృషి చేసిన మొదటి పత్రిక ఇదే. వీరేశలింగం 1874లో ధవళేశ్వరంలో బాలికా పాఠశాలను స్థాపించాడు. 1878లో రాజమండ్రిలో “సంఘసంస్కరణ సంఘం” స్థాపించాడు. ఇతడు డిసెంబర్ 11, 1881న రాజమండ్రిలో మొదటి వితంతు వివాహాన్ని జరిపించాడు. నాలుగు రోజుల తరువాత ఇక్కడే రెండవ వితంతు పునర్వివాహం జరిపించాడు. సనాతనులు వీరేశలింగం కార్యక్రమాలను వ్యతిరేకించి ఇందులో పాల్గొన్న వారందరినీ సాంఘిక బహిష్కరణ చేశారు. వీరేశలింగం రాజమండ్రిలో 1904లో వితంతు శరణాలయాన్ని, 1908లో ‘హితకారిణి’ సమాజాన్ని స్థాపించాడు. ఈ రెండు సంస్థల నిర్వహణ కోసం తన మొత్తం ఆస్తిని విరాళంగా ఇచ్చాడు. ఇతడి సంఘసంస్కరణోద్యమ కార్యక్రమాలకు వీరేశలింగం భార్య రాజ్యలక్ష్మి సహాయ సహాకారాలు అందించింది.

వీరేశలింగం సంఘసంస్కరణకు తన సాహిత్యాన్ని ఒక సాధనంగా ఉపయోగించాడు. తెలుగు సాహిత్యంలో అనేక రకమైన ప్రక్రియల్లో వీరేశలింగం మొదటివాడు. తెలుగులో మొదటి నవల ‘రాజశేఖర చరిత్ర’ను రాశాడు. ఆంధ్రకవుల చరిత్రను సంకలనం చేశాడు. తన ఆత్మకథను ‘స్వీయ చరిత్రం’ అనే పేరుతో రాశాడు. సంఘంలోని మూఢవిశ్వాసాలను విమర్శిస్తూ అనేక ప్రహసనాలు (skits) రచించాడు. ఇతడికి “గద్య తిక్కన” అనే బిరుదు ఉంది. తన జీవితాన్ని సమాజం కోసం ధారపోసిన వీరేశలింగం మే 27, 1919న తుదిశ్వాస విడిచారు. “తన శరీరాన్ని, తన కాలాన్ని, తన ధనాన్ని, తన మేధస్సును సమాజం కోసం త్యాగం చేసిన ఘనుడు వీరేశలింగం” అని చిలకమర్తి లక్ష్మీనర్సింహం పంతులు శ్లాషించాడు.

ప్రశ్న 4.
దళితుల కోసం డా॥ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ చేసిన కృషిని వివరించండి.
జవాబు.
డా॥ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ భారతదేశంలోని దళితుల నాయకుడు. దళితులకు మెస్సయ్య లాంటివాడు. ఇతడి పూర్తి పేరు భీమ్రావు రాంజీ అంబేద్కర్. ఇతడు ఏప్రిల్ 14, 1891న మహారాష్ట్రలోని మహావ్ గ్రామంలో మహర్ కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఇతని తండ్రి రాంజీ భారతసైన్యంలో సుబేదార్గా మహావ్ కంటోన్మెంట్లో పనిచేసేవాడు. విద్యార్థిదశలో కులవివక్షను స్వయంగా అనుభవించాడు. మెట్రిక్యులేషన్ పూర్తికాగానే బరోడ మహారాజు ఉపకార వేతనంతో ఉన్నత విద్యనభ్యసించాడు. ఇతడు అమెరికా వెళ్ళి కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయంలో చేరి ఎం.ఎ. పూర్తి చేశాడు. తర్వాత పిహెచ్.డి (డాక్టర్ ఆఫ్ ఫిలాసఫీ) పట్టాను పొందాడు.

విదేశాల నుంచి తిరిగివచ్చిన అంబేద్కర్ న్యాయవాదిగా బొంబాయిలో స్థిరపడ్డాడు. ఇతడు సంఘసంస్కర్తగా, దళితులనాయకుడిగా ఆవిర్భవించాడు. దళితులు సాంఘిక, రాజకీయ, ఆర్థిక సమానత్వం సాధించేటట్లు కృషి చేయడం ఇతని లక్ష్యం. ఇతడు దళితులకోసం అనేక గ్రంథాలను రాశాడు, పత్రికలను నడిపాడు. అనేక సంస్థలను స్థాపించాడు. 1920లో “మూక్ నాయక్” అనే పత్రికను ప్రారంభించాడు. దళితుల విద్య, సాంఘిక, ఆర్థికాభివృద్ధి కోసం 1924లో “భహిష్కృత్ హితకారిణి సభ” అనే సంస్థను స్థాపించాడు. మరాఠీలో “బహిష్కృత్ భారత్” అనే మరొక పత్రికను ప్రారంభించాడు.

డా॥ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ 1927లో మహద్ సత్యగ్రహం చేసి మహర్ కు చెరువునీటిని వాడుకునే హక్కును సాధించాడు. 1930లో కాలరామ్ సత్యాగ్రహం చేసి దళితులకు దేవాలయ ప్రవేశం కల్పించాడు. అస్పృస్యులకు సమాన హక్కులున్నాయని చాటాడు. డా॥ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ లండన్లో జరిగిన రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకు దళితుల ప్రతినిధిగా హజరై దళితులకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలుండాలని డిమాండ్ చేశాడు. బ్రాహ్మణవాద, పెట్టుబడిదారి వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా అంబేద్కర్ 1936లో “ఇండిపెండెంట్ లేబర్ పార్టీ” (ILP) ని ప్రారంభించాడు. 1942లో దళితులకోసం ‘షెడ్యూల్డ్ కాస్ట్ ఫెడరేషన్’ అనే మరో పార్టీని స్థాపించాడు. ఇతడు దళితుల్లో విద్యావ్యాప్తికై ‘పీపుల్స్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీని’ ఏర్పాటుచేసి 1945 నుంచి అనేక పాఠశాలలు, కళాశాలలు, లైబ్రరీలు, హాస్టళ్ళు నెలకొల్పి దళితుల్లో విద్యావ్యాప్తికి తద్వారా వారిలో చైతన్యానికి కారణమయ్యాడు. 1950లలో అంబేద్కర్ హిందూమతాన్ని విడిచి బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించాడు. ఆధునిక యుగంలో భారత సమాజాన్ని పునర్నిర్మించాలంటే బౌద్ధధర్మం ఒక్కటే మార్గమని తలచాడు. ‘నూతన’ బౌద్ధమతంలో ప్రధానంగా కులనిర్మూలనను అంబేద్కర్ ప్రతిపాదించాడు. దళితులను బౌద్ధమతం స్వీకరించాలని ప్రోత్సహించాడు.

అంబేద్కర్ గొప్ప జాతీయవాది. భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత పండిట్ నెహ్రూ మంత్రివర్గంలో న్యాయశాఖ మంత్రిగా పనిచేశాడు. రాజ్యాంగ నిర్మాణపరిషత్తులో, రాజ్యాంగరచనా సంఘానికి అంబేద్కర్ ఛైర్మన్ గా రాజ్యాంగరచన చేశారు. దళితులకోసం అస్పృశ్యత నిషేధం, దేవదాసీ నిర్మూలన వంటి నిబంధనలు.. రాజ్యాంగంలో పొందుపరచబడ్డాయి.

ప్రశ్న 5.
అలీఘర్ ఉద్యమం గురించి రాయండి.
జవాబు.
సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్ మహమ్మదీయులలో సంఘ సంస్కరణ బీజాలు నాటాడు. ఇతడు ఆధునిక శాస్త్రీయ ఆలోచనల ఆధారంగా ఇస్లాం మతాన్ని వ్యాఖ్యానించాలని, సంస్కరించాలని అన్నాడు. కాలానుగుణంగా మతాన్ని సంస్కరించుకో నట్లయితే మతం పురోగమించదన్నాడు. కాబట్టి మహమ్మదీయులు గుడ్డిగా సంప్రదాయాలను ఆచరించకుండా ఆలోచనా స్వేచ్ఛ, విమర్శనాత్మకవైఖరిని అలవర్చుకోవాలని కోరాడు. కేవలం పాశ్చాత్య శాస్త్రీయ విజ్ఞానం, సంస్కృతిని అలవర్చుకోవడం ద్వారానే మహమ్మదీయుల మత, సాంఘిక జీవనంలో మార్పులు సాధ్యమని అహ్మదాఖాన్ పేర్కొన్నాడు. ఒక అధికారిగా ఇతడు అనేక పట్టణాలలో పాఠశాలలను స్థాపించాడు. పాశ్చాత్యగ్రంథాలను ఉర్దూలోకి అనువదింప చేశాడు. 1875లో అహ్మద్ ఖాన్ అలీఘర్లో మహ్మదన్-ఆంగ్లో ఓరియంటల్ కళాశాలను స్థాపించాడు. 1920 నాటికి ఇది అలీఘర్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయంగా అభివృద్ధి చెందింది. ఎందరో మహమ్మదీయ విద్యార్థులు అలీఘర్లో ఇంగ్లీష్ మాధ్యమంలో విద్యాభ్యాసం చేసి ఆధునిక ఆలోచనా విధానానికి మూలమయ్యారు. అహ్మదాన్ తన సంస్కరణోద్యమానికి అలీఘర్ను కేంద్రంగా చేసుకోవడంవల్ల ఈ ఉద్యమానికి అలీఘర్ ఉద్యమం అనే పేరొచ్చింది.

అహ్మదాన్ సంఘ సంస్కరణోద్యమంలో భాగంగా మహమ్మదీయులలో పర్దాపద్ధతిని, బహుభార్యత్వాన్ని, విడాకులను ఖండించి స్త్రీలు కూడా పాశ్చాత్య విద్యను అభ్యసించాలన్నాడు. అహ్మద్ ఖాన్ కృషి ఫలితంగా మహమ్మదీయులలో ఆధునిక ఆలోచనా విధానం ఆవిర్భవించింది. అహ్మద్ ఖాన్ మొదట హిందూ ముస్లిం ఐక్యతను బోధించినప్పటికీ తరువాత కాలంలో అధిక సంఖ్యలో హిందువులున్న భారతదేశంలో మహమ్మదీయులు తమ ప్రయోజనాలు కాపాడుకోవాలని ప్రకటించాడు.

లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
ప్రార్థనా సమాజం కృషిని పేర్కొనండి.
జవాబు.
మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలో బ్రహ్మ సమాజం ప్రభావం ఎక్కువగా ఉండేది. 1867లో ప్రార్థనా సమాజాన్ని డా॥ ఆత్మారాం పాండురంగ్, కేశవ చంద్రసేన్ ప్రోద్బలంతో స్థాపించాడు. దీని ప్రధాన కేంద్ర కార్యాలయం బొంబాయిలో ఉండేది. ప్రార్థనా సమాజంలో జస్టిస్ మహాదేవ గోవింద రానడే (1842-1901), సర్ ఆర్.జి. భండార్కర్లు ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. ప్రార్థనా సమాజం మత సంస్కరణ కంటే సంఘ సంస్కరణకు అధిక ప్రాధాన్యతను ఇచ్చింది. ప్రార్థనా . సమాజం జస్టిస్ రానడే నాయకత్వంలో పశ్చిమ భారతదేశ సంఘ సంస్కరణోద్యమానికి కేంద్రం అయింది. రానడే 1861లో వితంతు వివాహ సంఘాన్ని (Widow Marriage Association) స్థాపించాడు. విద్యావ్యాప్తి కోసం ‘దక్కన్ విద్యాసంఘం (Deccan Education Society) స్థాపించిన వారిలో ముఖ్యుడు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ స్థాపకులలో రానడే ఒకరు. రానడే కృషి వల్ల ప్రతి సంవత్సరం జరిగే జాతీయ కాంగ్రెస్ సమావేశంతోపాటు, అఖిల భారత సంఘ సంస్కరణ సమావేశం కూడా జరిగేది.

ప్రశ్న 2.
స్వామి వివేకానందుని కృషిని గురించి రాయండి.
జవాబు.
భారతదేశ సంస్కృతి గొప్పతనాన్ని ప్రపంచానికి చాటి చెప్పిన వారిలో వివేకానందుడు ప్రముఖుడు. ఇతడు 1863లో కలకత్తాలో జన్మించాడు. వివేకానందుని అసలు పేరు నరేంద్రనాథ్ దత్తా. తండ్రి మరణానంతరం ఇతడు కడుపేదరికంలో జీవించాడు. అసలు భగవంతుడున్నాడా లేదా అనే సందేహం వివేకానందునిలో కలిగింది. ఈ దశలోనే ఆయనకు రామకృష్ణ పరమహంసతో పరిచయమేర్పడింది. వివేకానందుడి జీవితాన్ని రామకృష్ణుడు ప్రభావితం చేశాడు. వివేకానందుడు ఆస్తికుడుగా, తర్వాత గొప్ప వేదాంతిగా మారిపోయాడు. రామకృష్ణుడిని వివేకానందుడు తన ఆధ్యాత్మిక గురువుగా భావించాడు. నరేంద్రుడు వివేకానందుడిగా పేరుపొందాడు. తన జీవితమంతా రామకృష్ణ పరమహంస తత్త్వాన్ని ప్రపంచమంతా వ్యాపింప చేయడానికి వినియోగించాడు. వివేకానందుడు 1893లో చికాగో ప్రపంచ మత సమావేశానికి (Parliament of World Religions) భారతదేశ ఆధ్యాత్మిక ప్రతినిధిగా హాజరయ్యారు. సుమారు 5000 మంది ప్రతినిధులు హాజరైన ఈ సమావేశంలో హిందూమత తాత్విక దృక్పథాన్ని, అన్ని మతాలను సమానంగా చూసే హిందూమత ఔన్నత్యాన్ని గురించి ప్రసంగించాడు. వివేకానందుని ఉపన్యాసం పాశ్చాత్య, తూర్పుదేశాల వారిని దిగ్భ్రాంతులకు గురిచేసింది. తమ దేశాల్లో ప్రసంగించమని వివేకానందుడిని అనేక దేశాలవారు ఆహ్వానించారు. మూడు సంవత్సరాలు విదేశాలలో పర్యటించి మన జాతి ఆధ్యాత్మిక గొప్పతనాన్ని ప్రపంచానికి చాటి చెప్పాడు.

ప్రశ్న 3.
19వ శతాబ్దం సంస్కరణోద్యమం ఫలితాలను వివరించండి.
జవాబు.
సాంఘిక, మత సంస్కరణోద్యమం వల్ల కింద పేర్కొన్న ముఖ్యమైన ఫలితాలు సంభవించాయి.
1) పాతకాలంనాటి సంప్రదాయాలు, మూఢ విశ్వాసాల్లో నమ్మకం సన్నగిల్లింది. విద్యావ్యాప్తి మూలంగా ప్రజలు చైతన్యవంతమయ్యారు. విద్యాధికులైన భారతీయులు సంఘంలోని అనవసరమైన కర్మకాండలను, మూఢ విశ్వాసాలను తొలగించుకోవడానికి కృషి చేశారు.

2) సంఘసంస్కర్తలందరూ మానవుల సంక్షేమం కోసం కృషి చేశారు. అన్ని మతాలు మానవ సంక్షేమం కోసం కృషి చేయాలని చెప్పాయి. సంస్కర్తలందరూ మానవతా వాదాన్ని సమర్థించారు.

3) సంస్కర్తలందరూ సతీసహగమనం, బాల్యవివాహాలు వంటి మహిళా సమస్యలను, అంటరానితనం, సాంఘిక వివక్షత మొదలైన అణగారిన వర్గాల సమస్యలను ఖండించారు. ప్రభుత్వం ఈ దురాచారాలను రద్దుచేయడానికి సంస్కర్తల సహాయ సహకారాలను తీసుకొన్నది.

4) స్త్రీ విద్యావ్యాప్తి జరిగింది. మహిళలకోసం పాఠశాలలు, కళాశాలలు స్థాపించబడ్డాయి. సమాజంలోని సంప్రదాయాలు, వివక్షలను తొలగించడానికి విద్య ఒక్కటే సాధనమని గుర్తించారు.

5) ప్రజల్లో త్యాగగుణం, సేవాభావం, హేతువాదం కలిగాయి.

6) తమ ప్రాచీన భారతదేశ సంస్కృతి, వైభవాన్ని గురించి తెలుసుకోవడంవల్ల తాము పాశ్చాత్యులకు ఏవిధంగా తీసిపోమనే ఆత్మస్థైర్యం భారతీయులలో కలిగింది.

7) సాంఘిక సమానత్వభావనను, వివిధ సంస్కృతులు, మతాలమధ్య సహజీవనం అవసరాన్ని గుర్తించేటట్లు చేశాయి. ఈ సంఘసంస్కరణోద్యమాలు సమాజంలో చాలా మార్పులను కలిగించాయి. సంఘంలోని దురాచారాలను రూపుమాపడానికి, విద్యావంతులు వీటికి వ్యతిరేకంగా ఉద్యమించడానికి వీలైంది. ప్రజల్లో సార్వజనీన సోదరభావాన్ని తామంతా ఒక్కటే అనే భావనను కలిగించడం వల్ల భారతీయుల్లో జాతీయ భావం ఏర్పడింది.

ప్రశ్న 4.
అనీబిసెంట్ కృషిని అంచనా వేయండి.
జవాబు.
దివ్యజ్ఞాన సమాజాన్ని 1875లో అమెరికాలోని న్యూయార్క్ నగరంలో మేడమ్ బ్లావట్స్కీ, కల్నల్ ఆల్కాట్ స్థాపించారు. థియోసఫీ అనే పదం ‘థియోస్’ మరియు ‘సోఫియా’ అనే రెండు గ్రీకు పదాల నుంచి పుట్టింది. థియోస్ అంటే ‘దైవం’. సోఫియా అంటే ‘జ్ఞానం’ మత, తత్వవిజ్ఞానం అధ్యయనాన్ని ప్రోత్సహించడం, అవ్యక్తంగా ఉన్న ప్రకృతి అని అర్థం. విశ్వమానవ సౌభ్రాతృత్వాన్ని పెంపొందించడం, సర్వమత సామరస్యాన్ని కల్పించడం, ధర్మాలను, మానవులలో నిగూఢంగా ఉన్న శక్తులను పరిశోధించడం దివ్యజ్ఞాన సమాజం లక్ష్యాలు.

1879లో బ్లావట్క్సీ ఆల్కట్లు భారతదేశం పర్యటించి ఈ దేశ ఆధ్యాత్మిక శక్తిని చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. తమ సంస్థ కార్యకలాపాలకు భారతదేశమే అనువైందని గ్రహించి 1886లో ఈ సంస్థ ప్రధాన కేంద్రకార్యాలయాన్ని మద్రాస్ సమీపంలోని అడయార్కు మార్చారు. అనీబిసెంట్ దివ్యజ్ఞాన సమాజ శాఖలను భారతదేశమంతటా విస్తరించింది. ఈమె ఐరిష్ వనిత. 1893లో ఈమె భారతదేశానికి వచ్చి 1907లో ఆల్కాట్ మరణించిన తర్వాత దానికి అధ్యక్షురాలై ఇక్కడే స్థిరపడింది. హిందూమత పునరుజ్జీవనం కోసం అనీబిసెంట్ కృషి చేసింది. భారతదేశంలో జాతీయ విద్యవ్యాప్తికోసం బెనారస్, అడయార్, మదనపల్లిలో పాఠశాలలను, కళాశాలలను స్థాపించింది. అనీబిసెంట్ బెనారస్లో స్థాపించిన కేంద్ర హిందూపాఠశాల తరువాత కాలంలో ‘బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం’గా అభివృద్ధి చెందింది. అనీబిసెంట్ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్లో, జాతీయోద్యమంలో ప్రముఖ పాత్రను నిర్వహించింది.

ప్రశ్న 5.
పార్శీ సంస్కరణోద్యమాన్ని వివరించండి.
జవాబు.
హిందువులు, మహమ్మదీయులలాగానే పార్శీలలోకూడా మతచైతన్యం కలిగింది. పార్శీలు తమ మతాన్ని ప్రక్షాళనచేసే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించారు. 1851లో పార్శీలలో మేధావులైన దాదాభాయి నౌరోజి, యస్.యస్. బెంగాలీ మొదలైనవారు “రెహ్నుమాయి మల్దయాసన్ సభ” అనే సంఘాన్ని స్థాపించారు. ఈ సంస్థ తమ మతాన్ని, సంఘాన్ని సంస్కరించుకోవడానికి కృషిచేసింది. పార్శీలలో సంఘ, మత సంస్కరణలను ప్రచారం చేయడానికి ‘రాస్తఫర్’ అనే వారపత్రికను ప్రారంభించారు. పార్శీ సంస్కర్తలలో దాదాభాయి నౌరోజి, యస్. యస్. బెంగాలీ ముఖ్యమైనవారు. జొరాస్టర్ బోధనల ప్రాధాన్యతను పార్శీలకు వివరించడానికి ప్రయత్నించారు. కె.ఆర్. కామా పార్శీల మత గ్రంథం ‘అవెస్తా’ను శాస్త్రీయపద్దతిలో వ్యాఖ్యానించడం జరిగింది. పార్శీలు ఆంగ్లో-బ్రిటీష్ జీవన విధానాన్ని, అలవాట్లను, విద్యను అనుకరించనారంభించారు. తమ మతాన్ని, సంఘాన్ని సంస్కరించుకొంటూనే భారతీయపునరుజ్జీవనానికి పాటుబడ్డారు. బి.యం. మలబారి అనే ప్రముఖ పార్శీ సంస్కర్త స్త్రీలకు, పిల్లలకు అభివృద్ధి కార్యక్రమాల నిర్వహణకై ‘సేవాసదన్’ను ప్రారంభించాడు. దాదాభాయి నౌరోజీ, ఫిరోజ్ షా మెహతా, శ్రీదినా ఇదుల్జీలు భారతదేశం సాంఘిక, ఆర్థిక, రాజకీయాభివృద్ధికి ఎంతో కృషిచేశారు.

సంక్షిప్త సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
రామకృష్ణ మిషన్ కృషిని గురించి రాయండి.
జవాబు.
స్వామి వివేకానందుడు తన ఆధ్యాత్మిక గురువు రామకృష్ణ పరమహంస పేరు మీద 1897లో ‘రామకృష్ణ మిషన్’ అనే సంస్థను బేలూరు (పశ్చిమ బెంగాల్)లో స్థాపించాడు. వివేకానందుడు అంటరానితనాన్ని, కులవ్యవస్థను ఖండించాడు. తన బోధనలతో భారతీయుల్లో జాతీయ భావాన్ని కలిగించాడు. పేదల కోసం దేశంలోని పలు ప్రాంతాల్లో, విద్యాసంస్థలు, ఆస్పత్రులు, అనాథ శరణాలయాలు, ఉచిత వైద్యశాలలు వంటి వాటిని నెలకొల్పాడు. మానవుడు దేవుని ప్రతిరూపం. కాబట్టి “మానవ సేవే మాధవ సేవ” అనేది దీని లక్ష్యం. అణగారిన వర్గాల, పేదల సర్వతోముఖాభివృద్ధికి రామకృష్ణ మిషన్ సభ్యులు ఎంతో కృషిచేశారు. భూకంపాలు, వరదలు, తుఫానులు సంభవించినప్పుడు అహోరాత్రులు సేవ చేశారు. వివేకానందుడు వ్యక్తి శీల నిర్మాణానికి, క్రమశిక్షణకు, మాతృదేశాభిమానం మొదలైన వాటికి అధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. భారతీయులలో జాతీయ భావం పెంపొందించడంలో రామకృష్ణ మిషన్ గణనీయమైన పాత్ర పోషించింది.

ప్రశ్న 2.
జోతిబాఫూలే కృషిని గురించి రాయండి.
జవాబు.
మహిళా విమోచనకు, అంటరానితనం నిర్మూలనకు, దళితుల పునరుద్ధరణకై ఫూలే బ్రాహ్మణేతర ఉద్యమం నిర్వహించాడు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్, దాని నాయకులు అణగారిన వర్గాల ప్రయోజనాలను నిర్లక్ష్యం చేయడాన్ని పూలే తీవ్రంగా విమర్శించాడు. 1873లో పూలే సత్యశోధన సమాజం (సత్యాన్ని శోధించే సమాజం) స్థాపించాడు. దళితులకు, బలహీన వర్గాలవారికి సామాజిక న్యాయం సాధించే లక్ష్యంతో ఈ సంస్థను స్థాపించాడు. ఫూలే అన్ని కులాల పిల్లలకు పాఠశాలలను, అనాథ శరణాలయాలను స్థాపించాడు. స్త్రీలకోసం పూనేలో,ఒక ప్రత్యేక పాఠశాలను నెలకొల్పాడు.

ప్రశ్న 3.
దేవాలయ ప్రవేశ ఉద్యమంలో నారాయణగురు పాత్రను తెలియజేయండి.
జవాబు.
శ్రీనారాయణ గురు దేవాలయ ప్రవేశ ఉద్యమ నాయకుడు. ఇతడు 1854లో ఎజవ కుటుంబంలో జన్మించాడు. కేరళలో ఎజవలతో పాటు మరికొన్ని కులాలను ఉన్నతకులాలకు చెందిన హిందువులు అంటరానివారిగా చూసేవారు.

దక్షిణభారతదేశంలో, ముఖ్యంగా కేరళలో వీరిని అనేక అవమానాలకు గురిచేశారు. వీరికి దేవాలయ ప్రవేశంలేదు. దళితులకు 1924లో దేవాలయ ప్రవేశం అవకాశం దక్కింది. 1924 తరువాత గాంధీజీ నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాల్లో ఓకటిగా అస్పృస్యతా వ్యతిరేక ఉద్యమం ప్రారంభమై ప్రజా ఉద్యమంగా మారింది. దీని ఫలితంగా నవంబర్ 1936లో ట్రావెంకోర్ మహారాజు ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉన్న దేవాలయాలన్నింటిలోకి ఎటువంటి వివక్ష చూపకుండా హిందువులందరిని అనుమతించడం జరుగుతుందని ఒక ప్రకటన చేశాడు.

ప్రశ్న 4.
పెరియార్ ఇ.వి. రామస్వామి నాయకర్ కృషిపై సంక్షిప్త సమాధానం రాయండి.
జవాబు.
ఇ.వి. రామస్వామి నాయకర్ కులవ్యతిరేక, మతవ్యతిరేక, ఆత్మగౌరవ ఉద్యమాన్ని నిర్వహించాడు. ఇతడు ‘పెరియార్’ (గొప్పఋషి)గా ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. ఇతడు తమిళనాడులోని ఈరోడ్ వద్ద ఒక బలిజకుటుంబంలో జన్మించాడు. ఇతడు కన్నడ, తెలుగు, తమిళ భాషల్లో అనర్గళంగా మాట్లాడగలడు. నాయకర్ మొదట కాంగ్రెస్ పార్టీలో చేరి 1924లో బ్రాహ్మణేతరులకు దేవాలయం ప్రవేశం కోసం వైక్కోం సత్యాగ్రహం చేశాడు. మహాత్మాగాంధీతో విభేదాలకారణంగా కాంగ్రెస్ను వీడి జస్టిస్ పార్టీలో చేరాడు. 1938లో జస్టిస్పార్టీకి అధ్యక్షుడయ్యాడు. 1925లో నాయకర్ ఆత్మగౌరవ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించి మనుస్మృతిని తగలబెట్టే కార్యక్రమం చేపట్టాడు. ఇతడు అనేక ఆత్మగౌరవ వివాహాలు జరిపించాడు. ఈ వివాహాల్లో పురోహితుడు, కులం, మతం, మంత్రతంత్రాలకు తావులేదు. నాయకర్ సామాజిక న్యాయం కోసం, అస్పృశ్యతకు వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు. నాయకర్ బ్రాహ్మణుల ఆధిపత్యం ఉండే హిందూమతాన్ని త్యజించాడు. ఇతడు హిందూ దేవుళ్ళను, దేవతలను అపహాస్యం చేశాడు. నాయకర్ నాస్తికుడు, హేతువాది. తమిళనాడులో “దేవుడులేడు” అనే ఉద్యమాన్ని నిర్వహించాడు. హోటళ్ళముందు బోర్డులపై ఉన్న కులాల పేర్లను చెరిపే ఉద్యమం లేవదీశాడు.

ప్రశ్న 5.
దియోబండ్ ఉద్యమం గురించి రాయండి ?
జవాబు.
దియోబండ్లో దార్-ఉల్-ఇస్లాం స్థాపనతో ఈ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. ఇది వహాబీ ఉద్యమంలో ఒక శాఖ. ఇది ప్రపంచంలోని చాలా దేశాల విద్యార్థుల దృష్టిని ఆకర్షించింది. 1867లో ఇద్దరు మతనాయకులు మహమ్మద్ ఖాసిం నానౌతరి, రషీద్ అహ్మద్ గంగోలి ప్రారంభించారు. దియోబండ్ ఉద్యమం ఒక పేదవాడి విద్యాలయం. దీని విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులు బీదరికంలో జీవించేవారు. దియోబండ్ ఉద్యమం ప్రారంభించినప్పుడు భారతదేశ మహమ్మదీయు లందరూ కాంగ్రెస్ చేపట్టే కార్యక్రమాలన్నింటిలో పాల్గొని సహకరించాలని రషీద్ అహ్మద్ గంగోలి విజ్ఞప్తి చేశాడు. వివిధ మతాల ఐక్యతపైనే జాతీయత ఏర్పడుతుందని దియోబండ్ ఉద్యమం ప్రకటించింది.

ప్రశ్న 6.
ఆర్యసమాజం ముఖ్య సిద్ధాంతాలను రాయండి.
జవాబు.
స్వామి దయానంద సరస్వతి 1875లో ఆర్యసమాజాన్ని స్థాపించాడు. ఇతడు వేదాలను అధ్యయనం చేసి, వాటిని ప్రచారం చేయడానికి కృషి చేశాడు. ఆర్యసమాజం కులవ్యవస్థ, అంటరానితనం, విగ్రహారాధన, జంతుబలి, బహుభార్యత్వం, బాల్య వివాహాలను ఖండించింది. దయానందుని అనుచరులు భారతదేశంలోని పలు ప్రాంతాల్లో దయానంద – ఆంగ్లో వేదిక్ (DAV) పాఠశాలలను స్థాపించారు. ఆర్యసమాజం దురాచారాలు, మూఢవిశ్వాసాల నుంచి హిందూ మతాన్ని విముక్తి చేసింది. వారి మత విలువను వారే గుర్తించేటట్లు చేసింది. భారతదేశాన్ని మతపరంగా, సాంఘికంగా, జాతిపరంగా ఏకం చేయడమే దీని ప్రధాన లక్ష్యం. ‘స్వదేశీ’ అనే పదాన్ని ఉపయోగించిన మొదటి భారతీయుడు దయానందుడు. దయానందుని అనుచరులు దేశ ప్రజల్లో ఆత్మగౌరవాన్ని, స్వావలంభనను, ఆత్మాభిమానాన్ని కలిగించారు.

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year History Study Material 12th Lesson బ్రిటీష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా తొలి తిరుగుబాట్లు Textbook Questions and Answers.

TS Inter 1st Year History Study Material 12th Lesson బ్రిటీష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా తొలి తిరుగుబాట్లు

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
గిరిజనులు, రైతుల తొలి తిరుగుబాట్లపై ఒక వ్యాసం రాయండి.
జవాబు.
గిరిజనుల తిరుగుబాట్లు : గిరిజనులు దేశంలోని అన్ని ప్రాంతాల్లో విస్తరించి ఉన్నారు. బ్రిటీష్ వారు తమ పాలనను క్రమంగా గిరిజన ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరించి, వారి భూములను, అధికారాన్ని స్వాధీన పరచుకొన్నారు. దీంతో 19వ శతాబ్దంలో గిరిజనులు లెక్కలేనన్ని తిరుగుబాట్లు చేశారు. ఈ తిరుగుబాట్లు సాయుధపోరాట స్వభావం కలిగి ఉన్నాయి.

వలస పాలన వల్ల గిరిజనుల ఏకాంత జీవనం అంతమైంది. వారు పూర్తిగా వలసపాలన నియంత్రణలోకి వచ్చారు. వారికి భూములపై, అడవిపై గల సమిష్టి యాజమాన్య సంప్రదాయం తుడిచిపెట్టుకు పోయింది. గిరిజనుల సామాజిక జీవనంలో గుణాత్మక మార్పులు వచ్చాయి. గిరిజన ప్రాంతాల్లోకి క్రైస్తవ మిషనరీల ప్రవేశాన్ని బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం ప్రోత్సహించింది. దీన్ని గిరిజనులు వ్యతిరేకించారు. బ్రిటీష్ పాలన వడ్డీ వ్యాపారస్థులు, రెవెన్యూ రైతులు లాంటి దళారులను ఏర్పరచింది. ఈ దళారులు గిరిజనుల భూములను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. క్రమంగా గిరిజనులు తమ భూములను కోల్పోయి వ్యవసాయ కూలీలుగా మారారు.

భిల్లుల తిరుగుబాటు : పశ్చిమ కనుమల్లోని ఖాందేశ్ ప్రాంతంలో జీవించే ఆదివాసి తెగకు చెందిన వారు బిల్లులు. వీరు ఉత్తర, దక్కన్ మధ్యగల కొండ ప్రాంతంలోని మార్గాలను తమ ఆధీనంలోకి తెచ్చుకొన్నారు. ఆర్థిక ఇబ్బందులు, కరువు పరిస్థితులు, దుష్పరిపాలన మూలంగా అసంతృప్తితో 1817 – 1819 మధ్య తిరుగుబాటు చేశారు. బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం అతి పాశవికంగా ఈ తిరుగుబాటును అణచివేసింది.

కోలుల తిరుగుబాటు : ఛోటా నాగపూర్ లోని గిరిజన నివాస స్థలాల్లో కోలులు, భిల్లులు, హౌస్లు, ముండాలు, ఓరాన్లు అనే గిరిజన తెగలుండేవి. 1820లో పొర్హత్ రాజు ప్రతి సంవత్సరం శిస్తును చెల్లిస్తూ బ్రిటీష్వారికి విధేయుడిగా ఉండడానికి ఒప్పందం చేసుకొన్నాడు. తన సరిహద్దులో గల కోల్ ప్రాంతం కూడా తనకే చెందుతుందని, అందువల్ల కోలులు తనకు పన్నులు చెల్లించాలని ప్రకటించాడు. దీన్ని వ్యతిరేకించి కోలులు 1831-1832లో తిరుగుబాటు చేశారు.

అహోమ్ల తిరుగుబాటు : అహోమ్లు అస్సాంలో నివసించే గిరిజనులు. బర్మా యుద్ధం తరువాత తమ భూభాగం నుంచి సైన్యాలను ఉపసంహరించుకొంటామని ఇచ్చిన హామీని బ్రిటీష్ వారు నిలబెట్టుకోలేదు. అహోమ్ల భూభాగాన్ని ఆక్రమించడానికి కంపెనీ ప్రయత్నించడంతో అహోమ్ల తిరుగుబాటు ప్రారంభమైంది. 1828లో అహోమ్లు గోంధార్ కోన్వరు తమ పాలకునిగా ప్రకటించుకొని రంగపూర్పై దాడికి ఉపక్రమించారు. కాని బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం తిరుగుబాటును అణచి వేసింది.

ఖాసీల తిరుగుబాటు : బర్మా యుద్ధం తరువాత అస్సోంలోని సిల్హట్ను ఖాసీ ప్రాంతం నుంచి వెళ్ళే మార్గం గుండా ఆక్రమించాలనే దురాలోచన బ్రిటీష్ వారిలో కలిగింది. ఖాసీల రాజు ఉటిరాట్సింగ్ ఆదేశాలను కంపెనీ రక్షక దళాలు బేఖాతరు చేయడంతో ఘర్షణ మొదలైంది. ఈ పోరాటం 1829లో ప్రారంభమై బ్రిటీష్ వారు ఖాసీలను 1833లో ఓడించే వరకు కొనసాగింది.

గోండుల తిరుగుబాటు : 1857 – 60 మధ్యలో నిర్మల్, ఉట్నూర్, చెన్నూర్, అసిఫాబాద్ ప్రాంతం రాంజీగోండు ఆధీనంలోకి వచ్చింది. బ్రిటీష్వారు గోండు రాజ్యాన్ని ఆక్రమించడానికి ప్రయత్నించడంతో 1860లో రాంజీ పోరాటాన్ని ప్రారంభించాడు. ఇతడి సైన్యంలో రోహిల్లాలు, గోండులున్నారు. నిజాం, బ్రిటీష్ సైన్యాలను రాంజీ ఓడించి పారదోలాడు. బ్రిటీష్ వారిని తమ భూభాగంలోకి రాకుండా బలంగా ప్రతిఘటించాడు. కాని రాంజీ చివరకు పట్టుబడ్డాడు. అతనితో పాటు వెయ్యిమంది సైనికులను నిర్మల్లో ఉరితీశారు.

రైతుల తిరుగుబాట్లు : బ్రిటీష్ వారి భూమిశిస్తు విధానాలు, అధిక పన్నుల విధింపు మూలంగా రైతుల్లో అశాంతి ఏర్పడింది. భూయజమానులైన రైతులు చాలామంది కౌలుదారులుగా మారారు. తమ ప్రాంతంలోని రైతులను కూడగట్టుకొని బ్రిటీష్ వారికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాట్లు చేశారు. ఈ క్రింది తిరుగుబాట్లు వీటిలో ప్రధానమైనవి.

రంగపూర్లో తిరుగుబాటు : 1783లో బెంగాల్లోని రంగపూర్, దింగపూర్ జిల్లాల్లో రైతులు రెవెన్యూ కాంట్రాక్టర్ దేవిసింగ్కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశారు. దేవిసింగ్ రైతుల పట్ల కఠోరంగా వ్యవహరించాడు. కొరడాలతో కొట్టడం లాంటి భయానక పరిస్థితులను సృష్టించాడు. రైతులు ఎన్ని విజ్ఞప్తులు చేసినప్పటికీ ప్రభుత్వం పట్టించుకోలేదు. దినజ్ఞారిన్ నాయకత్వంలో రైతులు బ్రిటీష్ వారిపై తిరగబడ్డారు.

మోప్లా తిరుగుబాటు (మలబార్ ప్రాంతం) : అక్రమ పన్నులు, బలవంతంగా తమ భూముల నుంచి వెళ్ళగొట్టడం, రైతుల పట్ల బ్రిటీష్ వ్యతిరేక వైఖరి మోప్లా తిరుగుబాటుకు కారణాలు.

పాగల్పంథీల తిరుగుబాటు : తూర్పు బెంగాల్లోని షెర్పూర్ పరగణాలో జమిందారులు అక్రమ పన్నులకు, శాశ్వత భూశిస్తు విధానానికి వ్యతిరేకంగా కరషా తరువాత అతని వారసుడు టిపూషా నాయకత్వంలో పాగల్పంథీలనే రైతులు తిరుగుబాటు చేశారు. రైతులు ధైర్య సాహసాలతో తిరుగుబాటు చేసినప్పటికి ప్రభుత్వం 1833లో దీన్ని అణచివేసింది.

మైసూర్ తిరుగుబాటు : మైసూర్ పాలకుడు ఒడయార్పై కంపెనీ ఆర్థిక ఒత్తిడి ఎక్కువైంది. పరోక్షంగా ఈ భారం రైతులపై పడింది. స్థానిక ఉద్యోగులు అవినీతితో అక్రమ పన్నుల వసూళ్ళకు పూనుకొన్నారు. రైతుల జీవితం దుర్భరం అయింది. నగర్ రాష్ట్రంలోని సర్దార్ మల్ల నాయకత్వంలో రైతులు 1800, 1831లలో తిరుగుబాటు చేశారు. ప్రభుత్వం ఈ తిరుగుబాటును అణచివేసింది.

ప్రశ్న 2.
1857 తిరుగుబాటుకు గల కారణాలను పేర్కొనండి.
జవాబు.
ఆధునిక భారతదేశ చరిత్రలో సిపాయిల తిరుగుబాటు విశిష్ట ఘట్టం. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ వారి యొక్క ప్రజా వ్యతిరేక విధానాల వలన అన్ని వర్గాలలో వచ్చిన అసంతృప్తి సిపాయిల తిరుగుబాటు రూపంలో ప్రతిఫలించింది. తిరుగుబాటు కారణాలను రాజకీయ, ఆర్థిక, సాంఘిక, మత, సైనిక కారణాలుగా విభజించవచ్చు.

1) రాజకీయ కారణాలు : భారతదేశంలో బ్రిటిష్ రాజ్యవిస్తరణకై ఆంగ్లేయులు యుద్ధాలు చేయటం, కుట్రలు, కుతంత్రాలు, సైన్య సహకార పద్ధతి డల్హౌసి రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం ద్వారా అయోధ్య, సతారా, నాగపూర్, ఝాన్సీ సంస్థానాలు విలీనం చేసుకున్నాడు. పీష్వా దత్తకుమారుడైన నానాసాహెబు ‘భరణాన్ని నిరాకరించాడు. రాజుల బిరుదులు రద్దు చేశారు. దీనితో స్వదేశీ రాజులు అసంతృప్తికి లోనై తిరుగుబాటులో పాల్గొన్నారు.

2) ఆర్థిక కారణాలు : బ్రిటీష్ వారి రాజ్యసంక్రమణ విధానం వలన అనేక రాజ్యాలలోని ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, కవులు, గాయకులు, విద్వాంసులు నిరుద్యోగులయ్యారు. వారి విధానాలతో దేశంలోని చేతివృత్తులవారు, రైతులు దెబ్బతిన్నారు. కుటీర పరిశ్రమలు క్షీణించాయి. ఎందరో ప్రజలు తిండిలేక, పనిలేక అలమటించారు. వారికి తిరుగుబాటు తప్ప వేరే మార్గం లేకపోయింది.

3) సాంఘిక కారణాలు : బ్రిటీష్ వారు లార్డ్ బెంటింక్ కాలం నుంచి డల్హౌసీ కాలం వరకు ప్రవేశపెట్టిన సాంఘిక సంస్కరణలైన సతీసహగమన నిషేధ చట్టం, మత మార్పిడి చేసుకున్న వారికి ఆస్తిహక్కు, బాల్య వివాహాల నిషేధచట్టం, వితంతు పునర్వివాహ చట్టం వంటివి డల్హౌసి హయాంలో ప్రవేశపెట్టిన తంతి, తపాల, రైల్వేలు, పాశ్చాత్య తరహా న్యాయవ్యవస్థ ఇంగ్లీష్ విద్య సనాతన ధర్మాన్ని నాశనం చేయడానికనే అపోహ ప్రజలలో వ్యాపించింది.

4) మత కారణాలు : కంపెనీ ప్రభుత్వ కాలంలో క్రైస్తవ మిషనరీలు మత ప్రచారాన్ని ఉధృతం చేశారు. క్రైస్తవులైన ‘ఆంగ్లేయులు అందరినీ క్రైస్తవులుగా మార్చుతారనే భయం ప్రజల్లో ఏర్పడింది. మిషనరీవారు హిందూ, ముస్లిం సంప్రదాయాలను అవహేళన చేస్తూ ప్రచారం చేసేవారు. భారతీయ ఆచారాలను నిషేధించి కొత్త చట్టాలు చేయడం, పాఠశాలలో మత బోధన చేయడం వంటివి ప్రజల్లో భయాందోళలనలకు తావిచ్చాయి.

5) సైనిక కారణాలు : బ్రిటీష్ సైన్యంలో బ్రతుకు తెరువుకు పనిచేసే భారతీయ సిపాయిలకు, ఆంగ్ల సైనికులకు జీతాలలో తేడా ఉండేది. భారతీయ సిపాయిలకు ప్రమోషన్లు కూడా లభించేవి కావు. కుల మత చిహ్నాలను సూచించే గుర్తులు తీసివేయమనడం, సముద్ర ప్రయాణం వీరిని మరింత కష్టపెట్టాయి.

6) తక్షణ కారణం : 1856లో కొత్తగా ప్రవేశపెట్టిన ఎన్ఫీల్డ్ తుపాకులలో ఉపయోగించే తూటాలకు ఆవు కొవ్వు, పంది కొవ్వు పూశారనే వదంతితో హిందూ, ముస్లిం సైనికులలో అప్పటికే ఉన్న అసంతృప్తికి ఆజ్యం పోసినట్లయి తిరుగుబాటు ఆరంభమయింది. ఇది బ్రిటీష్ సామ్రాజ్య పునాదులనే కదిపివేసింది.

ప్రశ్న 3.
1857 తిరుగుబాటు గమనం గురించి రాయండి.
జవాబు.
తిరుగుబాటు గమనం : బారక్పూర్ రెజిమెంటుకు చెందిన మంగళ్పాండే 29 మార్చి 1857న కోపంతో బ్రిటీష్ వారికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి సార్జంట్ మేజర్ న్ను కాల్చి చంపాడు. మంగళ్పాండేను ఉరితీశారు. ఏప్రిల్ నెలలో మీరట్ బెటాలియన్కు చెందిన సిపాయిలు తూటాలను ఉపయోగించడానికి నిరాకరించారు. ప్రభుత్వం వారికి 10 సంవత్సరాల కఠిన కారాగార శిక్ష విధించింది. మే 10న మీరట్లో మూడు రెజిమెంట్లు తిరుగుబాటు చేసి బ్రిటీష్ అధికార్లను కాల్చి చంపారు. జైల్లోని ఖైదీలను విడుదల చేసి ఢిల్లీకి వెళ్ళారు. మే 12న మొఘల్ చక్రవర్తి రెండవ బహదూర్గాను భారతదేశ చక్రవర్తిగా ప్రకటించారు. ఈ తిరుగుబాటు కొద్ది సమయంలోనే ఉత్తర భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది. ఢిల్లీ నుంచి తూర్పున బీహారు వ్యాపించింది. జూన్ నెలలో లక్నో, ఝాన్సీ, కాన్పూర్లకు వ్యాపించింది. కాన్పూర్లో పీష్వా దత్తపుత్రుడైన నానాసాహెబ్ నాయకత్వంలో తిరుగుబాటు జరిగింది. నానాసాహెబ్ బ్రిటీష్ వారిని తీవ్రంగా ప్రతిఘటించాడు. కాన్పూర్ను ఆక్రమించి బ్రిటీష్ వాళ్ళను తరిమేశాడు. ఝాన్సీలో తాంతియాతోపే, లక్ష్మీబాయి బ్రిటీష్ వారిని తీవ్రంగా ప్రతిఘటించి యుద్ధం సాగించారు. బీహార్లో కున్వర్ సింగ్ తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాడు. అవధ్ తొలగించబడిన నవాబు భార్య బేగం హజ్రత్ .. మహల్ నాయకత్వంలో సిపాయిలు తిరుగుబాటు చేశారు. అవధ్ను బ్రిటీష్వారు ఆక్రమించడాన్ని సిపాయిలు వ్యతిరేకించారు. అందుకే వారు భీకరమైన పోరాటం చేశారు. దక్షిణ భారతదేశంలో తిరుగుబాటు ప్రభావం లేదు. స్వదేశీ పాలకులెవ్వరూ ఈ తిరుగుబాటులో పాల్గొనలేదు. రాజస్థాన్, దక్షిణ భారతదేశంలో స్వదేశీ పాలకులు తిరుగుబాటును అణచడంలో బ్రిటీష్ వారికి సహకరించారు.

ఈ విధంగా తిరుగుబాటు మొత్తం ఉత్తర భారతదేశానికి వ్యాపించింది. ప్రారంభంలో తిరుగుబాటు కొంతవరకు విజయం సాధించింది. ఢిల్లీ, కాన్పూర్, ఆగ్రా, అలీఘర్, ఝాన్సీ, బీహార్ మొదలైన ప్రాంతాల్లో సమాజంలోని అన్ని వర్గాల ప్రజలు తిరుగుబాటులో పాల్గొన్నారు. మహమ్మదీయ నాయకులు, మౌల్వీలు మొఘల్ పాలనను పునఃస్థాపన చేయడానికి ఇదే మంచి అవకాశమని భావించారు.

లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
1857 తిరుగుబాటు విఫలం కావడానికి కారణాలు ఏవి ?
జవాబు.

1. తిరుగుబాటు కేవలం ఉత్తర, మధ్య భారతదేశానికి మాత్రమే పరిమితమైంది. ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించకపోవడం.
2. తిరుగుబాటు ప్రభావం పంజాబ్, సింధ్, రాజస్తాన్, దక్షిణ భారతదేశంలో లేకపోవడం.
3. గ్వాలియర్, సింథియా, హైద్రాబాద్ నిజాం, కాశ్మీర్ గులాబ్సింగ్ మొదలైనవారు బ్రిటీష్ వారికి విధేయులుగా
   మారడం.
4. తిరుగుబాటుదారుల్లో నాయకత్వలోపం, అవగాహన రాహిత్యం, ప్రణాళిక ప్రకారం తిరుగుబాటు చేయకపోవడం, దేశం అంతా ఒకేసారి తిరుగుబాటు జరపకపోవడం, సైనికులలో క్రమశిక్షణ లేకపోవడం ఓటమికి ప్రధాన కారణాలు.
5. బ్రిటీష్ వారికి సమర్ధులైన సైనిక అధికారులున్నారు. కాంబెల్, లారెన్, హ్యురోస్, హమ్లాన్ మొదలైనవారు తిరుగుబాటును సమర్థవంతంగా అణచివేసారు. తిరుగుబాటుదారులు బ్రిటీష్ వారి ఆధునిక ఆయుధాలను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కోలేకపోవడం కూడా తిరుగుబాటు విఫలానికి కారణం అయింది.
6. ఆధునిక సాధనాలైన టెలిగ్రాఫ్, పోస్టల్ విధానాలు, రైళ్ళు తిరుగుబాటును సులభంగా అణచివేయడానికి బ్రిటీష్వారికి తోడ్పడ్డాయి. సైన్యాన్ని ఒక ప్రాంతం నుంచి మరొక ప్రాంతానికి త్వరగా తరలించి త్వరితగతిన తిరుగుబాటును అణచివేయడం జరిగింది.

ఈ కారణాల వలన ప్రథమ స్వాతంత్య్ర సంగ్రామం అనబడిన సిపాయిల తిరుగుబాటును బ్రిటీష్వారు అతికష్టంమీద అణచివేయగలిగారు.

ప్రశ్న 2.
1857 తిరుగుబాటు ఫలితాలను వివరించండి.
జవాబు.
సుమారు ఒక సంవత్సర కాలంపాటు విభిన్న ప్రాంతాలలో జరిగిన సిపాయిల తిరుగుబాటును బ్రిటీషువారు అతికష్టం మీద అణచగలిగారు. ఈ యుద్ధ ఫలితంగా బ్రిటీష్ ఈస్ట్ ఇండియా పాలనలో కొన్ని మార్పులు చేయబడ్డాయి. తీవ్ర అసహనంగా ఉన్న భారతీయులను బుజ్జగించేందుకు కొన్ని చర్యలు చేపట్టారు.

ఫలితాలు :

1. 1858లో విక్టోరియా రాణి ప్రకటనతో భారతదేశంలో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలన రద్దు చేయబడింది. అధికారం ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నుంచి బ్రిటీష్ రాణికి బదిలీ చేయబడింది.
2. గవర్నర్ జనరల్ రద్దు చేయబడి, భారతదేశ ప్రాంతాలకు బ్రిటిష్ రాజప్రతినిధులు నియమించబడ్డారు. గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ కానింగ్ తొలి రాజప్రతినిధిగా నియమించబడ్డాడు. 1858 నుంచి 1947 వరకు రాజప్రతినిధుల యుగంగా నడిచింది.
3. రాణి ప్రకటన ప్రకారం కంపెనీ స్వదేశీ సంస్థానాలతో చేసుకున్న సంధి షరతుల ప్రకారం సంస్థానాధీశుల హక్కులను, మర్యాదలను కాపాడడానికి హామీ ఇచ్చింది. రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం రద్దు చేయబడింది. దత్త స్వీకరణకు వారికి అనుమతి హక్కు ఇవ్వబడింది.
4. రైతుల సంక్షేమం కోసం వారికి కొన్ని అనుకూలమైన చట్టాలు చేయబడ్డాయి.
5. తిరుగుబాటు తర్వాత మూడు దశాబ్దాలలోపే బ్రిటిష్ పాలకుల వైఖరి వలన ప్రజలలో రేగుతున్న అసంతృప్తిని చల్లార్చేందుకు 1885లో బ్రిటీషు వారిచే “సేఫ్టీ వాల్వ్”గా భావించబడి స్థాపించబడిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ తరువాత భారత స్వాతంత్రోద్యమానికి పోరాటం చేసింది.

ఈ విధంగా సిపాయి తిరుగుబాటు రాబోయే కాలంలోని జాతీయోద్యమానికి కావలసిన బీజాలు దేశ ప్రజలలో నాటింది.

ప్రశ్న 3.
1857 తిరుగుబాటు స్వభావాన్ని పరిశీలించండి.
జవాబు.
తిరుగుబాటు స్వభావం: 1857 తిరుగుబాటు స్వభావం గురించి చరిత్రకారుల్లో పరస్పర విరుద్ధ అభిప్రాయాలున్నాయి. 1857 సంఘటనను ఒక వర్గం చరిత్రకారులు ‘సిపాయిల పితూరి’ లేదా కొద్దిమంది సిపాయిల, సామాన్య ప్రజల అసంతృప్తిగా పేర్కొన్నారు. ఇంకొక వర్గం చరిత్రకారులు, దేశభక్తులు దీనిని “భారత ప్రథమ స్వాతంత్య్ర సంగ్రామం” అని వర్ణించారు. మొదట సిపాయిల పితూరిగా ప్రారంభమై మెల్లమెల్లగా ప్రజా తిరుగుబాటు స్వభావం సంతరించుకుంది. లార్డ్కనింగ్ దీన్ని “జాతీయ సమరం” గా వర్ణించాడు. కొందరు దీన్ని మత భావాలను కాపాడుకునే ప్రయత్నంగా అభిప్రాయపడ్డారు. ఇంకొందరు దీన్ని బ్రిటీష్వారి జాతి విక్షతకు వారి ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటుగా పేర్కొన్నారు. 1857 తిరుగుబాటు ఒక సిపాయిల పితూరికాదు, ప్రథమ స్వాతంత్య్ర సంగ్రామం కాదు. ఇది భారతదేశ చరిత్రలో ఒక ముఖ్య సంఘటన మాత్రమే. అన్ని వర్గాల ప్రజలు ఏకమై పోరాడేటట్లు చేసింది.

సంక్షిప్త సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
1857 తిరుగుబాటుకు తక్షణ కారణం ఏది ?
జవాబు.
తక్షణ కారణం : 1856లో కొత్తగా ప్రవేశపెట్టిన ఎన్ఫీల్డ్ తుపాకులలో ఉపయోగించే తూటాలకు ఆవు కొవ్వు, పంది కొవ్వు పూశారనే వదంతితో హిందూ, ముస్లిం సైనికులలో అప్పటికే ఉన్న అసంతృప్తికి ఆజ్యం పోసినట్లయి తిరుగుబాటు ఆరంభమయింది. ఇది బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య పునాదులనే కదిపివేసింది.

ప్రశ్న 2.
ఝాన్సీ లక్ష్మీబాయి తిరుగుబాటులో పాల్గొనడానికి కారణం ఏమిటి ?
జవాబు.
లక్ష్మీబాయి అసలు పేరు మణికర్ణిక. ఈమె ఝాన్సీ పాలకుడు గంగాధరరావు రెండో భార్య. 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటులో పాల్గొన్న ప్రముఖులలో ఒకరు. తన దత్త కుమారుడు ఝాన్సీ రాజుగా గుర్తించడానికి నిరాకరించడంతో, మహారాష్ట్రకు చెందిన తాంతియాతోపేతో కలిసి బ్రిటీషు వారిని గడగడలాడించింది.

1858లో సర్ హ్యూరీస్ సేనాని ఝాన్సీని ఆక్రమించినపుడు లక్ష్మీబాయి కోట నుండి తన దత్త కుమారునితో బయటపడి తాంతియాతోపేతో కలిసి గ్వాలియర్ కోటను ఆక్రమించి, బ్రిటిష్వారితో యుద్ధాన్ని సాగించింది. 1858 జూన్ 17న యుద్ధంలో వీరమరణం పొందింది.

ప్రశ్న 3.
విక్టోరియా మహారాణి ప్రకటనపై స్వల్ప సమాధానం రాయండి.
జవాబు.
నవంబర్ 1858లో మొదటి వైస్రాయ్ చివరి గవర్నర్ జనరల్ అయిన లార్డ్కనింగ్ అలహాబాద్లో ఒక దర్బార్ను నిర్వహించి మహారాణి ప్రకటనను చదివి వినిపించాడు.

1. 1858 చట్టం భారతదేశంలో కంపెనీ పాలనను రద్దు చేసింది. భారతదేశం ప్రత్యక్షంగా బ్రిటీష్ రాజరికంలోకి మారింది. భారతదేశ వ్యవహారాలను చూడటానికి లండన్లో భారత రాజ్యకార్యదర్శి, ఇండియా కౌన్సిల్న ఏర్పాటు
   చేసింది.
2. సంతానంలేని స్వదేశీ పాలకులు ఇక నుంచి దత్తత తీసుకోవచ్చు. బ్రిటీష్వారు రాజ్య విస్తరణ విధానానికి స్వస్తి పలికారు.
3. బ్రిటీష్వారిని హత్య చేసిన నేరస్థులకు లేదా హత్యతో ప్రత్యక్ష సంబంధమున్న వారిని మినహాయించి తిరుగుబాటుదారులు అందరికి క్షమాభిక్ష పెట్టింది. ప్రజల మత, సాంఘిక విషయాల్లో జోక్యం చేసుకోమని హామీ ఇచ్చారు. తిరుగుబాటును అణచడంలో సహాయమందించిన పాలకులకు రక్షణ కల్పించడం జరుగుతుందని హామీ ఇచ్చారు.

ప్రశ్న 4.
1857 తిరుగుబాటులో బహదూర్షా – II పాత్రను రాయండి.
జవాబు.
భారతదేశాన్ని పాలించిన మొగల్ చక్రవర్తులలో రెండో బహదూర్గా చివరివాడు. 1857 మే లో మీరట్లో తిరుగుబాటు చేసిన సిపాయిలు ఢిల్లీ చేరి, రెండో బహదూర్షాను భారతదేశ చక్రవర్తిగా ప్రకటించారు. 1857 సెప్టెంబరులో ఢిల్లీని వశపరచుకొన్న బ్రిటిష్వారు, బహదూరాను బందీగా చేసి, విచారణ జరిపి, ఖైదీగా రంగూన్ పంపించారు. అతని కుమారులను, మనుమల్ని పరాభవించి, చంపేశారు. 1862లో బహదూర్గా రంగూన్ జైలులో మరణించాడు. దీనితో మొగల్ వంశం అంతరించింది.

ప్రశ్న 5.
1857 తిరుగుబాటులో మంగళ్పాండే పాత్రను విశదీకరించండి.
జవాబు.
మంగళ్పండే ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ బెంగాల్ రెజిమెంట్ ని సిపాయి. కలకత్తా దగ్గర బారక్పూర్లో మార్చి 29, 1857న బ్రిటీష్ అధికారిని కాల్చి చంపాడు. కారణం బ్రిటీష్ వారు ఆవుకొవ్వు, పందికొవ్వుతో చేసిన తూటాలు వాడమని ఇవ్వడమే. ఈ తిరుగుబాటు చేసినందుకు పాండేని ఉరితీసారు. అవమానాలను మౌనంగా భరించిన భారతీయుల ఆలోచనలను స్వేచ్ఛా స్వాతంత్య్రం వైపు మళ్ళించిన ఘనత మంగళ్ పాండేదే.

ప్రశ్న 6.
బేగం హజ్రత్ మహల్ గురించి రాయండి.
జవాబు.
బేగం హజ్రత్ మహల్ అవద్ నవాబు వాజిత్ అలీషా యొక్క భార్య. అవద్ నవాబును పదవి నుండి తొలగించడాన్ని అక్కడి సిపాయిలు వ్యతిరేకించారు. 1857 సైనిక తిరుగుబాటులో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీపై తిరుగుబాటు చేసి స్వాతంత్రోద్యమంలో కీలకపాత్ర వహించింది.

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year History Study Material 14th Lesson జాతీయ ఉద్యమం – తొలిదశ Textbook Questions and Answers.

TS Inter 1st Year History Study Material 14th Lesson జాతీయ ఉద్యమం – తొలిదశ

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
భారతదేశంలో జాతీయోద్యమానికి దారితీసిన పరిస్థితులను వివరించండి.
జవాబు.
అనేక కారణాల ఫలితంగా భారతదేశంలో జాతీయోద్యమం వచ్చింది. 1885లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మొదలయినప్పటి నుంచి 1947లో స్వాతంత్య్రం సిద్ధించే వరకు ఈ అరవై సంవత్సరాలను పరివర్తన కాలంగా చెప్పవచ్చు. ఈ కాలంలో జాతీయత ఉద్భవించి, అభివృద్ధి చెందడమే గాక రాజకీయ, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక రంగాలలో కూడా దాని
ఉనికి కనిపించింది.

1. బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యవాదం:
జాతీయోద్యమం అభివృద్ధి చెందడానికి ముఖ్య కారణం బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యకాంక్ష. బ్రిటీష్ వారు దాదాపు భారతదేశాన్నంతటిని తమ సార్వభౌమాధికారం కిందకి తెచ్చుకున్నారు. వీరి సామ్రాజ్యవాదం పరోక్షంగా భారతదేశాన్ని ఏకంచేసింది.

2. బ్రిటీష్ వారి ఆర్థిక దోపిడి:
బ్రిటీష్వారి పాలనలో భారతదేశంలోని అన్ని వర్గాలవారు ఆర్థిక దోపిడికి గురయ్యారు. భారతదేశ సంపద ఎందరో యూరోపియన్లు ముఖ్యంగా బ్రిటీష్ వారిచే దోపిడి చేయ్యబడింది. ఇది భారతీయులకు ఎక్కువ నష్టం చేసింది. భారతదేశంలోని హస్తకళలు, కుటీర పరిశ్రమలు మూతబడ్డాయి. వ్యవసాయం పైన విపరీతమైన ఒత్తిడి పేదరికానికి దారితీసింది. బ్రిటీష్ వారు అనుసరించిన ఆర్థిక విధానాల వల్ల భారత వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు దెబ్బతిన్నాయి. ఫలితంగా నిరుద్యోగిత పెరిగింది. ఫలితంగా భారతదేశం జీవనవిధాన స్థితి దిగజారిపోయింది.

3. పాశ్చాత్య విద్య:
పాశ్చాత్య విద్య భారతజాతీయోద్యమాన్ని చాలావరకు పెంచి పెద్దచేసిందని చెప్పవచ్చు. మెకాలే చేత సమర్థింపబడి, ప్రవేశపెట్టబడిన ఆంగ్లవిద్య భారతదేశంలో ఉన్నత విద్యకు వాహకంగా పనిచేసింది. 1835లో ఆంగ్లాన్ని బోధనా మాద్యమంగా చేయడం జరిగింది. అనంతరం ఇది విద్యావంతుల భాషగా మారింది. ఆంగ్లవిద్య జాతీయ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించి నడిపించే నాయకులను తయారు చేసింది.

4. 19వ శతాబ్దంలో జరిగిన సాంఘిక మతసంస్కరణ ఉద్యమాలు:
19వ శతాబ్దంలో జరిగిన సాంఘిక, మత సంస్కరణ ఉద్యమాలు జాతీయ ఉద్యమానికి ఎంతో దోహదపడ్డాయి. జాతీయ చైతన్యం మొదట రాజారామ్మోహన్యతో వచ్చిందని చెప్పవచ్చు. 19వ శతాబ్దం నాటి సంస్కర్తలు రామ్మోహన్రాయ్, దయానంద సరస్వతి, స్వామి వివేకానంద, అనీబిసెంట్ వీరంతా ప్రాచీన భారత సంస్కృతిని పునరుద్ధరించారు. దయానంద సరస్వతి, ‘స్వరాజ్’ అనే పదాన్ని మొదటి సారిగా వాడారు. అతను హిందీని జాతీయ భాషగా ప్రకటించాడు.

5. ప్రాచీన భారత సంస్కృతి పునరుజ్జీవనం పట్ల ఆసక్తత:
ఈస్టిండియా కంపెనీ అధికారులలో ఒకరైన సర్ విలియమ్ జోన్స్ బెంగాల్ ఆసియాటిక్ సొసైటీ” ని స్థాపించాడు. ఈ సంస్థ ప్రాచీన భారతదేశచరిత్ర, పురావస్తువులపై పరిశోధన చేపట్టింది. విలియంజోన్స్, మాక్స్ ముల్లర్, మొనియర్ విలియమ్స్ ప్రయత్నాల ఫలితంగా ఘనమైన భారత చరిత్ర పునరుజ్జీవనం చేయబడింది. ఫలితంగా సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనం జరిగింది. అది జాతీయోద్యమానికి ప్రేరణ కలిగించింది.

6. రవాణా, సమాచార వ్యవస్థల అభివృద్ధి:
రవాణాసమాచార వ్యవస్థల అభివృద్ధి జాతీయోద్యమాన్ని త్వరితంగా తీవ్రతరం చేసింది. రైల్వేలు, టెలిగ్రాఫ్, తంతి, తపాలా వ్యవస్థలు, నిర్మించబడిన రోడ్లు, కాలువలు ప్రజలమధ్య ఐక్యతను పెంచాయి. మరొకవైపు ఈ వ్యవస్థలు జాతీయోద్యమాన్ని దేశంలోని అన్ని ప్రాంతాలకు వ్యాప్తి చేయడానికి నాయకులకు ఎంతో ఉపయోగపడ్డాయి.

7. విదేశాలతో పరిచయం:
విదేశాలతో భారతీయుల పరిచయం వలన వారు ఆయా దేశాలలో జరిగిన ఉద్యమాలను, ఆర్థిక అభివృద్ధిని, వారి సమస్యలను, విభేదాలను మొదటి, రెండవ ప్రపంచయుద్ధాల వాటి ప్రభావం గురించి తెలుసుకున్నారు. 1905లో జరిగిన రష్యా – జపాన్ యుద్ధంలో రష్యా ఓటమి ఆసియావాసులలో ఆత్మస్థైర్యాన్ని పెంపొందించింది.

8. వార్తాపత్రికలు:
ఆంగ్ల మరియు ప్రాంతీయ భాషలలో వెలువడిన వార్తాపత్రికలు, జాతీయ ఉద్యమాన్ని ప్రేరేపించాయి. ‘ఇండియన్ మిర్రర్’, ‘బాంబే సమాచార్’, ‘ద హిందూ పేట్రియాట్’, ‘అమృత్బజార్ పత్రిక’, ‘ద హిందూ’, ‘కేసరి’, ‘బెంగాలీ’ మొదలైన పత్రికలు అమిత ప్రభావాన్ని చూపించాయి.

9. లిట్టన్ ప్రభువు పరిపాలన:
భారతదేశంలో కరువు ఏర్పడినా పట్టించుకోకుండా విపరీత ధోరణిలో లిట్టన్ విక్టోరియా మహారాణిని భారతదేశపు సామ్రాజ్ఞిగా ప్రకటించాడు. అంతేగాక అతను ప్రవేశపెట్టిన ప్రాంతీయ భాషా పత్రికల చట్టం, పత్రికల స్వేచ్ఛను హరించివేసింది. భారతీయుల వద్ద ఆయుధాలు లేకుండా చేయడం కోసం ఆయుధ చట్టాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. ఇవన్నీ కూడా భారతీయులలో తీవ్ర అసంతృప్తిని కలిగించాయి.

10. ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదం:
1883 లో జరిగిన ఇల్బర్టు బిల్లుపై ఆంగ్లేయులు చేసిన వివాదం భారత జాతీయోద్యమానికి ఎంతో ప్రేరణనిచ్చింది. భారతీయులను జిల్లా మాజిస్ట్రేట్లుగా నియమించడం ద్వారా జాతి అసమానతలను తొలగించడానికి ఈ బిల్లు ప్రయత్నం చేసింది. ఈ మాజిస్ట్రేట్ యూరోపియన్లు వివాదాలను కూడా చూస్తాడు. ఇటువంటి అవకాశం భారతీయులకీయడం పట్ల బ్రిటీష్ వారి మనోభావాలు దెబ్బతిన్నాయి. ఫలితంగా వారు బిల్లుకు వ్యతిరేకంగా ఆందోళన చేపట్టారు. ఫలితంగా బిల్లును ప్రవేశపెట్టిన రిప్పన్ బలవంతగా దానిని రద్దు చేయవలసి వచ్చింది. ఈ ఆందోళనలో బ్రిటీష్వారు గెలవడం వారు చూపిస్తున్న జాతి వివక్షత భారతీయులకొక గుణపాఠం అయ్యింది. ఫలితంగా వారు కూడా బ్రిటీష్ వారికి వ్యతిరేకంగా ఒక వ్యవస్థీకృత ఆందోళనను చేపట్టాలని దాని ద్వారా స్వాతంత్య్రం సాధించవలసిన ఆవశ్యకత ఉందని గుర్తించారు. ఈ బిల్లు ద్వారా బ్రిటీష్వారికి భారతీయులపై గల జాతివివక్షత కూడా తెలిసివచ్చింది. ఈ కారణాలన్నీ కూడా జాతీయోద్యమాన్ని బలోపేతం చేశాయి.

ప్రశ్న 2.
మితవాదుల పాత్రను అంచనా వేయండి.
జవాబు.
1885-1905 మధ్య కాలాన్ని ఉదార జాతీయవాద కాలమని చెప్పవచ్చు. ఈ కాలం కాంగ్రెస్ మితవాదుల నాయకత్వంలో నడిచింది. ఈ నాయకులకు బ్రిటీష్వారి న్యాయ భావంపై పరిపాలనపై నమ్మకం ఉండేది. ఉదారవాద నాయకులలో ముఖ్యులు ఫిరోజ్ మెహతా, గోపాలకృష్ణ గోఖలే, ఉమేష్ చంద్ర బెనర్జీ, సురేంద్రనాథ బెనర్జీ, దాదాబాయ్ నౌరోజీ, రస్ బహారీబోస్, బద్రుద్దీన్ త్యాబ్ది మొదలైనవారు. దాదాబాయ్ నౌరోజి, రానడే సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ భారతదేశంలో పెరిగిపోతున్న పేదరికంపై అవగాహన కలిగి ఉండేవారు. భారతదేశంలో ఉన్న పేదరికం యొక్క ప్రభావం బాధాకరమైన రాజకీయ పరిస్థితులపై ప్రబలంగా ఉందని దాదాబాయ్, రానడే సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ నమ్మేవారు. భారత జాతీయవాదం ఆర్థిక పునాదుల సిద్ధాంతాన్ని దాదాబాయ్ నౌరోజీ రూపొందించారు. భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ భారీ హరణకు గురి అవుతుందని ఆయన గుర్తించారు. భారత వనరుల హరణ ఫలితంగా దేశం దోపిడికి గురయ్యింది. దాదాబాయ్ తన గ్రంథం “పావర్టీ అండ్ అన్ బ్రిటిష్ రూల్ ఇన్ ఇండియా”లో ‘సంపద హరణ సిద్ధాంతాన్ని’ రాజకీయ ఆర్థిక దృష్టితో చూపించారు.

భారత రాజకీయ, ఆర్థిక రంగాలలో వచ్చిన సహజ హక్కుల భావన మితవాద నాయకుల సహకారం వల్లనే వచ్చింది. దాదాబాయ్ తన ‘సంపద హరణ సిద్ధాంతం’లో బ్రిటీష్వారు భారతదేశం నుంచి విస్తారమైన సంపదను తరలిస్తున్నారని సూచించాడు. ఈ ఆర్థిక హరణ భారతదేశంలో ఆర్థిక విధ్వంసాన్ని సృష్టించింది. అధికమైన పన్నులు, పరిశ్రమల క్షయం దీని ఫలితమే.. ఈ సిద్ధాంత వివరణలో తమ స్వంత వనరుల ద్వారా తమకు తాము అభివృద్ధి చెందించుకునే సహకారాన్ని అందించమని ఆయన బ్రిటీష్ వారిని ప్రాధేయపడ్డాడు. ఇదే సమయంలో భారత వనరుల అభివృద్ధి కోసం అతనిని లండన్కు ఆహ్వానించారు.

ఉద్యమ మొదటి దశకాలంలో కాంగ్రెస్ తమ సమస్యలను ప్రభుత్వానికి నివేదించడానికి రాజ్యాంగబద్ధయుతమైన పద్ధతులనే ఎంచుకుంది. వారు ప్రార్ధన, అభ్యర్థన, నివేదన పద్ధతులను నమ్మారు. కాంగ్రెస్ అభ్యర్థన ఈ కింది విషయాలపై ఉండేది.

• ప్రతినిధి సంస్థల ఏర్పాటు ఇండియన్ కౌన్సిల్ రద్దు
• వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ యొక్క భద్రత
• భారతీయులను ఉన్నత పదవులలో నియమించడం
• పౌర, సైనిక వ్యయాన్ని తగ్గించడం
• కార్యనిర్వాహక, న్యాయశాఖలను వేరు చేయడం
• జాతి వివక్షతను నిర్మూలించి భారతీయులకు ఉద్యోగ అవకాశాలు అధికం చేయడం.
• ఇంగ్లండుకు సంపద చేరవేతను ఆపడం
• ఆధునిక పరిశ్రమలను ఏర్పాటు చేయడం
• కరువు సమయాలలో ఉపశమన చర్యలు చేపట్టడమేగాక రుణాలను ఏర్పాటు చేయడం.
• జాతీయ విద్యావిదానాన్ని అమలు చేయడం

పై అంశాలన్నింటిని ఒక అభ్యర్ధన రూపంలో కాంగ్రెస్ బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం ముందు ఉంచింది. కానీ దానివల్ల వచ్చిన ఫలితం ఏమీలేదు. ఏదేమైన కాంగ్రెస్ ప్రయత్నాల ఫలితంగా 1892 భారతకౌన్సిల్ చట్టం ఏర్పాటు చేయబడింది. ఈ చట్టం ప్రాంతీయ సంస్థల ఏర్పాటుకు, సభ్యులకు బడ్జెట్ పైన చర్చించడం, ప్రజోపయోగ విషయాలపై ప్రశ్నించే అధికారాన్ని కల్పించింది. అంతేగాక ఈ చట్టం యూనివర్శిటీ సెనేట్, మున్సిపాలిటీలు, జిల్లా బోర్డుల ఏర్పాటును, అభ్యుర్థులను నామినేట్ చేసే అధికారాన్ని ప్రధానం చేసింది. శాసనసభ విస్తరింపబడింది. ఈ చట్టం కాంగ్రెస్ను ఏమాత్రం సంతృప్తి పర్చలేదు. కాంగ్రెస్ తన విన్నపాలన్నింటిని ప్రభుత్వం ముందు నివేదించింది. కానీ అది సఫలం కాలేదు. అందువల్ల కాంగ్రెస్ విధానాలను ‘రాజకీయ సూచన’గా వర్ణించడం జరిగింది. ఈ విధానాన్ని అతివాద నాయకులైన లాలాలజపతి రాయ్ వంటి వారు తీవ్రంగా విమర్శించారు.

మితవాదులు తాము అనుకున్నవి సాధించడంలో విఫలమయ్యారు. కేవలం కొన్ని డిమాండ్లను మాత్రమే ప్రభుత్వం తీర్చింది. ఫలితంగా ప్రజల ఆతృతలను, ఆకాంక్షలను తీర్చి వారిని శాంతింప జేయడంలో విఫలమయ్యింది. కానీ ప్రజలలో ప్రజాస్వామ్యం పౌరస్వేచ్ఛ పట్ల చైతన్యాన్ని తీసుకొని రావడంలో సఫలమయ్యింది. నిజానికి రెండవసారి భారత జాతీయోద్యమంలో ఈ మితవాద దశ వచ్చిందని చెప్పవచ్చు. మితవాదులు తమ విధానాలలో గొప్ప విజయాన్ని సాధించకపోయినా భారత రాజకీయాలలో నిర్ణయాత్మక మార్పులను సుసాధ్యం చేశారు.

ప్రశ్న 3.
అతివాద ఉద్యమంలో బాలగంగాధర్ తిలక్ పాత్రను వివరించండి.
జవాబు.
భారతజాతీయోద్యమ పితగా పేర్కొంటారు. ఆయనకు ముందు జాతీయోద్యమం లేదని కాదు. కానీ ఆయన జాతీయోద్యమాన్ని కొత్తదారులు పట్టించాడు. దేశవ్యాప్తంగా సామాన్య ప్రజల్ని ఆ ఉద్యమంలో పాల్గొనేటట్లు చేయడంలో ఆయన పాత్ర అద్వితీయమైనది. అందుకే ఆయన్ను భారతదేశంలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా రేగిన అశాంతికి మూలకారకుడు (Father of India’s unrest) గా భావిస్తారు. ఈయనకు ‘లోకమాన్య’ అనే బిరుదు కూడా ఉంది. చిన్నప్పటి నుంచి అన్యాయం ఎక్కడ జరిగినా సహించని గుణమాయనది. నిజాయితీతో బాటు ముక్కుసూటి తనం ఆయనకు సహజం. కళాశాలకు వెళ్ళి ఆధునిక విద్యనభ్యసించిన తొలితరం భారతీయ యువకుల్లో ఆయనొకడు. తిలక్ 1890లో కాంగ్రెస్లో సభ్యుడుగా చేరాడు. కానీ త్వరలోనే ఆయనకు కాంగ్రెస్ మితవాద రాజకీయాలపై నమ్మకం పోయింది. స్వరాజ్యం కోసం పోరాటమే సరైన మార్గమని ఆయన నమ్మాడు. అప్పటివరకు కాంగ్రెస్ ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబరు చివరివారంలో మూడు రోజులపాటు సమావేశమై బ్రిటీషు ప్రభుత్వాన్ని, ప్రభుత్వవిధానాలను “Pray, Petition, Protest” చెయ్యడానికే పరిమితమైంది. తిలక్ దాని గురించి చాలా ఘాటైన విమర్శలు చేశాడు. “మీరు సంవత్సరానికొకసారి మూడు రోజులపాటు సమావేశమై కప్పల మాదిరి బెకబెకలాడడం వల్ల ప్రయోజనం లేదు” అని అసలు కాంగ్రెస్ సంస్థ అడుక్కునే వాళ్ళ సంఘం (బెగ్గర్స్ ఇన్స్టిట్యూషన్)” అన్నాడు. కాంగ్రెస్ సమావేశాలను 3-డే తమాషాగా అభివర్ణించాడు. “స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు” దాన్ని నేను పొంది తీరుతాను అని గర్జించాడు. 1907లో మహారాష్ట్రలోని సూరత్లో జరిగిన సమావేశంలో కాంగ్రెస్ చీలిపోయింది. మితవాదులు కాంగ్రెస్ పై తమ పట్టును నిలబెట్టుకున్నారు. అతివాదులుగా పిలవబడే తిలక్, ఆయన మద్దతుదారులు కాంగ్రెస్ నుంచి బయటకు వచ్చేశారు. తిరిగి 1916లో లక్నోలో జరిగిన సమావేశంలో అంతా ఒకటయ్యారు. అదే సమావేశంలో కాంగ్రెసు, ముస్లింలీగుకు మధ్య లక్నో ఒప్పందం కుదిరింది. ఆయన పాశ్చాత్య విద్యా విధానాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు. అది భారతీయ సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని అగౌరవపరచి భారతీయ విద్యార్థులను చిన్నబుచ్చే విధంగా ఉందని, ప్రజలకు మంచి విద్యను అందించడం ద్వారానే వాళ్ళను మంచి పౌరులుగా మార్చవచ్చనే ఉద్దేశం ఆయనది. ప్రతి భారతీయుడికి/ భారతీయురాలికి భారతీయ సంస్కృతి గురించి, భారతదేశపు ఔన్నత్యాన్ని గురించి బోధించాలన్నది ఆయన ఆశయం. అందుకే అగార్కర్, విష్ణుశాస్త్రి చిప్లుంకర్లతో కలిసి “దక్కన్ ఎడ్యుకేషనల్ సొసైటి” ని స్థాపించాడు. పాత్రికేయవృత్తిలో ఆ తర్వాత తాను నడిపిన పత్రికలు “మరాఠా (ఆంగ్ల పత్రిక)”, “కేసరి (మరాఠా పత్రిక)” లలో మొద్దు నిద్రపోతున్న భారతీయులను మేల్కొల్పడానికి పదునైన భాషలో బ్రిటీషు పాలనలోని వాస్తవ పరిస్థితులు గురించి వివరంగా రాశాడు. బాల్యవివాహాలను నిరసించి వితంతు వివాహాలను స్వాగతించాడు. ఇతర కార్యక్రమాలు జాతీయస్ఫూర్తిని రగల్చడానికి వీలున్న ఏ అవకాశాన్ని ఆయన వదిలిపెట్టలేదు. మొట్టమొదటిసారిగా శివాజీ ఉత్సవాలను, గణపతి ఉత్సవాలను పెద్ద ఎత్తున నిర్వహించడం ద్వారా ప్రజలను సమీకరించడం, వారిని జాతీయోద్యమం వైపు నడిపించడం ఆయనే మొదలుపెట్టాడు. తన పత్రికల్లో ప్రజలను రెచ్చగొట్టే రాతలు రాసినందుకు 1897లో ఆయనకు ఒకటిన్నరేళ్ళు కారాగార శిక్ష పడింది. విడుదలయ్యాక ఆయన స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించాడు. 1906లో దేశద్రోహం నేరం క్రింద ఆయనకు ఆరేళ్ళు ప్రవాస శిక్ష విధించారు. కారాగారంలో ఉన్నప్పుడే ఆయన “గీతారహస్యం” అనే పుస్తకం రాశాడు. ఆయన చరిత్రకారుడు కూడా. ఆర్యులు ఆర్కిటిక్ ప్రాంతం నుంచి వచ్చారని ఆయన అభిప్రాయం. హోంరూల్ లీగ్: 1916 ఏప్రిల్లో హోంరూల్ లీగ్ ను స్థాపించి దాని లక్ష్యాలను వివరిస్తూ మధ్య భారతదేశంలో గ్రామగ్రామానా తిరిగాడు. అనీబిసెంట్ అదే సంవత్సరం సెప్టెంబర్లో మొదలుపెట్టి హోంరూల్ ఉద్యమాన్ని దేశవ్యాప్తం చేసింది. ఆ ఉద్యమం ఉధృతంగా కొనసాగుతున్న సమయంలో ఒక కోర్టుకేసులో ఆయన లండన్కు వెళ్ళవలసి వచ్చింది. అప్పుడే, అంటే 1917 ఆగస్టులో అప్పటి సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్ మాంటేగు “బ్రిటిషు సామ్రాజ్యంలో భాగమైన భారతదేశంలో బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరచడానికి వీలుగా అన్ని పాలనాంశాల్లో భారతీయులకు అధిక ప్రాధాన్యాన్నివ్యడమే ప్రభుత్వ విధానమని” బ్రిటీషు ప్రభుత్వం తరపున ప్రకటించాడు. బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వమంటే ఎవరికి బాధ్యత వహించే ప్రభుత్వమో, అధిక ప్రాధాన్యమంటే ఎంత ప్రాధాన్యమో, అసలు అది ఎప్పుడిస్తారో ఏదీ స్పష్టంగా లేదు. కానీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వ నిజాయితీని నమ్మిన అనీబిసెంట్ ఆ ప్రకటనతో ఉద్యమాన్ని ఆపేసి ప్రభుత్వానికి తన మద్దతు ప్రకటించింది. అలా ఇద్దరు నాయకులదీ చెరొకదారి కావడంతో హోంరూల్ ఉద్యమం చల్లబడిపోయింది. కానీ ప్రజల్లో తిలక్ రగిలించిన స్ఫూర్తి మాత్రం కొనసాగింది. అందుకే 1920లో (ఆగస్టు 1వ తేదీ) తిలక్ చనిపోయినప్పుడు జాతీయోద్యమం చుక్కాని లేని నావ అవుతుందని చాలామంది భయపడ్డారు.

“గాంధీ అని ఇంకొకాయన ఉన్నాడు గానీ అబ్బే ! ‘తిలక్ ముందర ఏపాటి?” అనుకున్నారు. కానీ “నాయకులు చరిత్రను సృష్టించరు. చరిత్రే నాయకులను సృష్టిస్తుంది”, అనే మాటను నిజం చేస్తూ అతి సామాన్యుడిగా జీవితం ప్రారంభించిన గాంధీ తిలక్ మరణంతో ఏర్పడ్డ శూన్యాన్ని అసామాన్యంగా భర్తీ చెయ్యడమే గాక మహాత్ముడి స్థాయికి ఎదిగాడు.

ప్రశ్న 4.
హోంరూల్ ఉద్యమంపై ఒక వ్యాసం రాయండి.
జవాబు.
బ్రిటీషు సామ్రాజ్యంలో అంతర్భాగంగా ఉంటూనే భారతదేశానికి స్వపరిపాలనను సాధించాలన్న లక్ష్యంతో ప్రారంభమైన ఉద్యమాన్ని హోంరూల్ ఉద్యమం అంటారు. మొదటి ప్రపంచయుద్ధ కాలంలో 1916లో హోంరూల్ ఉద్యమం ఒక ప్రజా ఉద్యమంగా ప్రారంభమైంది. ఆ ఉద్యమానికి నాయకులు బాలగంగాధర్ తిలక్, అనీబిసెంట్లు. బాలగంగాధర్ తిలక్: హోంరూల్ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించటానికి తిలక్ 1916ఏప్రియల్లో బొంబాయిలో ఒక హోంరూల్ లీగు స్థాపించాడు. మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, మధ్యభారత్ ప్రాంతాలలో తిలక్ తన ప్రచారాన్ని సాగించాడు. తన “మరాఠా”, “కేసరి” పత్రికల ద్వారా హోం రూల్ భావాన్ని ప్రచారం చేశాడు. తిలక్ హోంరూల్ ఉద్యమ ప్రచారం ప్రజలను చైతన్యవంతుల్ని చేసి, వారిలో స్వీయపాలనాభావాన్ని పటిష్టపరిచింది.

అనీబిసెంట్: హోంరూల్ ఉద్యమం కోసం అనీబిసెంట్ 1916 సెప్టెంబర్ నెలలో మద్రాసులో ఒక హోంరూల్ లీగ్ను స్థాపించింది. మద్రాసు పరిసర ప్రాంతాల్లో పర్యటించి ఉద్యమాన్ని అక్కడ ప్రచారం చేసింది. తన “న్యూ ఇండియా”, “కామన్వీల్” అనే పత్రికల ద్వారా అనీబిసెంట్ తన ప్రచారాన్ని సాగించింది.

హోంరూల్ ఉద్యమ వ్యాప్తి: తిలక్, అనీబిసెంట్ల కృషి వలన హోంరూల్ ఉద్యమం దేశవ్యాప్తమైంది. ఈ ఉద్యమం గురించి ప్రజలకు వివరించడానికి అనేక భాషల్లో అనేక కరపత్రాలను కూడా ప్రచురించారు. హోంరూల్ను సమర్థిస్తూ అనేక నగరాల్లో, గ్రామాల్లో కూడా సభలు ఏర్పాటు చేసి తీర్మానాలు చేశారు. ఈ కార్యక్రమాలలో ఎక్కువగా యువకులు, విద్యార్థులు పాల్గొన్నారు. హోంరూల్ ఉద్యమ కాలంలో అనీబిసెంట్ జాతీయవిద్యకు చాలా ప్రాముఖ్యం ఇచ్చింది. విద్యార్థుల్లో జాతీయ భావాలు పెంపొందించడం జాతీయ విద్య లక్ష్యం. ఈ లక్ష్యంతోనే ఆమె మదనపల్లిలో ఒక కళాశాల నెలకొల్పింది. వారణాసిలో హిందూ విద్యాలయాన్ని నెలకొల్పడానికి కూడా ఆమె కృషి చేసింది. ప్రభుత్వ చర్యలు: 1917 నాటికి అనీబిసెంట్ చేస్తున్న ఉద్యమ ప్రచారానికి బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం ఆందోళన చెంది, ఆమెను నిర్బంధించింది. ఆమె నిర్బంధాన్ని నిరసిస్తూ అనేక ప్రాంతాలలో సభలు, ప్రదర్శనలు జరిగాయి. తిలక్ దేశ ఉత్తర ప్రాంతాల్లో పర్యటించడాన్ని కూడా ప్రభుత్వం నిషేధించింది. దీనిని కూడా ప్రజలు వ్యతిరేకించారు. ప్రజా ఆందోళనకు తలవగ్గి, అనీబిసెంట్ను మద్రాస్ ప్రభుత్వం 1917 సెప్టెంబరు నెలలో విడుదల చేసింది. ఆమె దేశానికి చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా కాంగ్రెస్ ప్రతినిధులు ఆమెను 1917లో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలిగా ఎన్నుకున్నారు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్ష పదవిని అలంకరించిన తొలి మహిళ అనీబిసెంట్.

ఉద్యమవ్యాప్తికి కారణాలు: బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం ఉద్యమ నాయకులను నిర్భందించి ఉద్యమ వ్యాప్తిని అరికట్టడానికి ఎన్ని ప్రయత్నాలు చేసినప్పటికీ ఉద్యమం దేశవ్యాప్తమైంది. హోంరూల్ ఉద్యమ వ్యాప్తికి కొన్ని కారణాలున్నాయి.

1. 1907 సూరత్ సమావేశంలో చీలిపోయిన కాంగ్రెస్ 1916లో సమైక్యమై సంయుక్తంగా ఉద్యమించింది.
2. బెంగాల్ విభజన రద్దు కావటంతో వందేమాతరం ఉద్యమాన్ని నిర్వహించిన ఉద్యమకారులంతా తమ దృష్టిని హోంరూల్ ఉద్యమం వైపుకు మళ్లించి ఉద్యమానికి బలాన్ని చేకూర్చారు.
3. మొదటి ప్రపంచయుద్ధంలో బ్రిటన్ ముస్లిం రాజ్యాల యెడల అవలంబించిన వైఖరి భారతదేశంలో ముస్లింలకు కోపాన్ని కలిగించింది. అందువల్ల వారు కాంగ్రెస్తో 1916లో లక్నో ఒడంబడికను కుదుర్చుకొని స్వీయ పాలనోద్యమంలో పాల్గొన్నారు.

ఉద్యమ ముగింపు: హోంరూల్ ఉద్యమ ఫలితంగా ప్రజలలో నెలకొన్న రాజకీయ చైతన్యాన్ని, బ్రిటీషుపాలన యెడల వారిలో నెలకొన్న అసంతృప్తిని తొలగించటానికి 1917 ఆగస్టు 20వ తేదీన భారతరాజ్య వ్యవహారాల మంత్రి మాంటేగ్ ఒక ప్రకటన చేశాడు. ఈ ప్రకటన ప్రకారం క్రమక్రమంగా భారతీయులకు బాధ్యతాయుతమైన ప్రభుత్వం ఏర్పరచబడుతుంది. ఈ ప్రకటన తరువాత బ్రిటీషు ప్రభుత్వం అనీబిసెంట్ను విడుదల చేయగా ఆమె హోంరూల్ ఉద్యమాన్ని నిలిపివేసింది. తిలక్ ఉద్యమాన్ని మరికొన్నాళ్లు కొనసాగించాడు.

లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ స్థాపన గురించి రాయండి.
జవాబు.
1885లో జరిగిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ స్థాపన భారత జాతీయోద్యమ చరిత్రలో నూతన ఒరవడిని సృష్టించింది. దీని నిర్మాణం, ఉనికి అలన్ అక్టేనియన్ హ్యుమ్ చొరవతో జరిగింది. ఇతను ఒక విశ్రాంత ఇండియన్ సివిల్ సర్వీస్ ఉద్యోగి. భారతీయుల కోసం ఈ సంస్థ ఏర్పాటు అవసరం గురించి చెపుతూ ఏ.ఒ. హ్యూమ్ “మన చర్యల వల్ల భారతీయులలో తీవ్రంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న అసంతృప్తిని తొలగించడానికి మన భద్రతకు ఒక సంస్థ స్థాపన అత్యవసరం” అన్నాడు. ఫలితంగా అఖిల భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఏర్పడింది. అప్పటి భారత వైస్రాయ్ కూడా ఈ సంస్థ ఆవిర్భావంతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు. అతను ఈ కాంగ్రెస్ ఇంగ్లాండులో ఘనత వహించిన సామ్రాజ్ఞికి ప్రతిపక్షంగా ఉండాలనుకున్నాడు. ఈ రెండు కారణాల ఫలితంగా 1885లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ స్థాపన జరిగింది. దీని మొదటి సమావేశం బొంబాయిలో డబ్ల్యూ.సి. బెనర్జీ అధ్యక్షతన జరిగింది. ఈ సమావేశానికి కేవలం 72 మంది సభ్యులు హాజరయ్యారు.

ప్రశ్న 2.
సూరత్ కాంగ్రెస్ సమావేశం గురించి రాయండి.
జవాబు.
మితవాదులు, అతివాదుల మధ్య బేధాభిప్రాయాలు పెరుగుతున్న సమయంలో 1907లో సూరత్ సమావేశం జరిగింది. 1905లో బెనారస్లో జరిగిన సమావేశం మితవాది అయిన గోపాలకృష్ణ గోఖలే ఆధ్వరంలో నడిచింది. 1906లో కలకత్తాలో జరిగిన సమావేశంలో అధ్యక్షపదవిని అతివాదులు పొందాలని ప్రయత్నించారు. కానీ మితవాదులు దౌత్యం చేసి దాదాబాయ్ నౌరోజీ ‘గ్రాండ్ ఓల్డ్మన్ ఆఫ్ ఇండియా’ పేరు ప్రతిపాదించడంతో అతివాదులు ఏమీ చేయలేకపోయారు. దాంతో వారు 1907లో ఆ పదవిని ఆశించారు. ఆ సమావేశంలో మితవాదులు రసి బిహారీ బోస్ పేరును ప్రతిపాదించగా అతివాదులు లజపతిరాయ్ పేరును ప్రతిపాదించారు. స్వపరిపాలన, విదేశీ వస్తుబహిష్కరణ, జాతీయ విద్యావిధానం మొదలైన వాటిని ఎజెండాలో చేర్చలేదని అతివాదులు కోపగించారు. దాంతో లజపతిరాయ్ పోటీ నుంచి తప్పుకున్నాడు. సమావేశంలో తిలక్ ప్రసంగించాలని అనుకున్నాడు. కానీ అతనికి అనుమతి ఇవ్వలేదు. దాంతో సమావేశంలో ఆందోళన, కల్లోలం ఏర్పడ్డాయి. మితవాదులు అతివాదులను సమావేశం నుంచి బహిష్కరించారు.

ప్రశ్న 3.
1905లో జరిగిన బెంగాల్ విభజనను విమర్శనాత్మకంగా వివరించండి.
జవాబు.
అతివాద దశలో మొదటి పరిణామం, బెంగాల్ విభజన వ్యతిరేక ఉద్యమం. దీనినే వందేమాతరం ఉద్యమం లేదా స్వదేశీ ఉద్యమం అంటారు. ఈ ఉద్యమానికి కారణం బెంగాల్ విభజన. 1905లో కర్జన్ పరిపాలనా సౌలభ్యాన్ని సాకుగా చూపి బెంగాల్ను రెండుగా విభజించాడు. కానీ నిజానికి ‘విభజించు పాలించు’ అన్న సిద్ధాంతాన్ని అమలుపరుస్తూ హిందూ, ముస్లింలు అధికంగా ఉన్న తూర్పు పశ్చిమ బెంగాల్లను రెండుగా విభజించినాడు. హిందూ ముస్లింలను వేరుచేయడం ద్వారా జాతీయ ఉద్యమాన్ని దెబ్బతీయాలని భావించాడు. అతని చర్యను అతివాదులే గాక మితవాదులు కూడా విమర్శించారు.

బెంగాల్ విభజనను అధికారికంగా 1905, జులై 4న ప్రకటించారు. కానీ అమలులోకి వచ్చింది 16 అక్టోబర్ 1905న. బెంగాల్ ప్రజలు 16 అక్టోబరు సంతాపదినంగా ప్రకటించారు. ఆ రోజున ఉపవాస దీక్షలు చేశారు. కలకత్తాలో ప్రజలు అర్ధనగ్నంగా తిరిగారు. గంగలో స్నానం చేసి వందేమాతర గీతాన్ని ఆలపించారు. హిందూ ముస్లింల ఐక్యతకు చిహ్నంగా రాఖీలు కట్టుకున్నారు. ఈ ఉద్యమాన్ని మొదట మితవాద నాయకులైన సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ, ఆనంద మోహన్ బోస్లు నడిపించారు. అనంతరం ఇది అతివాదులు, తీవ్రవాదులు చేతిలలోకి వెళ్ళిపోయింది.

ప్రశ్న 4.
ముస్లింలీగు ఏర్పడటానికి దారితీసిన పరిస్థితులను వివరించండి.
జవాబు.
ముస్లిం మైనారిటీలకు సంబంధించిన విషయాలను కాపాడటం కోసం ముస్లింలీగ్ స్థాపించబడింది. నిజానికి ముస్లింలపై జరుగుతున్న అణచివేత కార్యక్రమాలకు వ్యతిరేకంగా ఏర్పడింది. ఈ సంస్థ స్థాపనకు దారితీసిన పరిస్థితులు తెలుసుకోవాలంటే ముందు హిందూ, ముస్లిం సంబంధాలు, ఆంగ్లో- ముస్లింల సంబంధాలు తెలుసుకోవాలి. 18వ శతాబ్దంలో బ్రిటీష్వారు భారతదేశంలో అధికార స్థాపన చేస్తున్న కాలంలో ముస్లింలను తమ బలీయమైన శత్రువులుగా భావించారు. ఇదే ద్వేష భావన 1857 అనంతరం కూడా కొనసాగుతూ వచ్చింది. అయితే 1885లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఏర్పడటం, హిందువులు దానిలో ముఖ్య భూమికను పోషించడంతో దానిని బలహీనం చేయడం కోసం ఆ ద్వేషాన్ని హిందువులపైకి మరల్చారు. కాంగ్రెస్లో నిర్లక్ష్యం చేయబడిన ముస్లింలను బ్రిటీష్వారు దగ్గరికి తీశారు. భారతదేశంలో ముస్లింల అవసరాలను బ్రిటీష్ వారు గుర్తించారు. ఇది వారిపైన ప్రేమతో ‘విభజించు, పాలించు’ అన్న వారి సిద్ధాంతాల ప్రకారం కొనసాగించారు.

కొందరు ముస్లింలు బెంగాల్ విభజనను స్వాగతించారు. ఎందుకంటే ఇది ముస్లింలు అధికంగా ఉన్న ప్రాంతాలను వేరు చేసింది. అందుకే వారు విభజన ఆందోళనలను వ్యతిరేకించారు. భారత జాతీయోద్యమాన్ని అణచడానికి ముస్లింలను వాడుకొన్నారు. 1906లో ముస్లింలను వేరు చేయడానికి వైస్రాయ్ మింటో బ్రిటీష్ అధికారులను నియమించి ముస్లిం ప్రతినిధి వర్గాన్ని, హిందూ ముస్లింల వేర్పాటుకు ప్రయత్నించాడు. ముస్లింల ఈ విజయంతో ఢాకా నవాబు సలీముల్లాఖాన్ 1906లో ముస్లింలీగ్ స్థాపించాడు. దీనికి ఆగాఖాన్ మొదటి అధ్యక్షుడు. బ్రిటీష్ వారికి విశ్వాసంగా ఉంటూ ముస్లింల రాజకీయ ఇతర హక్కులను కాపాడటం దీని లక్ష్యం. ఇది ఏ మాత్రం భేదభావం లేకుండా ముస్లింలు మరియు ఇతర సంఘాలతో స్నేహభావాన్ని పెంపొందించే ప్రయత్నం చేసింది. మార్లే కాంగ్రెస్కు వ్యతిరేకమైన ముస్లిం లీగును స్వాగతించాడు.

ప్రశ్న 5.
1909 మింటో – మార్లే చట్టంలోని నిబంధనలను తెలపండి.
జవాబు.
వందేమాతర ఉద్యమం బలహీనపడిన తరువాత బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం మితవాదులను సంతృప్తి పరచడానికి 1909లో ఇండియన్ కౌన్సిల్ చట్టాన్ని రాజ్యాంగ సంస్కరణల పేరుతో ప్రవేశపెట్టింది. ఈ సంస్కరణలను మింటో మార్లే సంస్కరణ అంటారు. మింటో వైశ్రాయ్ కాగా, మార్లే భారత కార్యదర్శి.

ఈ చట్టం కేంద్ర, ప్రాంతీయ శాసనసభలను విస్తృతపరచింది. కేంద్రశాసనసభ సభ్యుల సంఖ్య 16 నుంచి 60కి పెంచబడింది. అందులో 37 మంది అధికారిక, 23 మంది అనధికార సభ్యులు. పెద్ద ప్రాంతీయ శాసనసభ సభ్యుల సంఖ్య 50 వరకు, చిన్న శాసనసభ సభ్యుల సంఖ్య 30వరకు పెంచబడింది. కేంద్ర శాసనసభలో సభ్యులకు తీర్మానాలను ప్రతిపాదించడం ప్రశ్నలను సంధించే హక్కు ఇవ్వబడింది. బడ్జెట్పైన చర్చించే హక్కు ఇవ్వబడింది. ఈ చట్టంలోని మరొక ముఖ్య అంశం ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. మింటోమార్లే చట్టాలు భారతీయులను సంతృప్తి పరచలేకపోయాయి. బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వ ఏర్పాటు అనే కాంగ్రెస్ డిమాండ్ విస్మరించ బడింది. అంతేకాక ముస్లింలకు ఏర్పాటు చేసిన ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు హిందూ, ముస్లిం ఐక్యత మీద పెద్ద దెబ్బకొట్టాయి. ఈ విధానం సిక్కులకు క్రిస్టియన్లకు ఇతరులకు ప్రత్యేక నియోజక వర్గాల ఏర్పాటుకు మార్గం వేసింది.

సంక్షిప్త సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అరవిందోఘోష్. జవాబు. అరవిందో సుప్రసిద్ధ బెంగాలీ పండితుడు. కవి, జాతీయవాది, యోగి మరియు గురువు. ఈయన భారత స్వతంత్ర సంగ్రామంలో పాల్గొన్నారు. ఈయన ఆధ్యాత్మిక విలువలతో నాయకులని ప్రభావితం చేసారు. వందేమాతరం గేయాన్ని ఆంగ్లభాషలోకి అనువాదం చేసారు. అరవిందో రాజకీయం నుంచి క్రమంగా ఆధ్యాత్మికత వైపుగా ప్రవేశించారు. పుదుచ్చేరిలో నాలుగేళ్ళ ఏకగ్రతతో యోగసాధన చేసి 1914లో ఆర్య అనే మాసపత్రికను వెలువర్చారు. దీని ద్వార తన భావాలు ప్రకటించేవారు.

ప్రశ్న 2.
సంపద హరణ సిద్ధాంతం.
జవాబు.
భారత రాజకీయ, ఆర్థిక రంగాలలో వచ్చిన సహజ హక్కుల భావన మితవాద నాయకుల సహకారం వల్లనే వచ్చింది. దాదాబాయ్ తన ‘సంపద హరణ సిద్ధాంతం’లో బ్రిటీష్వారు భారతదేశం నుంచి విస్తారమైన సంపదను తరలిస్తున్నారని సూచించాడు. ఈ ఆర్థిక హరణ భారతదేశంలో ఆర్థిక విధ్వంసాన్ని సృష్టించింది. అధికమైన పన్నులు, పరిశ్రమల క్షయం దీనిఫలితమే. ఈ సిద్ధాంత వివరణలో తమ స్వంత వనురుల ద్వారా తమకు తాము అభివృద్ధి చెందించుకునే సహకారాన్ని అందించమని ఆయన బ్రిటిష్ వారిని ప్రాధేయపడ్డాడు.

ప్రశ్న 3.
అనుశీలన సమితి.
జవాబు.
1902లో బెంగాల్లో ‘అనుశీలన సమితి’ అనే రహస్య విప్లవ సంఘం ఏర్పాటు అయ్యింది. దీని వ్యవస్థాపకులలో బరీంద్రకుమార్ ఘోష్, జతీంద్రనాథ్ బెనర్జీ మరియు ప్రమోద్ మిత్తర్ ఉన్నారు. అరవింద్ ఘోష్, మార్గరెట్ ఎలిజబెత్ నోబుల్లు (అనంతకాలంలో ఈమె సిస్టర్ నివేదితగా పేరుగాంచింది) దీనిని ప్రోత్సహించారు. బరీంద్రకుమార్ ఘోష్ ‘యుగాంతర్’ అనే విప్లవ పత్రికను నడిపి దానిలో విప్లవ భావాలను ప్రచురించాడు. బరీంద్రకుమార్ ఘోష్, భూపేంద్రనాథత్లు 1906లో తూర్పు బెంగాల్ డిప్యూటి గవర్నర్ ఫుల్లర్ను చంపే ప్రయత్నం చేశారు. కానీ అది నిష్పలమయింది. 1908లో ఖుదీరాంబోస్, ప్రఫుల్లచాకీలు జనులచేత విమర్శింపబడిన ముజఫర్పూర్ జడ్జి కింగ్స్ఫర్డ్ను చంపే ప్రయత్నం చేశారు. ఈ సంఘటనలో ప్రఫుల్లచాకీ తనను తాను కాల్చుకుని చనిపోయాడు. ఖుదీరాంబోసు పట్టుకొని ఉరితీశారు.

ప్రశ్న 4.
అభినవ భారతి.
జవాబు.
1897లో మహారాష్ట్రలోని పూనాలో ప్లేగువ్యాధి ప్రబలింది. బ్రిటీష్ అధికారులు రాండ్ మరియు ఐరెస్ట్లు అమానవీయ పద్ధతులలో దీని నిర్మూలన చేపట్టారు. వీరిని దామోదర చాపేకర్, బాలకృష్ణ చాపేకర్లు చంపారు. 1904లో ప్రభుత్వం చాపేకర్ సోదరులను ఉరితీసింది. ఈ కాలంలో ‘అభినవ భారత్’ అనే రహస్య సంఘం ఏర్పడింది. దీని స్థాపకులలో వినాయక దామోదర సావర్కార్, గణేష్ సావర్కార్ ఉన్నారు. గణేష్ సావర్కార్ తన రాతల ద్వారా విద్వేషాన్ని రెచ్చగొడుతున్నాడని నాసిక్ జడ్జి జాక్సన్ అతనికి దేశబహిష్కరణ శిక్ష విధించాడు. దీనికి ప్రతీకారంగా అభినవ భారతి సభ్యుడైన అనంతలక్ష్మణ్ కార్కర్ జాక్సన్ న్ను చంపాడు. దీనినే నాసిక్ కుట్రకేసు అంటారు. ఇందులో 27 మందిని దోషులుగా తేల్చారు. ఈ కేసులో దామోదర సావర్కరు జీవితఖైదు శిక్షవేసి అండమాన్ జైలుకు పంపారు.

ప్రశ్న 5.
గదర్పార్టీ.
జవాబు.
గదర్పార్టీని భారత విప్లవకారులు అమెరికాలో స్థాపించారు. ‘గదర్’ అనగా విప్లవం. ‘గదర్’ అనే పత్రికను కూడా ప్రారంభించారు. ఈ పత్రిక ఇంగ్లీష్, ఉర్దూ, మరాఠీ, గురుముఖి నాలుగు భాషలలో వెలువడింది. ఈ పత్రిక భారతదేశం మరియు విదేశాలలో విప్లవ భావాలను ప్రచారం చేసింది. ఈ పార్టీ లాలాహరదయాళ్ నాయకత్వంలో నడిచింది. ఆంధ్రప్రాంతానికి చెందిన దర్శి చెంచయ్య ఈ పార్టీ సభ్యుడు. ఈ పార్టీ మొదటి ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో ఒక విప్లవాన్ని తీసుకొని రావాలని ప్రయత్నం చేసింది గానీ అది విఫలమయ్యింది. ఈ విప్లవకారులందరూ భారతదేశ స్వతంత్రోద్యమ చరిత్రలో తగిన గుర్తింపును పొందారు. వారి దేశభక్తి, త్యాగనిరతిని ప్రజలు ఎంతగానో మెచ్చుకున్నారు.

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year Chemistry Study Material 8th Lesson Hydrogen and its Compounds Textbook Questions and Answers.

TS Inter 1st Year Chemistry Study Material 8th Lesson Hydrogen and its Compounds

Very Short Answer Type Questions

Question 1.
The three isotopes of hydrogen differ in their rates of reaction. Give the reasons.
Answer:
Due to the difference in the bond dissociation enthalpies of the H₂, D₂ and T₂ molecules differ in their rates of reaction. The reactivity order is H₂ > D₂ > T₂.

Question 2.
Why is dihydrogen used in weldipg of high melting metals?
Answer:
Atomic hydrogen and oxy-hydrogen torches generate very high temperature of 4000K. So dihydrogen is used in welding of high-melting metals.

Question 3.
Describe one method of producing high-purity hydrogen.
Answer:
High purity (> 99.95%) dihydrogen can be obtained by electrolysing warm aqueous barium hydroxide solution using nickel electrodes.

Question 4.
Explain the term “SYNGAS”.
Answer:
The mixture of CO and H₂ is called as water gas or SYNGAS because it is used in the synthesis of methanol and a number of hydrocarbons.

Question 5.
What is meant by coal gasification? Explain with relevant, balanced equation.
Answer:
The process of producing SYNGAS from coal is called coal gasification.

Question 6.
Define the term Hydride. How many categories of hydrides are known? Name them.
Answer:
The binary compounds of hydrogen with other elements are called hydrides.
The hydrides are classified into three categories.

1.  Ionic or saline or salt like hydrides.
2. Covalent or molecular hydrides.
3. Metallic or non-stoichiometric hydrides.

Question 7.
The unusual property of water in condensed phase leads to its high heat of vapourization. What is that property?
Answer:
The unusual property of water in condensed phase that leading to its high heat of vapourisation is due to the presence of extensive hydrogen bonding between water molecules.

Question 8.
During photosynthesis, water is oxidized to O₂. Which element is reduced?
Answer:
The photosynthesis reaction is
6 CO₂ + 6 H₂O → C₆ H₁₂ O₆ + 6 O₂

The oxidation number of carbon in CO₂ is + 4 but in carbohydrate formed the oxidation number of carbon is O. Thus carbon is reduced.

Question 9.
What do you mean by autoprotolysis? Give the equation to represent the auto-protolysis of water.
Answer:
Self – ionisation of water is known as autoprotolysis.

Because of this property, water acts as Bronsted acid when dissolved in alkalis and also acts as Bronsted base when dissolved in acids.

Question 10.
Water behaves as an amphoteric substance in the Bronsted sense. How do you explain?
Answer:
Water can donate a proton and also can accept a proton. So it can act as both acid and base in bronsted sense. A substance which can act both as an acid and a base is called amphoteric substance. Hence, we can say that water is an amphoteric oxide.

Short Answer Questions

Question 1.
The boiling points of NH₃ H₂O and HF are higher than those of the, hydrides of the subsequent members of the group. Give your reasons.
Answer:
Hydrogen is covalently bonded with more electronegative atoms such as F, O and N. The weak electrostatic attractive force is called hydrogen bond.

Because of the association of molecules through hydrogen bonds these hydrides have high boiling points. This is because some extra energy is required to break the hydrogen bond.

The electronegativities of the higher members of N, O, F groups are less. So their hydrides are less polar and cannot form hydrogen bonds. Hence the boiling points of the hydrides of the subsequent members of the N, O, F groups have low boiling points.

Question 2.
Discuss the position of hydrogen in the periodic table on the basis of its electronic configuration.
Answer:
Basing on its electronic configuration (1s¹), hydrogen has to be placed in the 1st period in group I along with alkali metals. Hydrogen resembles the alkali metals in its ability to form hydrated uni + ve ion (H⁺_aq).

Hydrogen can also form uni -ve ion (H^–). Hence, it can be clubbed with VILA group elements.

However, the position of hydrogen in the periodic table is not satisfactory. It is a matter of choice of the individual to place it in group I along with alkali metals or with group VII along with halogens. Some prefer to place hydrogen separately at the top of the periodic table.

Question 3.
How is the electronic configuration of hydrogen suitable for its chemical reactions?
Answer:
The electronic configuration of hydrogen is 1s¹. It can participate in reactions (i) by losing one electron, (ii) by gaining one electron and (iii) by sharing its electrons.
eg : 1. By losing electron :
In the reaction with fluorine it gives electron but H⁺ ion cannot exist independently but in water it exist by combining with water.
HF + H₂O → H₃O⁺ + F^–

2. By gaining electron :
With highly electropositive metals it form hydrides by gaining electron.
Na⁺ + H^– → NaH

3. By sharing electrons. It forms sev¬eral compounds by sharing electrons.
H : Cl

Question 4.
What happens when dihydrogen reacts with a) Chlorine and b) Sodium metal? Explain.
Answer:
a) When chlorine react with hydrogen hydrogen chloride is formed.
H₂ + Cl₂ → 2HCl

In HCl, hydrogen shares its electron with chlorine. Hydrogen reduces chlorine to HCl.

b) When sodium reacts with hydrogen, sodium hydride is formed.
2Na + H₂ → 2NaH

In this reaction, sodium loses electron while hydrogen gains electron forming Na⁺ and H^– ions. Here sodium is oxidised while hydrogen is reduced.

Question 5.
Write a note on heavy water.
Answer:
Heavy water is deuterium oxide. Its formula is D₂O. It contains heavier deuterium atoms in the place of normal, hydrogen atoms of water molecule. It is prepared by the prolonged repeated electrolysis of \(\frac{M}{2}\) NaOH solution. The electrolytic cell consists of a steel tank which acts as cathode. A perforated nickel sheet acts as anode and 0.5M NaOH solution acts as electrolyte. The electrolysis is carried in 7 stages. At the end of seventh stage 99% heavy water is obtained.

Properties:
1) It reacts with CaC₂ and liberates heavy acetylene.
CaC₂ + 2D₂O → C₂D₂ + Ca (OD)₂

2) It reacts with S03 and produce heavy sulphuric acid.
SO₃ + D₂O → D₂SO₄

Hydrolysis reactions of salts with heavy water are called deuterolysis reactions.
Ex : AlCl₃ + 3D₂O → Al(OD)₃ + 3DCl

Uses :
It is extensively used in nuclear reactors as a moderator and in exchange reactions for the study of reaction mechanism.

Question 6.
Name the isotopes of hydrogen. What is the ratio of the masses of these isotopes?
Answer:
Hydrogen ₁¹H
Deuterium ₁²H or ₁²D
Tritium : ₁³H or ₁³T

The masses of these isotopes are H = 1.008,
D = 2.014 and T = 3.016.

Question 7.
What is water – gas shift reaction? How can the production of dihydrogen be increased by this reaction?
Answer:
Generally water gas produced by passing steam over red hot coke contain less percentage of H₂.
C + H₂O → CO + H₂

The amount of H₂ in water gas can be increased by reacting CO of syngas with steam in the presence of Iron chromate catalyst.

CO (g) + H₂O (g) → CO₂ + H₂. This is called water gas shift reaction.

The CO₂ formed is removed by scrubbing with sodium arsenite solution.

Question 8.
Complete and balance the following reactions :

Answer:

Question 9.
What is the nature of the hydrides formed by elements of 13 group?
Answer:
Group 13 elements form covalent hydrides. These are mainly electron deficient hydrides. They act as Lewis acids.

Boron form large number of hydrides called boranes. Aluminium form a single polymeric hydride called allane. Gallium forms a dimerichydride and indium forms a polymeric hydride which are not stable. Thallium does not from any hydride.

Question 10.
Discuss the principle and the method of softening of hard water by synthetic, ion-exchange resins.
Answer:
The water which is free from all the dissolved mineral salts is called deionised water.

Deionised water can be prepared in two steps.
1) Removal of cations :
Hard water is passed through a tank containing cation exchange resin. Then the Ca⁺² and Mg⁺² ions present in the water are replaced by H⁺ ions from the resin.
2R COOH + Ca⁺² → [R (COO)]₂ Ca + 2H⁺

2) Removal of anions:
Now the water coming from the cation tank is passed through a tank containing anion exchange resin. This resin absorbs anions like Cl^–, SO^-2₄ etc. from the hard water and OH^– ions are released.
RNH⁺₃ OH^– + Cl^– → RNH⁺₃ Cl^– + OH^–
2RNH⁺₃ OH^– + SO^-2₄ → (R – NH⁺₃)2 SO^-2₄ + 2OH^–

The H⁺ and OH^– ions unite to form Deionised water.

After some time the cation resin and the anion resin lose their capacities to remove the cations and anions from the hard water. Then the resins are said to be exhausted. Then they are to be regenerated. The cation resin is regenerated by passing a solution of H₂SO₄. Anion resin is regenerated by passing a moderately concentrated solution of NaOH.

Question 11.
Write a few lines on the utility of hydrogen as a fule. [Mar. ;13]
Answer:
Hydrogen releases large quantity of heat energy on combustion. Hence it is widely used as industrial fuel. Moreover, the pollutants released in the combustion of hydrogen will be less. Atomic hydrogen and oxy-hydrogen torches are used for welding and cutting metals. Hydrogen is also used as rocket fuel. It is also used in fuel cells for generating electric energy. On combination with carbon monoxide (water gas) it is used as industrial fuel.

Question 12.
A 1% solution of H₂O₂ is provided to you. What steps do you take to prepare pure H₂O₂ from it?
Answer:
The concentration of H₂O₂ involves three stages.
Stage (1) :
The dilute solution of H₂O₂ is carefully evaporated on a water bath under reduced pressure. Then 30% H₂O₂ solution is obtained.

Stage (2):
The 30% H₂O₂ solution is heated in a distillation flask under reduced pressure. Then 90% H₂O₂ is obtained.

Stage (3) :
The 90% H₂O₂ solution is subjected to crystallisation using solid CO₂ and ether. Then 100% H₂O₂ separates out.

Question 13.
Mention any three uses of H₂O₂ in modern times.
Answer:

1. Used as antiseptic in medicine and surgery.
2. Used to bleach silk, wool, ivory, hair etc.
3. Used to restore the colour of old and spoiled lead paintings.
4. Used as an oxidising agent in the labo¬ratory.

Long Answer Questions

Question 1.
White an essay on the commercial preparation of dihydrogen. Give balanced equations.
Answer:
Commercially hydrogen is prepared by the following methods.

1) Electrolysis method :
Electrolysis of . acidified or alkaline water gives hydrogen.

2) It is obtained as a byproduct during the manufacture of sodium hydroxide.

3) By passing a mixture of steam and hydrocarbons over a catalyst gives a mixture of CO and H₂.
CH₄ + H₂O → CO + 3H₂
C_nH_2n+2 + nH₂ → nCO + (2n + 1) H₂

4) When steam is passed over red hot coke water gas is formed.
C + H₂O → CO + H₂

The hydrogen present in water gas obtained from hydrocarbons and steam or coke and steam is separated by water gas shift reaction. The water gas is mixed with steam and passed over iron chromate catalyst. Then CO converts into CO₂ which is removed by scrubbing with sodium arsenate.
CO + H₂O → CO₂ + H₂

Question 2.
Illustrate the chemistry of dihydrogen by its reaction with
i) N₂
ii) Metal ions and metal oxides and
iii) Organic compounds
How is dihydrogen used in the manufac-ture of chemicals?
Answer:
i) Reaction with N₂:
Hydrogen react with nitrogen in the presence of iron powder as catalyst forming ammonia.

This reaction is used for the manufacture of ammonia by Haler’s process.

ii) Reaction with metal ions, metal oxides:
Hydrogen is a good reducing agent and reduces several metal oxides and metal ions to their corresponding metals.
Pd²⁺ + H₂ → Pd + 2H⁺
CuO + H₂ → CU + H₂O

iii) Organic compounds :
Hydrogen will be added to the double bonds and triple bonds present in the unsaturated organic compounds in the presence of catalyst.

A mixture of H₂ and CO is added to 1 – alk- ene to give aldehydes which are further reduced to alcohols. This reaction is known as hydroformylation.
R CH = CH₂ + H₂ + CO → R CH₂ – CH₂ CHO
R CH₂ CH₂ CHO + H₂ → R CH₂ CH₂ CH₂OH

In the manufacture of chemicals:
a) HCl is manufactured by burning H₂ in Cl₂.
H₂ + Cl₂ → 2HCl

b) Ammonia is manufactured by Haber’s process.

c) Methyl alcohol is manufactured by passing a mixture of CO and H₂ over catalyst.

Question 3.
Explain, with suitable examples, the following ; [AP Mar. ’19; (AP ’16; IPE ’14)]
i) electron-deficient
ii) electron-precise and
iii) electron-rich hydrides
Answer:
Dihydrogen forms molecular compounds with most of the p – block elements. These are three types.
i) Electron-deficient hydrides:
These are formed by elements of 13 group (Boron family). In these hydrides the electrons available are not sufficient for making the bonds. They do not have octet around the central atom. So they act as Lewis acids. Eg Diborane B₂H₆.

For writing the Lewis structure the number of available electrons are 12 but required are 14.

ii) Electron precise hydrides :
The hydrides whose central atom is having octet and all the electron pairs around the central are bond pairs are called electron precise hydrides. Eg: CH₄, SiH₄, CeH₄, SnH₄. Electron precise hydrides have required number of electrons for writing the Lewis diagrams.

iii) Electron rich hydrides :
The hydrides whose central atom is having octet and among the electron pairs around the central atom if some are bond pairs and some are lone pairs are called electron rich molecule. Eg NH₃, H₂O. These contain excess electrons which are present as lone pairs.

Question 4.
Write in brief on [AP Mar. ’19]
i) ionic hydrides
ii) interstitial hydrides.
Answer:
i) Ionic hydrides :
These are formed by the highly electropositive s – block metals. In s- block metal hydrides LiH, BeH₂ and MgH₂ have some covalent character. The ionic hydrides are crystalline. They are non-volatile compounds. They are non-conducting in solid state. But in molten condition, if electrolysed they give metal at cathode and hydrogen at anode.

This reaction confirms that ionic hydrides contain H^– ion.

Ionic hydrides liberate hydrogen forming alkaline solution when dissolved in water.
NaH + H₂O → NaOH + H₂

So ionic hydrides are used as a source of hydrogen.

ii) Interstitial hydrides:
These are formed by many of d – and f – block elements. But metals of 7, 8 and 9 groups do not form hydride. This part of the periodic table is called hydride gap. These are non-stoichiometric compounds. Earlier it was thought the hydrogen atoms occupy the interstitial voids of metal crystals. So they are as interstitial compounds. This is correct only in the case of Ni, Pd, Ce and Ac. In most of other cases the crystal structure of metals is changing during the formation of these hydrides.

Some metals like Pd and Pt absorb large amounts of hydrogen. This property is known as occlusion. This property is also used as a storage of H₂ and purification of H₂. Also used in catalytic reduction / hydrogenation reactions.

Question 5.
Explain any four of the chemical properties of water.
Answer:
1. Amphoteric nature:
Water can act both as acid and base. In the Bronsted sense it acts as an acid with NH₃ and a base with H₂S.

2. Reaction with Metals:
Water react with metals liberating hydrogen. Here water is reduced to hydrogen and metals is oxidised.
2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂

3. Hydrolysis reaction :
Several ionic and covalent compounds hydrolyse in water.
P₄O₁₀ + 6H₂O → 4H₃PO₄
SiCl₄ + 2H₂O → SiO₂ + 4HCl

4. Hydrates formation:
When several salts crystalysed as hydrated salts
Eg : i) [Cr (H₂O)₆] Cl₃ – Coordinated water
ii) BaCl₂.2H₂O – Lattice water
iii) [Cu (H₂O)₄] SO₄ . H₂O. The H₂O molecule outside the coordination sphere is hydrogen bonded water.

Question 6.
Explain the terms hard water and soft water. Write a note on the [Mar. ’18 (AP)]
i) ion-exchange method and
ii) Calgon method for the removal of hardness of water. [AP ’16; TS ’15 TS Mar. ’19]
Answer:
Water which gives ready and permanent lather with soap is called soft water.

Water which do not give ready and permanent lather with soap is called hard water.

Hardness of water is due to the presence of soluble chloride, sulphate and bicarbonate compounds of magnesium and calcium such as MgCl₂, MgSO₄, Mg(HCO₃)₂, CaCl₂, CaSO₄, Ca(HCO₃)₂.

1) Ion exchange method :
The water which is free from all the dissolved mineral salts is called deionised water.

Deionised water can be prepared in two steps.
1) Removal of cations :
Hard water is passed through a tank containing cation exchange resin. Then the Ca⁺² and Mg⁺² ions present in the water are replaced by H⁺ ions from the resin.
2R COOH + Ca⁺² → [R (COO)]₂ Ca + 2H⁺

2) Removal of anions:
Now the water coming from the cation tank is passed through a tank containing anion exchange resin. This resin absorbs anions like Cl^–, SO^-22₄ etc. from the hard water and OH^– ions are released.
RNH³₃ OH^– + Cl^– → RNH⁺₃ Cl^– + OH^–
2RNH⁺₃ OH^– + SO^-22₄ → (R – NH⁺₃)2 SO^-22₄ + 2OH^–

The H⁺ and OH^– ions unite to form Deionised water.

After sometime the cation resin and the anion resin lose their capacities to remove the cations and anions from the hard water. Then the resins are said to be exhausted. Then they are to be regenerated. The cation resin is regenerated by passing a solution of H₂SO₄. Anion resin is regenerated by passing a moderately concentrated solution of NaOH.

2) Calgon method :
Sodium hexametaphos- phate is commercially called as calgon.
When calgon is added to hard water it reacts with calcium and magnesium ions forming complex anions.
Na₂ [Na₄ (PO₃)₆] + 2Mg²⁺ → Na₂ [Mg₂ (PO₃)₆] + 4Na⁺
Na₂ [Na₄ (PO₃)₆] + 2Ca²⁺ → Na₂ [Ca₂ (PO₃)₆] + 4Na⁺

Due to the formation of the complex the Mg²⁺ and Ca²⁺ become inactive and cannot react with soap. So the water can give good lather. This method is used only for laundry process.

Question 7.
Write the chemical reaction to justify that hydrogen peroxide can function as an oxidizing as well as reducing agent. [TS Mar. ’18, (TS ’16; AP ’15]
Answer:
Hydrogen peroxide can act as both oxidising and reducing agent in both acid and basic medium.

Oxidation properties:

Eg : H₂O₂ oxidises PbS to PbSO₄ in acid medium
PbS + 4H₂O₂ → PbSO₄ + 4H₂O.

H₂O₂ oxidises formaldehyde to formic acid in basic medium.
2HCHO + H₂O₂ → 2HCOOH + H₂

Reduction properties:

Eg : H₂O₂ reduces acidified potassium per-manganate in acid medium.
2KMnO₄ + 3H₂SO₄ + 5H₂O₂ → K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 8H₂O + 5O₂

H₂O₂ reduces potassium ferrycyanide in basic medium.
2K₃ [Fe (CN)₆] + 2KOH + H₂O₂ → 2K₄[Fe (CN)₆] + 2H₂O + O₂

Question 8.
Complete and balance the following chemical reactions:
i) PhS (s) + H₂O₂(aq) →
ii) MnO^–₄ (aq) + H₂O₂ (aq) →
iii) CaO (s) + H₂O (g) →
iv) Ca₃ N₂ (s) + H₂O (l) →
Classify the above into (a) hydrolysis (b) redox and (c) hydration reactions.
Answer:
i) PbS + 4H₂O₂(aq) → PbSO₄ + 4H₂O
This reaction is redox reaction. Pbs is oxidised, H₂O₂ is reduced.

ii) 2MnO^–₄ (aq) + 6H⁺ + 5H₂O₂ (aq) → 2Mn²⁺ + 8H₂O + 5O₂
This reaction is redox reaction. Here MnO^–_{4 is reduced while H202 is oxidised.}

iii) CaO (s) + H₂O (g) → Ca (OH)₂
This reaction is hydration.

iv) Ca₃ N₂ (s) + 6H₂O → 3Ca(OH)₂ + 2NH₃
This is hydrolysis reaction.

Question 9.
Discuss, with relevant chemical equations, various methods of preparing hydrogen peroxide. Which of these methods is useful to prepare D₂ O₂?
Answer:
Hydrogen peroxide can be prepared by the following methods.
1) By adding ice cold dilute sulphuric acid to barium peroxide gives hydrogen peroxide.
BaO₂.8H₂O (s) + H₂SO₄ (aq) → BaSO₄ + H₂O₂ + 8 H₂O

BaSO₄ can be removed by filtration. Excess water can be removed by evaporation under reduced pressure.

2) Electrolysis of 50% H₂SO₄ using platinum anode and lead cathode gives H₂O₂.
2H₂SO₄ → 2H⁺ + 2HSO^–₄

Hydrolysis of perdisulphuric acid gives hydrogen peroxide.
H₂S₂O₈ + 2H₂O → 2H₂SO₄ + H₂O₂.

3) Industrially it is prepared by the auto oxidation of 2 – alkylanthraquinols.

K₂S₂O₈ is used for the preparation of D₂O₂.
D₂O₂ can be prepared by dissolving K₂S₂O₆ in heavy water.
K₂S₂O₈ + 2D₂O → 2KDSO₄ + D₂O₂

Question 10.
In how many ways can you express the strength of H₂O₂? Calculate the strength of 15 volume solution of H₂O₂.in g/l. Express this strength in normality and molarity.
Answer:
i) Strength of H₂O₂ expressed in volumes:
Eg : 10 vol. H₂O₂, 20 vol. H₂O₂ and 100 vol. H₂O₂
20 vol. H₂O₂ means 1 ml of this solution liberates 20 ml of O₂ gas at STP.
∴ 10 ml of 20 vol liberates 200 ml of oxygen at STP.
10 vol. H₂O₂ solution means 1 ml of this solution liberates 10 ml of O₂ gas at STP.

ii) To express the strength in % (W/V) :
H₂O₂ decomposes, as shown below

1 mole of O₂ gas is liberated from 2 notes of H₂O₂.
i.e., 22.4 lit of O₂ is given by 2 × 34 g of H₂O₂.
∴ 10 lit of O₂ gas at STP can be given by?
Weight of H₂O₂ in 1 lit of solution \(\frac{2\times34\times10}{22.4}\) = 30.36 g

30.36g (W/V) refers to the weight of H₂O, in 1000 ml of solution.
∴ Strength of H₂O₂ = 3.036 % (W/V)
(Wt. of H₂O₂ in 100 ml solution is called its strength.)

iii) Molarity of H₂O₂ solution = \(\frac{30.36}{34}\) = 0.893 M

iv) Normality of solution is the number of gram equivalents of solute present in 1 lit of solution.
Equivalent weight of H₂O₂

Strength of 15 vol H₂O₂ :
10 volume H₂O₂ is 3% W/V
15 volume H202 is
\(\frac{15\times3}{10}\) = 4.5 gm/100ml

∴ The wt. of H202 in 1 litre = 45 g/L
Normality of 10 vol. H₂O₂ is 1.786
Normality of 15 vol. H₂O₂ is

Question 11.
Explain the structure of the Hydrogen peroxide molecule.
Answer:
H₂O₂ has an open book structure. It is non-linear and non-polar. The two oxygen atoms are considered to be present on the spine of an open book. The two hydrogen atoms can be considered to be present on the two covers. H-O-O bond angle is 94° 48¹. O-O bond length is 1.48 A.

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year History Study Material 7th Lesson దక్షిణ భారతదేశ రాజ్యాలు Textbook Questions and Answers.

TS Inter 1st Year History Study Material 7th Lesson దక్షిణ భారతదేశ రాజ్యాలు

సంక్షిప్త సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
పృధ్వీరాజ్ రాసో గురించి రాయండి.
జవాబు.
రాజపుత్రుల పుట్టుక గురించి మరొక ఆసక్తికరమైన విషయాన్ని “పృధ్వీరాజ్ రాసో” అనే హింది కావ్యంలో చాంద్ బర్దాయ్ అనే కవి తెలియజేసాడు. ఇతడి ప్రకారం అబూ పర్వతం మీద వశిష్టుడు చేసిన హోమాగ్ని నుంచి ఉద్భవించిన వీరుడి సంతతి వారైనందువల్ల వీరు అగ్నికుల క్షత్రియులయ్యారని పేర్కొన్నాడు. ఈ యజ్ఞగుండం నుంచి నలుగురు వీరులు ఉద్భవించారని వారు ఒక్కొక్కరు ఒక్కొక్క రాజపుత్ర రాజ్యాన్ని స్థాపించారనే అభిప్రాయం కలదు. చౌహానులు, సోలంకీలు లేదా చాళుక్యులు, పరమారులు, ప్రతీహారులు ఈ వంశీయులని పేర్కొన్నాడు.

ప్రశ్న 2.
రాజతరంగిణి ప్రాధాన్యత.
జవాబు.
ప్రాచీన భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన చారిత్రక రచన కల్హణుడు రచించిన ‘రాజ తరంగిణి’. ఇది క్రీ.శ. 1148 సం॥లో రచించబడినది. ఇది కాశ్మీర్ రాజుల చరిత్ర. కాశ్మీర్ వారు చరిత్రపట్ల అత్యంత ఆసక్తిని కనబరిచారని కల్హణుడు తెలియజేసినాడు. చరిత్రపట్ల ఆసక్తిని కలిగిన కల్హణుడు లభించిన ఆధారాలను ఉపయోగించి గొప్పగా రచించాడు.

ప్రశ్న 3.
భోజరాజు రచనలు ఏవి ?
జవాబు.
భోజరాజును “కవుల్లో రాజకుమారుడు” అంటారు. భోజరాజు కవితల మీద ‘సరస్వతీ కంఠాభరణం’, ‘శృంగార ప్రకాశ’ రాజనీతిపై ‘యుక్తికల్ప తరువు’, యోగ సూత్రాలపై ‘రాజమార్తాండ’ వ్యాఖ్యానం రచించాడు.

ప్రశ్న 4.
అరబ్ దండయాత్రల ప్రభావం.
జవాబు.
ఇస్లాం మతాన్ని అరేబియా నుంచి తూర్పుదిశగా వ్యాప్తి చేయాలనేది అరబ్ల లక్ష్యం. దీనికై వారు అనేకసార్లు -దాడులు చేసారు. ఖలీఫా వాలిద్ అరేబియాను పాలిస్తున్న రోజులలో సింధ్ను ‘దాహిర్’ పరిపాలించేవాడు. సింధ్ రాజ్య సముద్ర దొంగలు. ఖలీఫా కోసం తీసుకెళుతున్న ఓడలను దోచుకున్నారు. దీనిపై దాహిర్ను వివరణ అడిగి సరైన సమాధానం లేదనే సాకుతో క్రీ.శ. 712లో మహ్మద్-బీన్-ఖాసిం నేతృత్వంలో దండెత్తాడు. ‘అలోర్’ వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో దాహిర్ ఓడి ప్రాణాలు కోల్పోయాడు. భారతీయుల అనైక్యత అరబ్బుల దాడి విజయవంతం కావడానికి తోడ్పడింది. అయితే ఆచార్య లేనప్పూల్ అరబ్బుల సింధు ఆక్రమణను సత్ఫలితాలివ్వని ఘనవిజయంగా వర్ణించాడు.

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
రెండో పులకేశి వ్యక్తిత్వాన్ని, విజయాలను వివరించండి.
జవాబు.
రెండో పులకేశి (క్రీ.శ. 609-642): రెండో పులకేశి బాదామి చాళుక్యుల్లోనే గాక ప్రసిద్ధ భారతీయ చక్రవర్తుల్లో ఒకడు. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి తర్వాత దక్షిణాపథాన్ని పూర్తిగా జయించి ఏలిన మొదటి సార్వభౌముడు రెండో పులకేశి. ఇతని విజయాలను రవికీర్తి అనే జైన పండితుడు ‘ఐహోలు’ (ఐహోళి) శాసనంలో వివరించాడు. అధికారాన్ని . సుస్థిరం చేసుకున్న తర్వాత, రెండో పులకేశి దిగ్విజయ యాత్రలు సాగించాడు. ఇతడు బనవాసి, కొంకణ రాజ్యాలను జయించాడు. లాట, మాళవ, అళుప (ఉడిపి మండలం), ఘూర్జర ప్రభువులనణచి సామంతులుగా చేసుకున్నాడు. దక్షిణ కోసల, కళింగ రాజ్యాల మీద దండయాత్రలను నిర్వహించాడు. పిష్ఠపురం, కునాల (కొల్లేరు) యుద్ధాల్లో విజయాన్ని సాధించి వేంగిని ఆక్రమించాడు. అనంతరం తన తమ్ముడైన కుబ్జవిష్ణువర్ధనుణ్ణి ఈ ప్రాంతానికి రాజుగా నియమించాడు. పులకేశి మరణం తర్వాత, వేంగీ పాలకులు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకుని, తూర్పు చాళుక్యులు లేదా వేంగీ చాళుక్యులుగా ప్రసిద్ధి గాంచారు. తర్వాత ఇతడు చేర, చోళ, పాండ్యరాజుల మైత్రిని సంపాదించి, పల్లవ రాజ్యంపై దండెత్తి, మహేంద్రవర్మను పుల్లలూరు యుద్ధంలో ఓడించాడు. చాళుక్య, పల్లవ రాజ్యాల మధ్య సంఘర్షణకు ఇది నాంది. పులకేశి విజయాలన్నిటిలో ఘనమైంది హర్షవర్ధనుణ్ణి ఓడించడం. ‘సకల ఉత్తరాపథేశ్వరుడైన’ హర్షవర్ధనుడు దక్షిణాపథాన్ని జయించాలని దండెత్తి వచ్చినప్పుడు పులకేశి అతణ్ణి నర్మదానది ఒడ్డున ఓడించి ‘పరమేశ్వర’ బిరుదును స్వీకరించాడు.

ఈ విజయ పరంపరలతో పులకేశి కీర్తి ప్రతిష్ఠలు దిగంతాలకు వ్యాపించాయి. పారశీక చక్రవర్తి రెండో ఖుస్రూ పులకేశి శక్తి సామర్థ్యాలను గురించి విని అతనితో దౌత్య సంబంధాలను నెలకొల్పుకున్నాడు. అజంతా మొదటి గుహలోని రెండు చిత్రాలు, ఈ రాయబారాలకు సంబంధించినవేనని కొందరి అభిప్రాయం. క్రీ.శ. 640-641 ప్రాంతంలో చైనా యాత్రికుడైన హూయాన్ త్సాంగ్ చాళుక్య రాజ్యాన్ని దర్శించి తన అనుభవాలను వివరించాడు. పులకేశి సామ్రాజ్యం సారవంతమై, సిరి సంపదలతో తులతూగుతున్న దేశమని అతను తెలిపాడు. అక్కడి ప్రజలు యుద్ధప్రియులని, మేలు చేసిన వారిపట్ల కృతజ్ఞులై ఉంటారని వారికోసం ప్రాణాలను సైతం ఇవ్వడానికి సంసిద్ధులవు తారని, అలాగే కీడు తలపెట్టిన వారిపై ప్రతీకారం తీర్చుకోనిదే నిద్రపోరని అతను వివరించాడు. వారి రాజు పు-లో-కే-షి (పులకేశి) క్షత్రియ వీరుడని, తన ప్రజలను, సైనిక బలాన్ని చూసుకుని అతడు గర్విస్తాడని, పొరుగు రాజ్యాలంటే అతనికి లక్ష్యం లేదని అతను వర్ణించాడు.

ఇన్ని గొప్ప విజయాలను సాధించిన పులకేశి జీవితం విషాదాంతమైంది. క్రీ.శ.641లో పులకేశి రెండోసారి పల్లవరాజ్యం మీద దండెత్తినపుడు పల్లవరాజైన నరసింహవర్మ పులకేశిని బాదామి వరకు తరిమి వధించాడు. ఈ పరాజయం నుంచి బాదామి చాళుక్యులు ఒక శతాబ్దం వరకు కోలుకోలేదు.

ప్రశ్న 2.
దక్షిణభారతదేశ సంస్కృతికి పల్లవుల యొక్క సేవను వివరించండి.
జవాబు.
దాదాపు రెండున్నర శతాబ్దాల కాలం పాటు కాంచీపురాన్ని రాజధానిగా చేసుకొని పరిపాలించిన వారు పల్లవులు. వీరు క్రీ.శ 557 నుంచి క్రీ.శ 796 వరకు పరిపాలించారు. బాదామి చాళుక్యులు, మధురై పాండ్యులు వీరికి సమకాలికులు. వీరు ప్రస్తుత తమిళ, కన్నడ ప్రాంతాలను పరిపాలించారు. కావేరీ, తుంగభద్ర డెల్టాపై అధికారం సాధించేందుకు వీరు నిరంతరం యుద్ధాలలో మునిగి ఉండేవారు. సింహవిష్ణు నాయకత్వంలో తమిళదేశంలో అత్యంత శక్తివంతులుగా పేరొందారు. సింహవిష్ణు అనంతరం అతడి కుమారుడు మహేంద్రవర్మ రాజయ్యాడు. ఇతడు రెండవ పులకేశి చేతిలో క్రీ.శ 610లో పరాజితుడయ్యాడు. మహేంద్రవర్మ తర్వాత అతడి కుమారుడు నరసింహవర్మ రాజయ్యాడు. ఇతడు మణి మంగళం యుద్ధంలో రెండవ పులకేశిని ఓడించి, చంపి వారి రాజధాని బాదామిని దోచుకున్నాడు. ‘వాతాపికొండన్’ అనే బిరుదు ధరించాడు. చైనా యాత్రికుడు హూయాన్ త్సాంగ్ ఇతని ఆస్థానాన్ని దర్శించాడు. ఇతడి వారసులు బలహీనులు.

పల్లవుల రాజకీయ వ్యవస్థ: పల్లవులు దక్షిణ భారతదేశంలో సువిశాల సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. భారతదేశ సాంస్కృతిక చరిత్రలో పల్లవయుగం గొప్పదశ. భారతదేశ సాంస్కృతిక ఐక్యత వీరి కాలంలో జరిగింది. పల్లవులు సంప్రదాయ నిరంకుశ రాజరిక వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. పరిపాలనా వ్యవస్థకు రాజే ప్రధాన సూత్రధారి. రాజుకు సర్వాధికారాలు ఉండేవి. అయినా నిరంకుశుడు కాదు. ధర్మాన్ని రక్షిస్తూ ఉండేవాడు. దైనందిన పరిపాలనలో రాజుకు అనేకమంది అధికారులు సహకరించేవారు. పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం రాజ్యాన్ని రాష్ట్రాలు, కొట్టాలు, గ్రామాలుగా విభజించారు. భూమిశిస్తు రాజ్యానికి ప్రధాన ఆదాయం. దీనికి తోడు వాణిజ్య పన్నులు, వస్తువులపై పన్నుల ద్వారా ఆదాయం లభించేది.

మతాభివృద్ధి: పల్లవులు వైదిక మతాభిమానులు. వీరిలో చాలామంది శైవులు. రాజసింహుడు వంటి కొంతమంది వైష్ణవ మతాభిమానులుండేవారు. శైవులను నాయనార్లని పిలిచేవారు. వీరిలో ‘అప్పార్’, ‘సంబంధార్’, ‘సుందరమూర్తి’, ‘మాళిక్కవాళగర్’ మొదలైనవారు శైవమత వ్యాప్తికి ఈ యుగంలో అంకితమయ్యారు. విప్రనారాయణ, తిరుమంగై మొదలైన ఆళ్వారులు వైష్ణవమత వ్యాప్తికి అంకితమయ్యారు. పల్లవ యుగంలో తిరుపతి, శ్రీరంగం మొదలైన వైష్ణవ క్షేత్రాలు భక్తులను ఆకర్షించాయి. జైన, బౌద్ధమతాలు కూడా ఈ యుగంలో విలసిల్లాయి. కాంచీపురంలో 180 బౌద్ధారామాలున్నట్లు హూయాన్ త్సాంగ్ రాశాడు. అయితే శైవమతం, వైష్ణవమతాల వ్యాప్తితో జైన, బౌద్ధమతాలు కొంతవరకు క్షీణించాయి.

విద్యాసారస్వతాల ప్రగతి: ప్రాచీన పల్లవుల కాలంలో సంస్కృతం రాజభాష అయింది. నవీన పల్లవులు తమ శాసనాలన్నిటినీ సంస్కృతంలోనే వేయించారు. వీరు ఘటికలను స్థాపించి, సంస్కృతాన్ని, వైదిక విద్యలను పోషించారు. ఈ ఘటికల్లో చతుర్విద విద్యలు అంటే అన్వీక్షకి (Philosophy), త్రయీ (Three Vedas), వార్తా (Economics), దండనీతి (Politics) బోధించేవారు. కాంచీపుర ఘటికా స్థానం, దేశవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి వహించి, దూర ప్రాంతాల నుంచి విద్యార్థులను ఆకర్షించింది. సంస్కృత కవులైన భారవి, దండి వీరి కాలం వారే. విద్యలతోబాటు, తమిళదేశంలో నాట్య సంగీతాల్లో కూడా విశేషమైన కృషి జరిగింది. ఆనాటి వాఙ్మయంలో మృదంగం, యాళి, విరళి మొదలైన వాయిద్యాల పేర్లున్నాయి.

వాస్తు శిల్పాల్లో పల్లవుల కృషి: దక్షిణ భారతదేశంలో వాస్తు చరిత్ర పల్లవుల కాలంలోనే ప్రారంభమైందని విన్సెట్ స్మిత్ అభిప్రాయం. మనోహరమైన భారతీయ శిల్పరీతుల్లో పల్లవశైలి ఒకటి. వీరి కాలంనాటి శిల్పాలు, నిర్మాణాలు అపురూప కళాఖండాలు. ముఖ్యంగా కొండను తొలిచి ఆలయాలను నిర్మించే అద్భుతమైన కొత్త పద్ధతిని, మహేంద్రవర్మ తమిళ దేశంలో ప్రవేశపెట్టాడు. ఇదే పద్ధతిలో నరసింహవర్మ మహామల్లవరం (మహాబలిపురం)లో పంచపాండవుల రథాలను తొలిపించాడు. రాజసింహుడు మహాబలిపురంలో తీరదేవాలయాన్ని, కాంచీపురంలో కైలాసనాథ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. పల్లవుల వాస్తు ప్రత్యేకత కైలాసనాథ ఆలయంలో ప్రతిబింబిస్తుంది. శిల్పాల్లో మహామల్లపురంలో ఉన్న ‘గంగావతరణ’ శిల్పం విదేశీ కళావిమర్శకుల ప్రశంసలందుకున్నది.

ప్రశ్న 3.
చాళుక్యుల కాలంలో దక్కనులో నెలకొన్న పరిస్థితులను చర్చించండి.
జవాబు.
దక్కన్, దక్షిణ భారతదేశాన్ని పాలించిన రాజవంశాలలో చాళుక్యులు ప్రధానమైనవారు. చాళుక్యులు బాదామీ చాళుక్యులు, కళ్యాణి చాళుక్యులు, వేంగి చాళుక్యులు అనే మూడు ప్రధాన వంశాలుగా ఉన్నారు. వీరు కంచిని ఏలిన పల్లవులకు సమకాలీనులు. క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం నుంచి 8వ శతాబ్దం వరకు తిరిగి క్రీ.శ. 10వ శతాబ్దం నుంచి 12వ శతాబ్దం వరకు సుదీర్ఘకాలం పరిపాలించారు.

రాజ్య విస్తరణ: బాదామీ చాళుక్యుల రాజ్యాన్ని పాలించిన మొదటిరాజు జయసింహ వల్లభుడు. వింధ్య పర్వతాలు, కృష్ణానది మధ్య ఉన్న దక్షిణా పథాన్ని పాలించాడు. బాదామీ చాళుక్యులలో గొప్పవాడు మొదటి పులకేశి. రెండవ పులకేశి అందరిలోకి గొప్పవాడు. ఇతను క్రీ.శ. 609-642 సంవత్సరం వరకు పరిపాలించాడు. క్రీ.శ. 609లో సింహాసనం అధిష్టించి అంతర్గత సమస్యలను అణచివేసాడు. కదంబులు, గాంగులను జయించాడు. లాటపాలకులు, మాళవులు, ఘార్జరులు ఇతని సార్వభౌమత్వాన్ని అంగీకరించారు. పల్లవ మహేంద్రవర్మను ఓడించాడు. వేంగి ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి తన సోదరుడైన కుబ్జ విష్ణువర్ధనుని పాలకుడిగా నియమించాడు. తరువాత వేంగి తూర్పు చాళుక్యుల రాజధాని అయింది. వారు రెండు శతాబ్దాలపాటు ఆంధ్రదేశాన్ని పరిపాలించారు.

రెండవ పులకేశి కాలంలో చైనా యాత్రికుడు హుయాన్ త్సాంగ్ బాదామీ చాళుక్యరాజ్యాన్ని సందర్శించాడు. హుయానాత్సాంగ్ రెండవ పులకేశి గొప్పతనాన్ని, సైనిక బలాన్ని కొనియాడాడు. రెండవ పులకేశి నర్మదా యుద్ధంలో హర్షవర్ధనుని ఓడించి నర్మదానదిని హర్షవర్ధనుని రాజ్యానికి హద్దుగా నిర్ణయించాడు. అయితే రెండవ పులకేశి చివరి రోజులు విషాదాంతమయ్యాయి. క్రీ.శ. 642లో జరిగిన మణమంగళం యుద్ధంలో రెండవ పులకేశి పల్లవరాజు చేతిలో ఓడిపోయి మరణించాడు. రెండవ పులకేశి వారసులు బలహీనులవుట వలన, రాష్ట్రకుట దంతిదుర్గుని దాడుల వలన బాదామీ చాళుక్యుల పాలన అంతమైంది.

పాలనా విధానం: చాళుక్యులది వంశపారంపర్య నిరంకుశ రాజరిక వ్యవస్థ. రాజుకు సర్వాధికారాలు ఉండేవి. రాజును దైవాంశ సంభూతుడిగా భావించేవారు. రాజులు ‘శ్రీ పృథ్వీ వల్లభ’ అనే బిరుదు ధరించారు. చాళుక్యుల పాలనలో నిర్దిష్టమైన మంత్రి పరిషత్ లేదు. రాజ కుటుంబానికి విశ్వాసపాత్రులు అయిన వారు పరిపాలనా వ్యవహారాలు · నిర్వహించేవారు. చాళుక్య రాజ్యంలో పాలన వికేంద్రీకరించబడింది. రాష్ట్రాలు, విషయాలు, నాడులు అనే పాలనావ్యవస్థలు ఉండేవి. విషయపతులు, సమర్థులు, గ్రామభోజకులు అనే అధికారుల గురించి చాళుక్యుల రికార్డులలో ప్రస్తావన లభిస్తుంది. పాలనా వ్యవహారంలో గ్రామం అత్యంత చిన్న విభాగం. ‘గాముండ’ అనే అధికారి గ్రామపాలనను నిర్వహించేవాడు. ఇతను గ్రామానికి, రాజుకు మధ్య వారధిగా ఉండేవాడు. సమర్థవంతమైన పన్నుల వ్యవస్థ అమలులో ఉండేది. సొంత గృహాలు, ఇంటి స్థలాలు ఉన్నవారు పన్నులు చెల్లించాల్సి ఉండేది.

సాంఘిక పరిస్థితులు:
విద్యా విధానం: ప్రజలు విద్యాభ్యాసం పట్ల శ్రద్ధ కనబరచేవారని హూయాన్ త్సాంగ్ పేర్కొన్నాడు. వీరి శాసనాల్లో బ్రాహ్మణులు పద్నాలుగు విద్యల్లో పాండిత్యం కలవారని చెప్పబడింది. బాదామీలో నాలుగు రకాల శాస్త్ర బోధన జరిగేదని తెలుస్తోంది. చాళుక్యుల సంప్రదాయం ప్రకారం పద్నాలుగు విద్యల్లో చతుర్వేదాలు, ఆరు అంగాలు, పురాణాలు, మీమాంస, న్యాయ, ధర్మశాస్త్రాలు ఉండేవి. వేదాలు, తత్త్వశాస్త్రం, అర్థశాస్త్రం, దండనీతి అనే నాలుగు విద్యలు ప్రధానమైనవిగా భావించేవారు.
మత విశ్వాసాలు: చాళుక్యులు సంప్రదాయ హిందూ మతస్థులు. వారు వైదిక బలిదానాలను పునరుద్ధరించారు. మొదటి పులకేశి అశ్వమేధయాగం చేశాడు. చాళుక్యులు బాదామీ, ఐహోలు, పట్టడకల్లలో గొప్ప ఆలయాలను నిర్మించారు.

సైనిక వ్యవస్థ: చాళుక్యులు పటిష్టమైన సైనిక వ్యవస్థను కలిగి ఉండేవారు. హర్షవర్ధనుడంతటి గొప్ప చక్రవర్తి రెండవ పులకేశి చేతుల్లో ఓడిపోవటం వీరి సైనిక శక్తికి నిదర్శనం.

కళాపోషణ: చాళుక్యరాజులు గొప్పవాస్తు శిల్పకళా పోషకులు. వీరి పోషణలో గొప్ప ప్రెస్కో చిత్రాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. వీరు బాదామీ, ఐహోలు, పట్టడకల్లో నిర్మించిన ఆలయాలు గొప్ప కళాఖండాలు. ఈ ఆలయాలు సాంఘిక, సాంస్కృతిక రంగాలకు కేంద్రాలుగా విలసిల్లాయి.

ప్రశ్న 4.
ఘనులైన చోళరాజులు సాధించిన విజయాలను వివరించండి.
జవాబు.
దక్షిణ భారతదేశ చరిత్రలో రాజకీయ, సాంస్కృతిక రంగాల్లో విశేషమైన విజయాలను సాధించిన తంజావూరు చోళులకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది.

రాజ్యస్థాపన: అశోకుని 2వ, 12వ శిలా శాసనాలలో చోళులను గురించిన ప్రస్తావన ఉంది. క్రీ.శ. 850 సంవత్సరంలో విజయాలయుడు స్వతంత్ర చోళ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. అతడి రాజధాని ఉరయ్యార్. ఇతడు పల్లవుల వద్ద ఉద్యోగి. ముత్తరియార్ పాలకుల నుంచి విజయాలయుడు తంజావూరు స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

రాజ్యవిస్తరణ – సైనిక విజయాలు: చోళరాజులలో మొదటి ఆదిత్యుడు రెండో గొప్పరాజు. పల్లవరాజు అపరాజితవర్మను అంతమొందించాడు. అతని కుమారుడు పరాంతకుడు పాండ్యులను ఓడించి మధురై స్వాధీనం చేసుకొని, మధురైకొండ అనే బిరుదు ధరించాడు. అయితే ఇతను రాష్ట్రకూట పాలకుడు మూడవ కృష్ణుని చేతిలో ఓడిపోయాడు.

రెండవ పరాంతకుని కుమారుడైన రాజరాజు, తరువాత వచ్చిన మొదటి రాజేంద్రచోళుడు, తరువాతివాడైన రాజాధిరాజులు చోళపాలకుల్లో గొప్పవారు. క్రీ.శ. 985లో రాజరాజు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అతడు చేర, పాండ్య రాజ్యాలను జయించాడు. రాజరాజు గొప్ప నౌకాదళాన్ని ఏర్పాటు చేసుకొని సిలోన్ (శ్రీలంక) ఉత్తర ప్రాంతాన్ని జయించాడు. తూర్పు చాళుక్యరాజు విమలాదిత్యుడు తన కుమార్తె కుందవైని రాజరాజుకిచ్చి వివాహం చేశాడు. రాజరాజు పరమత సహనం గల పాలకుడు. తంజావూరులోని బృహదీశ్వరాలయాన్ని నిర్మింపజేశాడు. బృహదీశ్వరాలయ గోపురం గొప్ప వాస్తు శిల్పకళాఖండం. నేటికీ ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల సందర్శకులను ఆకర్షిస్తోంది. తరువాత వచ్చిన మొదటిరాజేంద్ర చోళుడు సిలోన్పై దండయాత్ర చేశాడు. గాంగ, పాలరాజులపై విజయాలు సాధించి ‘గంగైకొండ రాజేంద్రచోళ’ అని పేరుగాంచాడు.

రాజేంద్ర చోళుడు గొప్ప పాలకుడు. గంగైకొండ చోళపురం (తిరుచినాపల్లి) అనే నూతన రాజధాని నగరాన్ని నిర్మింపజేసాడు. ఇది ఆగ్నేయాసియా దేశాలతో పటిష్ట వ్యాపార సంబంధాలు ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి తోడ్పడింది. పెద్ద కృత్రిమ రిజర్వాయర్ను నిర్మింపజేసి కొలెరుమ్, వెల్లార్ నదుల నుంచి కాలువల ద్వారా నీటిని నింపాడు.
రాజేంద్రచోళుడి తర్వాత వచ్చిన రాజాధిరాజు కాలం నాటికి అంతర్గత, బహిర్గత సమస్యలు ఎక్కువయ్యాయి. ఇతను పాండ్య, కేరళ పాలకులను అణచివేశాడు. పశ్చిమచాళుక్య పాలకుడైన మొదటి సోమేశ్వరునితో జరిగిన యుద్ధంలో రాజాధిరాజు మరణించాడు.

చోళుల పాలన – సామాజిక విశేషాలు: రాజు సర్వాధికారి. పాలనలో రాజుకి ‘ఉదంకుట్టం’ అనే ఉన్నతాధికారులు అండగా ఉండేవారు. చోళులు పటిష్టమైన ఉద్యోగ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. స్థానిక సంస్థలకు పాలనలో విశేషాధికారాలు కల్పించారు. ఉత్తర మేరూరు శాసనం చోళుల కాలంనాటి స్థానిక స్వపరిపాలన విషయాలను తెలియజేస్తుంది. గ్రామపాలన, గ్రామ అసెంబ్లీలో సభ్యులుగా ఎన్నిక కావడానికి కావలసిన అర్హతలను ఈ శాసనం వివరించింది.

స్థానిక పాలన: చోళుల పరిపాలనా వ్యవస్థలోని గొప్ప అంశం, వారికి ఎంతో పేరు తెచ్చిపెట్టింది గ్రామపాలనా వ్యవస్థ పట్టణాలు, గ్రామాలు అసెంబ్లీలను కలిగి ఉండేవి. ఊర్, సభ అనే రెండు రకాల అసెంబ్లీలు ఉండేవి. ‘ఊర్’ సాధారణ సభ్యులతో కూడిన అసెంబ్లీ కాగా, ‘సభ’ బ్రహ్మాండ గ్రామ పాలనా వ్యవహారాలకు సంబంధించింది. గ్రామ అసెంబ్లీ తన విధులను ‘వారియం’ అనే కమిటీల ద్వారా నిర్వహించేది. ఈ అసెంబ్లీ ‘తోట వారియం’, ‘చెరువు వారియం’ ఇలా అనేక కమిటీలు ఏర్పరిచేది. గ్రామ అసెంబ్లీలు పాలనలో సంపూర్ణ సార్వభౌమాధికారాన్ని చెలాయించేవి. గ్రామంలోని ఉమ్మడి భూములపై అధికారాన్ని కలిగి ఉండటంతో పాటు ప్రైవేట్ భూములపై క్రమబద్ధమైన అధికారాన్ని కలిగి ఉండేది.

గ్రామసభల కార్యనిర్వాహక కమిటీ సభ్యులను ప్రజలు ఎన్నుకొనేవారు. ప్రతి గ్రామం, పట్టణం అనేక వార్డులుగా విభజింపబడేవి. వార్డులను ‘కుటుంబం’ అని పిలిచేవారు. వీరికి కొన్ని అర్హతలను ఏర్పాటుచేసారు.

అర్హతలు:: 35-70 సంవత్సరాల మధ్య వయసు ఉండాలి; వేదాలలో పాండిత్యాన్ని కలిగి గ్రామ నివాసి అయి ఉండాలి.
ఈ విధంగా చోళులు సాంఘిక, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక రంగాలలో తమదైన ముద్రవేసి దక్షిణ భారతదేశ చరిత్రలోనే కాక భారతదేశ చరిత్రలోనే ప్రత్యేక స్థానాన్ని కలిగివున్నారు.

ప్రశ్న 5.
చోళుల పరిపాలన ప్రధాన లక్షణాలను చర్చించండి.
జవాబు.
చోళుల పాలనా వ్యవస్థలోని ముఖ్య లక్షణం వారి స్థానిక స్వపరిపాలనా విధానం. చోళుల గ్రామ పరిపాలననే “స్థానిక స్వపరిపాలన” అని కూడా అంటారు. మొదటి పరాంతకుని ఉత్తరమేరూర్ శాసనంలోను, కులోత్తుంగుని శాసనాల్లోను చోళుల గ్రామ పాలనా పద్ధతి వివరించబడింది.

గ్రామ పాలన: చోళుల సామ్రాజ్యంలో ప్రతి గ్రామానికి స్వయం పాలనాధికారం ఉంది. ప్రతి గ్రామంలోను గ్రామ పెద్దల సభ వుండేది. ఈ గ్రామ సభ స్వరూప స్వభావాలను గ్రామ గ్రామానికి మారుతుండేవి.

గ్రామ సభలు: చోళుల కాలంలో గ్రామాల్లో మూడు రకాల సభలుండేవి. అవి: 1) ఊర్ 2) సభ 3) నగరం ఊర్ అనే సభలో గ్రామంలోని భూస్వాములందరూ సభ్యులే. “సభ”లో బ్రాహ్మణ అగ్రహారంలోని వారు మాత్రమే సభ్యులుగా ఉండేవారు. ‘నగరం’ అనేది వర్తకులకు సంబంధించిన సభ. బ్రాహ్మణ అగ్రహారంలోని సభ్యులకు దేవాలయమే సమావేశపు స్థలం. కొన్ని గ్రామాల్లో ప్రత్యేకించి కచేరీలుండేవి.

సభ్యుల ఎన్నిక: చోళుల కాలంలో ప్రతి గ్రామాన్ని 30 వార్డులుగా విభజించారు. ప్రతి వార్డు నుండి ఒక సభ్యుడ్ని లాటరీ పద్ధతిపై ఎన్నుకునేవారు. ఈ సభ్యులను గ్రామసభ ఉపసంఘాలుగా నియమించేది. చెరువులు, సత్రాలు, ఆలయాలు, తోటలు, పాఠశాలలు, నేర విచారణ, పన్నుల వసూలు మొదలైన వాటికి ప్రత్యేక ఉపసంఘాలుండేవి. “పంచదార వారియం” అనే ఉపసంఘం మిగిలిన సంఘాల కార్యక్రమాలను పరిశీలించేది.

అర్హతలు: గ్రామసభలోని సభ్యుల అర్హతలను గురించి ప్రత్యేక నిబంధనావళిని రూపొందించి అమలు చేశారు. సభ్యులుగా ఎన్నుకోబడుటకు ఒక వ్యక్తికి కొన్ని అర్హతలుండాలి. అతడు:

1. 30 నుండి 70 సంవత్సరాల లోపు వయస్సు కలిగి వుండాలి.
2. విద్యావంతుడై వుండాలి.
3. సొంత ఇల్లు కలిగి భూమికి యజమానై వుండాలి. అనర్హతలు: గ్రామసభ సభ్యులకు కొన్ని అర్హతలతో పాటు కొన్ని అనర్హతలు కూడా నిర్దేశించారు.

గ్రామసభకు ఎన్నుకోబడదలచుకున్న వ్యక్తి:

1. పంచ మహాపాపాలు చేసినవాడై ఉండకూడదు.
2. గత మూడు సంవత్సరాలుగా ఏ ఉపసంఘంలోను సభ్యుడిగా ఉండరాదు.
3. ఒకసారి సభ్యుడిగా ఉండి లెక్కలను సరిగా అప్పగించని వాడు కూడా అనర్హుడే,
4. నేరస్థులు వారి బంధువులు కూడా ఈ ఎన్నికల్లో పాల్గొనకూడదు.

గ్రామ సభ అధికారాలు: గ్రామంలోని భూములపై యాజమాన్యపు హక్కు సభకు ఉన్నది. పన్నులను విధించుట, అడవులను నరికించి కొత్త భూములను సాగులోకి తీసుకువచ్చుట మొదలగునవి ఈ సభ ముఖ్య విధులు. వీటితోపాటు భూమి, నీటి తగవులను పరిష్కరించుట, నేరాలను విచారించుట కూడా దీని విధులుగా చెప్పుకోవచ్చు. అయితే ఆదాయ వనరులు తక్కువ కావటంతో కేంద్ర ప్రభుత్వమే రహదారులు నిర్మించగా వాటిపై అజమాయిషీని సభ నిర్వహించేది. గ్రామసభలకు సలహాలివ్వటానికి అధికారులుండేవారు. కేంద్ర ప్రభుత్వము యొక్క అనవసర జోక్యము ఈ సభలలో ఉండేది కాదు.

ముగింపు: చోళుల గ్రామ పాలన సమర్థవంతమైనది, ఆదర్శవంతమైనది. చోళులు గ్రామ పరిపాలనను ఏర్పరచి అందులో ప్రజలను భాగస్వాములను చేయటం వల్ల పాలనలో ప్రభుత్వానికి, ప్రజలకు మధ్య సమన్వయం సాధ్యపడింది.

లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
బాదామి చాళుక్య రాజ్యస్థాపనకు దారితీసిన పరిస్థితులను వివరించండి.
జవాబు.
దక్షిణాపథాన్ని పరిపాలించిన గొప్పపాలకుల్లో కర్ణాటకలోని ‘బాదామి’ కేంద్రంగా పరిపాలించిన చాళుక్యులు ఒకరు. వీరు 7వ శతాబ్దం నుంచి 8వ శతాబ్దం తొలిదశ వరకు పరిపాలించారు. వీరిలో రెండవ పులకేశిన్ సుప్రసిద్ధుడు. వీరినే పశ్చిమ చాళుక్యులు అని వర్ణిస్తారు. స్వతంత్ర్య బాదామి చాళుక్య రాజ్య స్థాపకుడు జయసింహుడు. ఇతడు మహాపరాక్రమవంతుడు. వీరు వింద్యాపర్వతాలకూ, కృష్ణానదికి మధ్య కల భూభాగాలను పరిపాలించి శాశ్వతకీర్తి గడించారు. జయసింహుడి అనంతరం అతని కుమారుడైన రణరంగుడు. ఇతడి అనంతరం పరిపాలించిన బాదామి చాళుక్య రాజుల్లో మొదటి పులకేశిన్ రణరంగుని కుమారుడు. ఇతడు క్రీ.శ. 535 – 566 మధ్యకాలంలో రాజ్యపాలన చేసాడు. బాదామి పట్టణం ఇతని రాజధాని. ఇతని వారసుడే ‘కీర్తివర్మ’. ఇతడు ‘మహారాజు’ అనే బిరుదు ధరించాడు. ఇతడు నలవాడి (కర్నూల్, బళ్ళారి) పాలకులను, బనవాసి కదంబులను ఓడించాడు. ఇతని కుమారుడైన రెండోపులకేశి బాలుడైనందున సోదరుడు మంగళేశుడు రాజ్య వ్యవహారాలు నిర్వహించాడు. ఇతడు కాలచురులను ఓడించి రేవతి .ద్వీపాన్ని ఆక్రమించాడు. క్రీ.శ. 609లో రెండో పులకేశి సింహాసనానికి వచ్చాడు.

ప్రశ్న 2.
మొదటి నర్సింహవర్మన్ సాధించిన విజయాలను చర్చించండి.
జవాబు.
ఇతను మహేంద్రవర్మ కుమారుడు. పల్లవ రాజులందరిలోనూ అగ్రగణ్యుడు. సింహాసనమెక్కిన వెంటనే నరసింహవర్మ చాళుక్యుల దండయాత్రను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. క్రీ.శ. 641లో రెండో పులకేశి పల్లవ రాజ్యంపైకి దండెత్తినప్పుడు పల్లవసేనలు అతణ్ణి ఓడించి తరమడమేకాక నరసింహవర్మ నాయకత్వంలో బాదామి వరకు నడిచి పులకేశిని వధించి బాదామిని దోచుకొన్నాయి. తర్వాత చోళ, పాండ్య ప్రభువులు నరసింహవర్మకు సామంతులయ్యారు. ఈ విజయాలకు నిదర్శనంగా నరసింహవర్మ ‘వాతాపికొండ’, ‘మహామల్ల’ బిరుదులను ధరించాడు.

నరసింహవర్మ కూడా తండ్రి మహేంద్రవర్మలాగా సారస్వతాన్నీ, వాస్తు, లలితకళలనూ పోషించాడు. ఇతను మహామల్లపురం (మహాబలిపురం)లో ఏకశిలా రథాలనే దేవాలయాలను నిర్మింపచేశాడు. సంస్కృతంలో ‘కిరాతార్జు నీయం’ అనే కావ్యాన్ని రచించిన భారవి కవిని ఇతను ఆదరించినట్లుగా తెలుస్తున్నది. నరసింహవర్మ కాలంలోనే హ్యూయాన్ త్సాంగ్ అనే చైనా యాత్రికుడు కాంచీపురాన్ని దర్శించాడు. పల్లవుల రాజ్యాన్ని తమిళ దేశంగా వర్ణిస్తూ ఇక్కడి ప్రజలు నీతిపరులని, సత్యప్రియులని, శ్రమజీవులని, వీరికి విద్యావ్యాసాంగాలలో శ్రద్ధాసక్తులు అధికమని చెప్పాడు. కాంచీపురంలో దాదాపు 100 బౌద్ధారామాలు, 80 దేవాలయాలు ఉన్నట్లుగా కూడా ఇతను తెలిపాడు. నలందా విశ్వవిద్యాలయానికి ఆచార్యుడైన ధర్మపాలుడి జన్మస్థలం కాంచీపురమని ఇతను రాశాడు.

ప్రశ్న 3.
పల్లవ చాళుక్యుల సంఘర్షణను వివరించండి.
జవాబు.
పల్లవ రాజులలో గొప్పవాడు మొదటి మహేంద్రవర్మ. ఇతడు సింహవిష్ణువు కుమారుడు. ఇతడు తన రాజ్యాన్ని. ఉత్తరాన కృష్ణానది వరకు విస్తరింపచేసాడు. ఇతని కాలం నుంచే పల్లవ బాదామి చాళుక్యుల మధ్య రాజ్య విస్తరణకై సంఘర్షణ ఆరంభమైంది. బాదామి చాళుక్యరాజైన రెండో పులకేశిన్ పల్లవరాజుకు చెందిన ‘కర్మ’ రాష్ట్రాన్ని ఆక్రమించాడు. ఆ తరువాత రెండో పులకేశిన్ పల్లవరాజును ‘పుల్లలూరు’ యుద్ధంలో (క్రీ.శ. 630) ఓడించాడు.

మొదటి నరసింహవర్మ మహేంద్రవర్మ కుమారుడు. యువరాజుగా ఉన్నపుడే మణిమంగళంగా యుద్ధంలో రెండో పులకేశిన్ సేనలను ఓడించి తన శక్తి, ప్రతాపాలను నిరూపించుకున్నాడు. చాళుక్యుల రాజధానియైన బాదామిని ధ్వంసం చేసాడు. రెండో పులకేశిన్ కుమారుడైన విక్రమాదిత్యుడు క్రీ.శ. 655లో పల్లవరాజైన నర్సింహవర్మను ఓడించి కాంచీపురాన్ని ఆక్రమించాడు. చోళ, పాండ్య రాజుల గర్వాన్ని అణచివేసాడు. వినయాదిత్యుడి తండ్రి అనంతరం బాదామి చాళుక్యరాజ్య సింహాసనం అధిష్టించాడు. ఇతని అనంతరం చాళుక్య రాజ్యం క్షీణదశకు చేరుకుంది. ఇదేకాలంలో అరబ్ల దండయాత్ర జరిగింది.

ప్రశ్న 4.
సాహిత్యం, వాస్తు, శిల్పకళల పురోభివృద్ధికి పల్లవులు చేసిన సేవను అంచనావేయండి.
జవాబు.
పల్లవుల రాజకీయ వ్యవస్థ: పల్లవులు దక్షిణ భారతదేశంలో సువిశాల సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. భారతదేశ సాంస్కృతిక చరిత్రలో పల్లవయుగం గొప్పదశ. భారతదేశ సాంస్కృతిక ఐక్యత వీరి కాలంలో జరిగింది. పల్లవులు సంప్రదాయ నిరంకుశ రాజరిక వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. పరిపాలనా వ్యవస్థకు రాజే ప్రధాన సూత్రధారి. రాజుకు సర్వాధికారాలు ఉండేవి. అయినా నిరంకుశుడు కాదు. ధర్మాన్ని రక్షిస్తూ ఉండేవాడు. దైనందిన పరిపాలనలో రాజుకు అనేకమంది అధికారులు సహకరించేవారు. పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం రాజ్యాన్ని రాష్ట్రాలు, కొట్టాలు, గ్రామాలుగా విభజించారు. భూమిశిస్తు రాజ్యానికి ప్రధాన ఆదాయం. దీనికి తోడు వాణిజ్య పన్నులు, వస్తువులపై పన్నుల ద్వారా ఆదాయం లభించేది.

మతాభివృద్ధి: పల్లవులు వైదిక మతాభిమానులు. వీరిలో చాలామంది శైవులు. రాజసింహుడు వంటి కొంతమంది వైష్ణవ మతాభిమానులుండేవారు. శైవులను నాయనార్లని పిలిచేవారు. వీరిలో ‘అప్పార్’, ‘సంబంధార్’, ‘సుందరమూర్తి’, ‘మాళిక్కవాళగర్’ మొదలైనవారు శైవమత వ్యాప్తికి ఈ యుగంలో అంకితమయ్యారు. విప్రనారాయణ, తిరుమంగై మొదలైన ఆళ్వారులు వైష్ణవమత వ్యాప్తికి అంకితమయ్యారు. పల్లవ యుగంలో తిరుపతి, శ్రీరంగం మొదలైన వైష్ణవ క్షేత్రాలు భక్తులను ఆకర్షించాయి. జైన, బౌద్ధమతాలు కూడా ఈ యుగంలో విలసిల్లాయి. కాంచీపురంలో 180 బౌద్ధారామాలున్నట్లు హూయాన్ త్సాంగ్ రాశాడు. అయితే శైవమతం, వైష్ణవమతాల వ్యాప్తితో జైన, బౌద్ధమతాలు కొంతవరకు క్షీణించాయి.

విద్యాసారస్వతాల ప్రగతి: ప్రాచీన పల్లవుల కాలంలో సంస్కృతం రాజభాష అయింది. నవీన పల్లవులు తమ శాసనాలన్నిటినీ సంస్కృతంలోనే వేయించారు. వీరు ఘటికలను స్థాపించి, సంస్కృతాన్ని, వైదిక విద్యలను పోషించారు. ఈ ఘటికల్లో చతుర్విద విద్యలు అంటే అన్వీక్షకి (Philosophy), త్రయీ (Three Vedas), వార్తా (Economics), దండనీతి (Politics) బోధించేవారు. కాంచీపుర ఘటికా స్థానం, దేశవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి వహించి, దూర ప్రాంతాల నుంచి విద్యార్థులను ఆకర్షించింది. సంస్కృత కవులైన భారవి, దండి వీరి కాలం వారే. విద్యలతోబాటు, తమిళదేశంలో నాట్య సంగీతాల్లో కూడా విశేషమైన కృషి జరిగింది. ఆనాటి వాఙ్మయంలో మృదంగం, యాళి, విరళి మొదలైన వాయిద్యాల పేర్లున్నాయి.

వాస్తు శిల్పాల్లో పల్లవుల కృషి: దక్షిణ భారతదేశంలో వాస్తు చరిత్ర పల్లవుల కాలంలోనే ప్రారంభమైందని విన్సెట్ స్మిత్ అభిప్రాయం. మనోహరమైన భారతీయ శిల్పరీతుల్లో పల్లవశైలి ఒకటి. వీరి కాలంనాటి శిల్పాలు, నిర్మాణాలు అపురూప కళాఖండాలు. ముఖ్యంగా కొండను తొలిచి ఆలయాలను నిర్మించే అద్భుతమైన కొత్త పద్ధతిని, మహేంద్రవర్మ తమిళ దేశంలో ప్రవేశపెట్టాడు. ఇదే పద్ధతిలో నరసింహవర్మ మహామల్లవరం (మహాబలిపురం)లో పంచపాండవుల రథాలను తొలిపించాడు. రాజసింహుడు మహాబలిపురంలో తీరదేవాలయాన్ని, కాంచీపురంలో కైలాసనాథ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. పల్లవుల వాస్తు ప్రత్యేకత కైలాసనాథ ఆలయంలో ప్రతిబింబిస్తుంది. శిల్పాల్లో మహామల్లపురంలో ఉన్న ‘గంగావతరణ’ శిల్పం విదేశీ కళావిమర్శకుల ప్రశంసలందుకున్నది.

ప్రశ్న 5.
రాజరాజచోళుని ఘనతను చర్చించండి.
జవాబు.
రెండవ పరాంతకుడి కుమారుడైన రాజరాజు క్రీ.శ 985 నుండి 1014 వరకు పరిపాలించారు. మొదటి రాజరాజు కాలం నుంచి చోళ రాజ్యంలో నూతన శకం ప్రారంభమైంది. రాజరాజు అనేక ఘన విజయాలను సాధించి చోళ రాజ్యాన్ని మహాసామ్రాజ్యంగా విస్తరింపచేశాడు. రాజరాజుకు ‘జయంగొండ’, ‘చోళమార్తాండ’ మొదలైన బిరుదు లున్నాయి. పాండ్యులను, చేర రాజులను ఓడించి వారి సామ్రాజ్య భాగాలైన కొడమలై, కొళ్ళంలను ఆక్రమించాడు. నౌకాదళంతో దాడి చేసి, మలయా ద్వీపాన్ని ఆక్రమించడమే కాకుండా శ్రీలంక మీద యుద్ధం చేసి అనూరాధపురాన్ని (ఉత్తర సింహళం) నాశనం చేశాడు. ఉత్తర సింహళానికి “ముమ్ముడి చోళమండల”మని నామకరణం చేశాడు. ఇతని కాలంలోనే కళ్యాణి చాళుక్యులకు, వేంగీ చాళుక్యులకు పోరు ప్రారంభమైంది. రాజరాజు వేంగీ చాళుక్యులకు మద్దతునిచ్చి తన ప్రాబల్యాన్ని వేంగీలో నెలకొల్పాడు.

రాజరాజు తన సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరింపచేయడమే కాకుండా క్రమబద్ధమైన పాలనా విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. పంటపొలాలను సర్వే చేయించి, న్యాయసమ్మతమైన పన్నులను వసూలు చేశాడు. రాజరాజు శివభక్తుడు. తంజావూర్లో ‘రాజరాజేశ్వర’మనే పేరున్న బృహదీశ్వరాలయాన్ని నిర్మించాడు. శైవుడైనప్పటికీ రాజరాజు పరమత సహనం ఉన్నవాడు.. శైలేంద్ర రాజైన శ్రీమార విజయోత్తుంగ వర్మకు నాగపట్టణంలో బౌద్ధ విహారాన్ని నిర్మించడానికి అనుమతినివ్వడమే కాకుండా ఆ విహారానికి ఒక గ్రామాన్ని దానం చేశాడు. ఇతను లలితకళల అభివృద్ధికి కూడా ఎంతో కృషి చేశాడు.

ప్రశ్న 6.
చోళులకాలంలో అభివృద్ధిచెందిన స్థానిక పరిపాలన పద్ధతిని వివరించండి.
జవాబు.
చోళుల పాలనా వ్యవస్థలోని ముఖ్య లక్షణం వారి స్థానిక స్వపరిపాలనా విధానం. చోళుల గ్రామ పరిపాలననే “స్థానిక స్వపరిపాలన” అని కూడా అంటారు. మొదటి పరాంతకుని ఉత్తరమేరూర్ శాసనంలోను, కులోత్తుంగుని శాసనాల్లోను చోళుల గ్రామ పాలనా పద్ధతి వివరించబడింది.

గ్రామ పాలన: చోళుల సామ్రాజ్యంలో ప్రతి గ్రామానికి స్వయం పాలనాధికారం ఉంది. ప్రతి గ్రామంలోను గ్రామ పెద్దల సభ వుండేది. ఈ గ్రామ సభ స్వరూప స్వభావాలను గ్రామ గ్రామానికి మారుతుండేవి.

గ్రామ సభలు: చోళుల కాలంలో గ్రామాల్లో మూడు రకాల సభలుండేవి. అవి: 1) ఊర్ 2) సభ 3) నగరం. ఊర్ అనే సభలో గ్రామంలోని భూస్వాములందరూ సభ్యులే. “సభ”లో బ్రాహ్మణ అగ్రహారంలోని వారు మాత్రమే సభ్యులుగా ఉండేవారు. ‘నగరం’ అనేది వర్తకులకు’ సంబంధించిన సభ. బ్రాహ్మణ అగ్రహారంలోని సభ్యులకు దేవాలయమే సమావేశపు స్థలం. కొన్ని గ్రామాల్లో ప్రత్యేకించి కచేరీలుండేవి.

సభ్యుల ఎన్నిక: చోళుల కాలంలో ప్రతి గ్రామాన్ని 30 వార్డులుగా విభజించారు. ప్రతి వార్డు నుండి ఒక సభ్యుడ్ని లాటరీ పద్ధతిపై ఎన్నుకునేవారు. ఈ సభ్యులను గ్రామసభ ఉపసంఘాలుగా నియమించేది. చెరువులు, సత్రాలు, ఆలయాలు, తోటలు, పాఠశాలలు, నేర విచారణ, పన్నుల వసూలు మొదలైన వాటికి ప్రత్యేక ఉపసంఘాలుండేవి. “పంచదార వారియం” అనే ఉపసంఘం మిగిలిన సంఘాల కార్యక్రమాలను పరిశీలించేది.

అర్హతలు: గ్రామసభలోని సభ్యుల అర్హతలను గురించి ప్రత్యేక నిబంధనావళిని రూపొందించి అమలు చేశారు. సభ్యులుగా ఎన్నుకోబడుటకు ఒక వ్యక్తికి కొన్ని అర్హతలుండాలి. అతడు:

1. 30 నుండి 70 సంవత్సరాల లోపు వయస్సు కలిగి వుండాలి,
2. విద్యావంతుడై వుండాలి,
3. సొంత ఇల్లు కలిగి భూమికి యజమానై వుండాలి.

అనర్హతలు: గ్రామసభ సభ్యులకు కొన్ని అర్హతలతో పాటు కొన్ని అనర్హతలు కూడా నిర్దేశించారు. గ్రామసభకు ఎన్నుకోబడదలచుకున్న వ్యక్తి:

1. పంచ మహాపాపాలు చేసినవాడై ఉండకూడదు,
2. గత మూడు సంవత్సరాలుగా ఏ ఉపసంఘంలోను సభ్యుడిగా ఉండరాదు,
3. ఒకసారి సభ్యుడిగా ఉండి లెక్కలను సరిగా అప్పగించని వాడు కూడా అనర్హుడే,
4. నేరస్తులు వారి బంధువులు కూడా ఈ ఎన్నికల్లో పాల్గొనకూడదు.

గ్రామ సభ అధికారాలు: గ్రామంలోని భూములపై యాజమాన్యపు హక్కు సభకు ఉన్నది. పన్నులను విధించుట, అడవులను నరికించి కొత్త భూములను సాగులోకి తీసుకువచ్చుట మొదలగునవి ఈ సభ ముఖ్య విధులు. వీటితోపాటు భూమి, నీటి తగవులను పరిష్కరించుట, నేరాలను విచారించుట కూడా దీని విధులుగా చెప్పుకోవచ్చు. అయితే ఆదాయ వనరులు తక్కువ కావటంతో కేంద్ర ప్రభుత్వమే రహదారులు నిర్మించగా వాటిపై అజమాయిషీని సభ నిర్వహించేది. గ్రామసభలకు సలహాలివ్వటానికి అధికారులుండేవారు. కేంద్ర ప్రభుత్వము యొక్క అనవసర జోక్యము ఈ సభలలో ఉండేది కాదు.

ముగింపు: చోళుల గ్రామ పాలన సమర్థవంతమైనది, ఆదర్శవంతమైనది. చోళులు గ్రామ పరిపాలనను ఏర్పరచి అందులో ప్రజలను భాగస్వాములను చేయటం వల్ల పాలనలో ప్రభుత్వానికి, ప్రజలకు మధ్య సమన్వయం సాధ్యపడింది.

ప్రశ్న 7.
మొదటి రాజేంద్రుని విజయాలను చర్చించండి.
జవాబు.
మొదటి రాజేంద్రుడు (క్రీ.శ. 1014-1044): రాజరాజు తరువాత చోళ సింహాసనాన్ని అధిష్టించినవాడు అతని కుమారుడు రాజేంద్ర చోళుడు. ఇతడు తండ్రిని మించిన శూరుడుగా కీర్తి ప్రతిష్టలను పొందాడు. అతడు తండ్రివలెనే దిగ్విజయ యాత్రలు సాగించి సామ్రాజ్య వ్యాప్తికి పాటుపడ్డాడు. మొదట పాండ్య, చేర రాజ్యములను జయించాడు. ఆ తరువాత సింహళముపై నౌకాదండయాత్రలు సాగించి దానినంతటిని జయించి తన ఆధిపత్యము క్రిందకు తెచ్చాడు. చాళుక్యరాజ్యంలో జరిగిన వారసత్వ యుద్దాల్లో వేంగి చాళుక్యుల పక్షాన నిలిచి రాజరాజ నరేంద్రునకు సహాయం చేశాడు. రాజరాజనరేంద్రునికి తన కుమార్తె అమ్మంగదేవినిచ్చి వివాహం చేశాడు. తరువాత గంగానది వరకు దండయాత్రలు చేసి, బెంగాల్ పాలవంశీయుడైన మహీపాలుని ఓడించి “గంగైకొండచోళ” అను బిరుదు ధరించాడు. ఈ విజయానికి గుర్తుగా “గంగైకొండ చోళపురము” అను నగరాన్ని నిర్మించి దానిని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. తరువాత గొప్ప నౌకాబలమును రూపొందించుకొని జావా, సుమత్రా ప్రాంతములను పాలించే శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యాధినేతయైన సంగ్రామ విజయోత్తుంగవర్మను ఓడించి, అతని రాజధాని కడారం స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. ఈ విజయమునకు చిహ్నంగా “కడారంకొండ” అనే బిరుదును ధరించాడు. ఇట్టి దిగ్విజయముల వలన రాజేంద్రచోళుడు భారతదేశ సుప్రసిద్ధ పాలకులలో ఒకడుగా కీర్తిని పొందాడు. ఇతడు తన తండ్రివలె గొప్ప పరిపాలనాదక్షుడు. వ్యవసాయాభివృద్ధి కొరకు అనేక నీటివనరులను ఏర్పరచాడు. వైదిక కళాశాలను స్థాపించి, దాని పోషణకు కొంత భూభాగమును దానము చేశాడు. ఇతడు గొప్ప భవన నిర్మాత. ప్రజాసంక్షేమ పాలన సాగించి, “తండ్రిని మించిన తనయుడు” అనే కీర్తిని పొందాడు. ఇతడు శిల్పకళను ఆదరించాడు. గంగైకొండ చోళపురంలో ఒక శివాలయాన్ని నిర్మించాడు.

సంక్షిప్త సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
బాదామి చాళుక్యుల వంశపతనానికి దారితీసిన కారణాలు చర్చించండి.
జవాబు.
బాదామి చాళుక్య వంశరాజుల్లో రెండో కీర్తివర్మ సింహాసనం అధిష్టించాడు. ఇతడు క్రీ.శ. 746 757 మధ్యకాలంలో పాలనచేసాడు. పల్లవ – చాళుక్య సంఘర్షణవల్ల బాదామి చాళుక్యరాజ్యం బలహీనమైంది. ఆర్థికంగా, సైనికంగా చాలా శక్తి నశించింది. సామంతులు ఎదురుతిరిగారు. రాష్ట్రకూటులు దంతిదుర్గుని నేతృత్వంలో స్వతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నారు. దంతిదుర్గుడు ముఖాముఖి యుద్ధంలో రెండో కీర్తివర్మను ఓడించాడు. ఈ విధంగా దక్షిణభారతదేశ చరిత్రలో బాదామిచాళుక్యుల పాలన ముగిసింది.

ప్రశ్న 2.
చాళుక్యుల వాస్తుశిల్పకళ లక్షణాలను వివరించండి.
జవాబు.
చాళుక్యరాజులు గొప్ప వాస్తు – శిల్పకళ, సాహిత్య అభిమానులు. వీరికాలంలో అనేక భారీ దేవాలయాల నిర్మాణం జరిగింది. రాజుల పోషణలో వాస్తు – శిల్పులు సుందరమైన, భారీ దేవాలయాలను బాదామి, ఐహోలు, పట్టడకల్, ఆలంపూర్ మొదలైన ప్రదేశాల్లో నిర్మించారు. దేవాలయం, గుడి సామాజిక – సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలకు కేంద్రమైంది. ఇక్కడ నిర్మించిన దేవాలయాల్లోని స్తంభాలు, విగ్రహాలు ఆనాటి శిల్పుల చాతుర్యానికి, శిల్పకళావైభవానికి నిదర్శనం. వీరి శిల్పకళారీతులచే ‘చాళుక్య శిల్పకళారీతి’ అని వర్ణించారు.

ప్రశ్న 3.
మొదటి రాజాధిరాజు సాధించిన విజయాలను చర్చించండి.
జవాబు.
మొదటి రాజాధిరాజు, మొదటి రాజేంద్రచోళుని కుమారుడు. ఇతని 11 ఏండ్ల పాలనంతా పొరుగు రాజ్యాలతో యుద్ధాల్లో గడిసింది. క్రీ.శ. 1052లో జరిగిన భీకర ‘కొప్పం’ యుద్ధంలో చాళుక్యరాజ్య సైన్యాలచేతిలో మొదటి రాజాధిరాజు ప్రాణాలు కోల్పోయాడు. ఇతని అనంతరం సోదరుడైన రెండో రాజేంద్రుడు సింహాసనం అధిష్టించాడు. కుడాల్ సంగం యుద్ధంలో (క్రీ.శ. 1062) ఇతడు మొదటి సోమేశ్వరున్ని ఓడించాడు.

ప్రశ్న 4.
ఐహోల్ శాసనం ప్రాధాన్యతను వివరించండి.
జవాబు.
ఐహోల్ కర్ణాటక రాష్ట్రములో ఉన్నది. ఈ ప్రదేశంలో పశ్చిమ చాళుక్యరాజు రెండవ పులకేశి యొక్క సేనాని రవికీర్తి వేయించిన ఐహోల్ శాసనం ఉంది. ఈ శాసనంలో రెండవ పులకేశి యొక్క దిగ్విజయ యాత్ర, హర్షునిపై అతని విజయం వర్ణించబడ్డాయి. ఐహోల్లో పశ్చిమ చాళుక్యుల కాలం నాటి దేవాలయాలున్నాయి.

ప్రశ్న 5.
మహాబలిపురంలోని రాతి ఆలయాలను (Rock-cut) వివరించండి.
జవాబు.
మహేంద్రవర్మ – I కాలంనుంచే పల్లవరాజ్యంలో శిల్పులు కొండలను తొలిచి ఆలయాలను నిర్మించారు. వీటినే ‘గుహాలయాలు’ లేదా మండపాలు అని వర్ణిస్తారు. మొదటి మహేంద్రవర్మకాలంలో నిర్మించిన ప్రసిద్ధ గుహాలయాల్లో. పేర్కొనదగినవి ‘పల్లవరం’ దళవనూర్ లో కట్టించిన ‘పంచపాండవ గుహాలయాలు’, ‘మల్లేశ్వరాలయం’ పేర్కొనదగినవి. మొదటి వర్మ స్వయంగా తాను ఎలాంటి ఇటుకలను, వెదురును, లోహాన్ని ఉపయోగించకుండా త్రిమూర్తి ఆలయాన్ని నిర్మించినట్లు తన ‘మండగపట్టుశాసనంలో పేర్కొన్నాడు. ఈ ఆలయంలో సువిశాల మండపాలు, విశాలమైన స్తంభాలపై నిర్మించాడు. స్తంభాలను చెక్కడంలో ఆనాటి శిల్పులు చూపిన ప్రతిభ అద్భుతమనీ వాస్తు శిల్ప పండితుల అభిప్రాయం.

ప్రశ్న 6.
అమోఘవర్షుని విజయాలను చర్చించండి.
జవాబు.
రాష్ట్రకూట పాలకుల్లో మొదట అమోఘవర్షుడు గొప్ప పాలకుడు. ఇతని పాలనాకాలం క్రీ.శ.814 – 878. ఇతడు మూడవ గోవిందుడి కుమారుడు. అతడు స్థానిక పాలకుల, సామంతుల తిరుగుబాట్లు అణచివేశాడు. అతడు వేంగి పాలకుడు విజయాదిత్యుడితో వివాహ సంబంధాలు ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. గంగరాజును ఓడించాడు. అతడు స్వయంగా గొప్ప కవి, కవి పండిత పోషకుడు. కన్నడంలో ‘కవిరాజ మార్గం’ అనే వ్యాకరణ గ్రంథాన్ని రచించాడు. ‘మంఖేడ్’ అనే నూతన రాజధాని నగరాన్ని నిర్మింపజేశాడు.