TS Inter 2nd Year

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 2nd Poem बिहारी के दोहे Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 2nd Poem बिहारी के दोहे

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
बिहारी का संक्षिप्त परिचय लिखिए ।
उत्तर:
कवि का नाम = बिहारीलाल
जीवनकाल = सन् 1603-1664
जन्म स्थान = ग्वालियर के बसुआ गोविंदपुर नामक गाँव
पिता का नाम = केशवराय
दोहे के प्रकार = श्रृंगारपरक नीति एवं भक्ति के
रचनाओं के पक्ष = भावपक्ष और कलापक्ष
शास्त्रों में निपुण = ज्योतिष, गणित, वास्तु, चित्रकला एवं शिल्पकला
साहित्यिक भाषा = ब्रज भाषा
रचना काल = रीतिकाल

प्रश्न 2.
बिहारी के अनुसार दुःख में हमें किस तरह रहना चाहिए ।
उत्तर:
बिहारी के अनुसार हम दुःख में दुःख भरी लंबी साँस मत लेना चाहिए । दुःख में धीरज धर लेना चाहिए । दुःख को दूर करने का उपाय सोचना चाहिए ताकि दुःख दूर हो जाए। भगवान ने हमें सुख और दुःख दोनों दिया है । उसे सहर्ष स्वीकार करना चाहिए ।

एक वाक्य प्रश्न  (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
बिहारी की रचना का नाम लिखिए ।
उत्तर:
“सतसई”

प्रश्न 2.
बिहारी की भाषा क्या थी ?
उत्तर:
ब्रज भाषा

प्रश्न 3.
बिहारी किनके दरबारी कवि थे ?
उत्तर:
जयपुर के राजा जयसिंह के

प्रश्न 4.
बिहारी किस काल के कवि थे ?
उत्तर:
रीतिकाल के

दोहे (దోహాలు)

1. मेरी भव बाधा हरौ, राधा नागरि सोय ।
जा तन की झांई परै, स्यामु हरित – दुति होय ॥

शब्दार्थ :
भव – बाधा = सांसारिक दुःख, సంసార దుఃఖము
नागरी = चतुर, తెలివిగల
सोइ = वही, అతడే, అదే, ఆమే ,
जा = जिसके, ఎవరి యొక్క
झांई परै = परछाई पड़ते ही, झलक पड़ते ही, ध्यान करते ही, నీడ పడటంతోనే, ప్రకాశించడంతోనే, శ్రద్దపెట్టడంతోనే
स्यामु = श्याम रंगवाले कृष्ण, మేఘవర్ణుడైన కృష్ణుడు
हरित – दुति = हरे रंग वाले, प्रसन्न, ఆకుపచ్చ రంగు గల, సంతోషం

भाव : चतुर राधा सांसारिक पीडाओं को दूर करती है। वह इतनी प्रभावशाली है कि उनकी पीले रंग की परछाई पडने मात्र से श्याम रंग के श्रीकृष्ण उज्जवल हरे रंग में बदल जाते हैं ।

భావము : వివేకి అయిన రాధ సంసార బాధలను దూరం చేస్తుంది. ఆమె ఎంత ప్రభావశాలి అంటే ఆమె యొక్క పసుపు వర్ణశరీర ఛాయ పడినంతనే నల్లని వర్ణం గల శ్రీకృష్ణుడు ప్రకాశవంతమైన ఆకుపచ్చ వర్ణంలోకి మారిపోతాడు.

2. बड़े न हुजै गुननु बिनु, बिरद बड़ाई पाइ ।
कहत धतूरे सौं कनकु, गहनौ गढ्यौ न जाइ ॥

शब्दार्थ :
गुननु बिनु = गुणों के बिना, గుణములు లేని
बिरद = कोरी प्रशंसा से भरी हुई बड़ाई, ప్రశంసతో కూడిన గొప్పదనం
कनक = धतूरा, ఉమ్మెత్త పూవు
कनक = सोना, బంగారం

भाव : बिना गुणों के केवल कोरी प्रशंसा से भरी हुई बड़ाई प्राप्त करके कोई भी आदमी बडा नहीं हो सकता । जैसे धतुरे का एक नाम कनक भी है और सोने को भी कनक कहते हैं, तो धतुरे को कनक कहने से उससे आभुषण नहीं बनाए जा सकते ।

భావము : ఎటువంటి గుణములు లేకుండా కేవలం పనికిరాని పొగడ్తలతో నిండివున్న గొప్పతనాన్ని కలిగిన ఏ వ్యక్తి కూడా గొప్పవాడు కాలేడు. ఎలాగంటే, ధతూరే (ఉమ్మెత్తపూ)కి మరొక పేరు “కనక్”. సోనా (బంగారం) ని కూడా “కనక్” అని అంటారు. అయితే ధత:రే (ఉమ్మెత్తపూవు) ని కనక్ అని పిలిచినందువల్ల దానితో బంగారు ఆభరణాలు తయారుచేయలేము.

3. दीघ साँस न लेहु दुःख, सुख साईहिं न भूल ।
दई दई क्यों करत है, दई दई सु कबूल ॥

शब्दार्थ :
दीर्घ = दीर्घ, दुःखभरी लंबी लंबी, దీర్ఘమైన
साई = परमात्मा को, భగవంతునికి
दई – दई = परमात्मा – परमात्मा, పరమాత్మ, పరమాత్మ
दई = परमात्मा ने, పరమాత్ముడు
कबुल = स्वीकार कर, స్వీకరించు

भाग : तू दुःख में दुःख भरी लंबी लंबी साँस न ले तथा सुख में परमात्मा को मत भूल । इस विपत्ति के आने पर हे परमात्मा । क्यों चिल्ला रहा है । परमात्मा ने तुझे सुख अथवा दुःख दिया है, उसे सहर्ष स्वीकार कर ।

భావము : నీవు దుఃఖంలో బాధతో కూడిన దీర్ఘశ్వాస (నిట్టూర్పు) విడువకు మరియు సుఖంలో భగవంతుని మర్చిపోకు. ఆపద వచ్చినపుడు ఓరి భగవంతుడా ! అని ఎందుకు అరుస్తున్నావు. భగవంతుడు నీకు సుఖము లేదా దుఃఖాన్ని ఇచ్చాడు. దానిని ఆనందంగా / సంతోషంగా స్వీకరించు.

4. बसै बुराई जासु तन, ताही कौ सनमानु ।
भलौ भलौ कहि छोडिये, खोटें ग्रह जपु दानु ॥

शब्दार्थ :
ताही कौ = उसी को, అతనికి
सनमानु = आदर, सम्मान, గౌరవం
भलौ – भलौ = अच्छे-अच्छे, మంచి – మంచి
खोटे ग्रह = कष्ट देनेवाले ग्रह, కష్టపెట్టే గ్రహాలు / కష్టాలనిచ్చే గ్రహాలు

भाव : जिस व्यक्ति के हृदय में बुराई बसती है, अर्थात् जो व्यक्ति दुष्ट होता है, उसी का सम्मान होता है । तथा, अच्छे ग्रहों को लोग अच्छा कहकर छोड देते हैं और बुरे तथा कष्ट देनेवाले ग्रहों के लिए जप किए जाते हैं तथा दान दिए जाते हैं ।

భావము : ఏ వ్యక్తి హృదయంలో చెడు నివాసముంటుందో, అంటే ఏ వ్యక్తి దుష్టుడై ఉంటాడో, ఆ వ్యక్తికే గౌరవము, మర్యాద ఉంటుంది. ఎలాగైతే మంచిచి, సుఖాన్ని కలిగించే గ్రహాలను (పొగుడుతూ) మంచిగా చెపుతూ వదిలివేస్తారో, చెడు, కష్టాలని కలిగించే గ్రహాలకోసం జపాలు, దానం చేస్తుంటారో అలాగే వ్యక్తి విషయం లోకూడా.

5. अति अगाधु, अति औथरौ नदी, कूप, सरू, बाइ ।
सो ताकौ सागरू जहाँ, जाकी प्यास बुझाई ।।

शब्दार्थ :
अगाधु = अथाह, లోతు తెలియని
औथरौ = उथला, डगुळे, ఎక్కువ లోతులేని
कूप = कुआँ, బావి
सरु = तालाब, చెరువు
बाइ = बावडी, లోతైన చిన్న చెరువు

भाव : नदी, कुआँ, तालाब, बावडी चाहे जितने अगाध हों, चाहे जितने उथले; जिसकी प्यास जिससे बुझे, उसके लिए वही सागर है ।

భావము : నది, బావి, చెరువు, లోతైన చిన్న చెరువు, అది ఎంత లోతైనదైనా, లోతులేనిదైనా సరే, ఎవరిదాహం దేనిద్వారా తీరుతుందో అదే వారికి సముద్రం. అనగా ఎవరిద్వారా ఉపయోగం జరుగుతుందో వారంటే లబ్ధి పొందిన వారికి గొప్ప అని అర్థం.

6. बढत बढत सम्पति सलिलु, मन सरोजु बढ़ि जाइ ।
घटत घटत सु न फिरि घटै, बरु समूल कुम्हिलाइ ।।

शब्दार्थ :
सम्पति सलिलु = सम्पत्ति रूपी पानी, సంపద రూపంలోని నీరు
मन सरोजु = मन रूपी कमल, మనస్సు రూపంలోని కులం
बरू = बल्कि, అయితే, పైగా
समूल = जड़सहित, मूलधन सहित, సమూలంగా
कूय = कुआँ, బావి
कुम्हिलाइ = मुरझा जाता है, नष्ट हो जाता है, ముడుచుకు పోతుంది, నశించిపోతుంది

भाव : सम्पत्ति रुपी पानी के बढते रहने पर मन रुपी कमल भी बढता जाता है, अर्थात् मन में अनेक प्रकार की लालसाएँ बढ़ती जाती हैं । किंतु सम्पत्ति रूपी पानी के घटने पर मन रूपी कमल घटता नहीं, बल्कि समूल नष्ट हो जाता है ।

భావము : సంపద రూపంలో ఉన్న నీరు పెరుగుతున్నప్పుడు మనస్సు రూపంలో ఉన్న కమలంకూడా పెరుగుతుంది, అనగా మనస్సులో అనేక రకాల కోరికలు పెరుగుతాయి. కానీ సంపద రూపమైన నీరు తగ్గినపుడు మనస్సు రూపమైన కమలం తగ్గదు, పైగా సమూలంగా నశించిపోతుంది.

7. समै- समै सुंदर सबै, रूप कुरूप न कोय ।
मन की रुचि जेती जितै, तित तेती रूचि होय ॥

शब्दार्थ :
समै – समै = अपने अपने समय पर, తమ – తమ సమయాల్లో
रूप = रूपवान, सुंदर, అందం
कुरूप = असुंदर, అందవిహీనం
रुचि = प्रीति, ప్రియమైన
रुचि = शोभा, అందం

भाव : इस संसार में कोई भी वस्तु सुंदर अथवा असुंदर नहीं है । वरन् अपने – अपने समय पर सभी वस्तुएँ सुंदर बन जाती हैं। मनुष्य की जिस वस्तु के प्रति जितनी अधिक प्रीति होती है, वह उसे उतनी ही अधिक शोभा सम्यक दिखाई देगी ।

భావము : ఈ ప్రపంచంలో ఏ వస్తువు కూడా అందమైనది, అంద విహీనమైనది అంటూ ఉండదు. కాకపోతే వారి వారి సమయాల్లో అన్ని వస్తువులు అందంగా తయారైనవే. మనిషికి ఏ వస్తువు ఎడల ఎక్కువ ప్రేమవుంటుందో అది అతనికి అంతే ఎక్కువ అందంగా కన్పిస్తుంది.

8. या अनुरागी चित्त की गति समुझे नहिं कोइ ।
ज्यौं – ज्यौं बूड़ै स्याम रंग, त्यौं – त्यौं उज्जलु हो ॥

शब्दार्थ :
या = इस, దీని
अनुरागी = प्रेम से भरे, ప్రేమతో నిండిన
चित्त = मन, మనస్సు
गति = दशा, स्थिति, దశ, స్థితి
ज्यौं – ज्यौं = जैसे – जैसे, ఎలాగైతే, ఎట్లయితే
बूड़ै = डूबना, लीन होना, మునిగిపోవుట, లీనమైపోవుట
त्यौं – त्यौं = वैसे – वैसे, అలాగే, అట్లాగే

भाव : कृष्ण के प्रेम में डूबे हुए मन की स्थिति निराली होती है। ईश्वर के प्रेम में जितना डूबते हैं, हम उतने ही उज्ज्वल स्थिति को प्राप्त करते हैं।

భావము : కృష్ణుని ప్రేమలో మునిగి వున్న మనస్సు యొక్క స్థితి అపూర్వమైనది. ఈశ్వరుని యొక్క ప్రేమలో ఎంత మునిగి / నిమగ్నమైపోతామో అంత మనము ఉజ్వల స్థితి పొందుతాము.

दोहे के भाव (దోహాలు భావార్థాలు)

1. मेरी भव बाधा हरौ, राधा नागरि सोय ।
जा तन की झांई परै, स्यामु हरित दुति होय ॥

भावार्थ : बिहारी इस दोहे में राधा की स्तुति करते हुए कहते हैं. चतुर राधा सांसारिक पीडाओं को दूर करती है । वह इतनी प्रभावशाली है कि उनकी शरीर की परछाई पडने मात्र से श्याम / साँवला रंग के श्रीकृष्ण उज्जवल हरे रंग में बदल जाते हैं ।

భావార్థము : బిహారి ఈ దోహాలో రాధను స్తుతిస్తూ / స్మరిస్తూ ఈ విధంగా చెప్పారు. వివేకి అయిన రాధ సంసార బాధలను దూరం చేస్తుంది. ఆమె ఎంత ప్రభావశాలి అంటే ఆమె యొక్క శరీర ఛాయ పడినంతనే నల్లని వర్ణం (నీల మేఘశ్యాముడు) గల శ్రీకృష్ణుడు ప్రకాశవంతమైన ఆకుపచ్చ వర్ణంలోకి మారిపోతాడు.

2. बसै बुराई जासु तन, ताही कौ सनमानु ।
भलौ भलौ कहि छोडिये, खोटें ग्रह जपु दानु ॥

भावार्थ : बिहारी इस दोहे में दुष्ट व्यक्ति की सम्मान के बारे में बताते हुए कहते हैं – “जिस व्यक्ति के हृदय में बुराई बसती है, अर्थात जो व्यक्ति दुष्ट होता है, उसी का समाज में सम्मान होता है । जैसे, अच्छे ग्रहों को लोग अच्छा / भला कहकर छोड देते हैं और बुरे तथा कष्ट देनेवाले ग्रहों के लिए जप तथा दान दिए जाते हैं ।

భావార్థము : ఈ దోహాలో “బిహారీ” దుష్ట వ్యక్తికి ఇచ్చే గౌరవాన్ని గురించి చెబుతున్నారు. ఏ వ్యక్తి హృదయంలో చెడునివాసముంటుందో, అంటే ఏ వ్యక్తి దుష్టుడై ఉంటాడో, ఆ వ్యక్తికే గౌరవ, మార్యద ఉంటుంది. ఎలాగైతే మంచిని, సుఖాన్ని కలిగించే గ్రహాలను (పొగుడుతూ) మంచిగా చెబుతూ వదిలివేస్తారు మరియు చెడుని, కష్టాలని కలిగించే గ్రహాలకోసం జపాలు, దానాలు చేస్తుంటారు.

3. समै- समै सुंदर सबै, रूप कुरूप न कोय ।
मन की रुचि जेती जितै, तित तेती रुचि होय ॥

भावार्थ : बिहारी इस दोहे में वस्तु की सुंदर या असुंदर की स्थिति के बारे में बताते हुए कहते हैं- “इस दुनिया में कोई भी वस्तु सुंदर या असुंदर नहीं है । वरन् अपने – अपने समय पर सभी वस्तुएँ सुंदर बन जाती हैं । मनुष्य की जिस वस्तु के प्रति जितनी अधिक प्रीति होती है, वह उसे उतना ही अधिक सुंदर दिखाई देगी ।

భావార్థము : బిహారీ ఈ దోహాలో వస్తువు యొక్క అందం – అంద విహీనం అనే దాని గురించి ప్రస్తావిస్తూ ఇలా చెబుతున్నారు. “ఈ ప్రపంచంలో ఏ వస్తువుకూడా అందమైనది అంద విహీనమైనది అంటూ ఉండదు. కాకపోతే వారి వారి కాలాల్లో (సమయాల్లో) అన్ని వస్తువులు అందంగా తయారైనవే. మనిషికి ఏ వస్తువు ఎడల ఎక్కువ ప్రేమ ఉంటుందో అది అతనికి అంతే ఎక్కువ అందంగా కన్పిస్తుంది.

बिहारी के दोहे Summary in Hindi

कवि परिचय (కవి పరిచయం)

बिहारीलाल रीतिकाल के सुप्रसिद्ध एवं प्रतिनिधि कवि हैं । इनका जन्म सन् 1603 ई में ग्वालियर के बसुआ गोविंदपुर नामक गाँव में हुआ I इनके पिता का नाम केशवरांय था । आप जयपुर के राजा जयसिंह के दरबारी कवि थे । बिहारी ने श्रृंगारपरक नीति एवं भक्ति के दोहे लिखे हैं । इनकी रचनाओं में भावपक्ष की अपेक्षा कलापक्ष का सुंदर निर्वाह हुआ है । इसलिए इनको “गागर में सागर भर देनेवाला’ कवि कहा जाता है । इनकी भाषा ब्रज भाषा है । सन् 1664 में जयपुर नरेश के दरबार में रहते उनकी मृत्यु होगई ।

साहित्यिक योगदान : बिहारी की सुप्रसिद्ध रचना ‘सतसई’ है । यह मुक्तक काव्य है । इसमें 713 दोहे संग्रहित हैं । “बिहारी सतसई’ में श्रृंगार (प्रेम) भक्ति और नीति के दोहे मिलते हैं । कम शब्दों में अधिक भाव का संप्रेषण करना बिहारी के दोहों की विशेषता है । इसलिए इनको गागर में सागर भर देनेवाला कवि माना गया है ।

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Sanskrit Study Material उपवाचकम् 3rd Lesson आनूरवम् Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Sanskrit उपवाचकम् 3rd Lesson आनूरवम्

निबन्धप्रश्ना: (Long Answer Questions)

प्रश्न 1.
कः तपोवनं प्रविशति ?
उत्तर:
परिचय : आनूरवम् इति रूपकम् श्रीमता कोगण्टि सीतारामाचार्येण विरचितम् । अस्मिन् सूर्यस्य सारथेः अनूरोः जन्मादिकं वर्णितम् ।

भगवान् कुलपतिः तपसां सिद्धिः च काश्यपः तपोवनं प्रविशति ।

प्रश्न 2.
कश्यपेन किमिति निश्चितम् ?
उत्तर:
परिचय : आनूरवम् इति रूपकम् श्रीमता कोगण्टि सीतारामाचार्येण विरचितम् । अस्मिन् सूर्यस्य सारथेः अनूरोः जन्मादिकं वर्णितम् ।

कुमारयुगले एकः सवित्रे देयः इति कश्यपेन निश्चितम् । स एव द्युतिमान् अनूरुः ।

लघुसमाधनप्राशन: (Short Answer Questions)

प्रश्न 1.
कः तपोवनं प्रविशति ?
उत्तर:
भगवान् कुलपतिः कश्यपः भागधेयमावयोः तपोवनं प्रतिवसति ।

प्रश्न 2.
कश्यपेन किमिति निश्चितम् ?
उत्तर:
कश्यपेन चिरंजीव वत्स अलमलमावेगेन अनूरुरपि त्वं सवितृसारथि र्भविष्यति इति निश्चितम् ।

आनूरवम् Summary in Sanskrit

कविपरिचयः

‘आनूरवम्’ नाम रूपकमिदं श्रीमन कोगण्टि सीतारामाचार्यवर्येण रचितात् ‘चतुर्वाणी’ इत्याख्यात् इत्याख्यात् ग्रन्थात् गृहीतः । श्रीमान् कोगण्टि सीतारामाचार्यः आन्ध्रप्रदेशस्थ गुण्टूरुनगरे के वि के संस्कृतकलाशालायां प्राध्यापकः आसीत् । संस्कृते तेलुगुभाषायां च निष्णातोऽयं विद्वान् सप्त काव्यानि अरचयत् । तेषु कालिदासकृत – ऋतुसंहारस्य तेलुगु भाषानुकृतिः अन्यतमा । ‘चतुर्वाणी’ इत्यस्मिन् ग्रन्थे ” प्रतिज्ञाकौत्सं, आनूरवं, एकलव्यं पद्मावतीचरणचारणचक्रवर्ती” इति चत्वारि लघुरूपकाणि सन्ति । प्राचीनेतिहासेषु उपनिबद्धानि प्रसिद्धेतिवृत्तानि संङ्गृह्य अत्र सरलया मधुरया च संस्कृतभाषया रचितवान् श्रीमान् सीतारामाचार्यः । चतुर्वाणी इयं आन्ध्रप्रदेशसाहित्य – अकाडमीसंस्थया सम्भाविता अस्ति ।

आनूरवम् Summary in English

Introduction

The piny Anuravam is taken from the work Chaturvani, written by Sri Koganti Sitaramacharya. The author worked as the Principal of KVK Sanskrit College, Guntur. He wrote seven poems. Chaturvani contains four play based on the stories of the Puranas. It received Andhra Pradesh Sahitya Academy award.

This play tells the story of Kadru and Vinatha, the wives of sage Kasyapa. Kadru gives birth to serpents. Vinata breaks the egg bom to her. Anuru, who is formed with the upper body only emerges from that. Vinatha censures herself for her deed. Later, Anuru becomes the charioteer of Sun.

Summary

Kadru enters and plays with her serpent children. Vinata feels that her co-wife is fortunate as she has children. The eggs born to her are not even moving even though many years passed since their birth. When Kadru asks her why she is worried, Vinata answers that there is no worry.

Meanwhile, it is announced that sage Kasyapa is arriving. Kadru hurries Vinata for his worship. Vinata asks her to go first, feeling that she will be more adorable to her husband for having children.

Vinata enters her house, and feels that it is in darkness. She looks at the eggs and says that the shell obstructs her from seeing the face of her son. She touches the egg. Then she hears the faint sound of someone calling “Mother”. She observes that the egg has moved. She thinks that her son is calling her from within the egg. She breaks the shell with an iron like a log. She listens the sound of crying. She hits again.

Anuru appears from the egg with upper body formed. He laments that his mother has made him half-bodied. Vinata looks at him, and thinking that he is unable to break the shell, removes it. Anuru faints. On seeing him, Vinata starts abusing herself as the murderer of her own child. She also faints. After getting to her senses, she pitiably asks her son to embrace her. She requests him to curse her and bum her to ashes. There will be no sin, she says. When she again swoons, Anuru is worried as he cannot go to bring water for her.

Then two ascetic youths enter saying that one’s thoughts follow the fate. Anuru bows to them. They recognize Vinata as the wife of Kasyapa. Vinata says that she has harmed the brilliance of Kasyapa. The young boys say that Kasyapa has previously decided one of the boys shall be given to Sun god, and it is this boy. The second one shall be carefully guarded. They advise her not to lament as fate cannot be transgressed. They bless Anuru to become the charioteer of Sim god. Anuru says that where is Sun god, where is he. That he becomes the charioteer of Sun is made possible only by their blessing.

Sage Kasyapa’s entry is announced then. Vinata faints. Anuru bows to his father. He asks how he can stand up. Kasyapa consoles him saying that he will become the charioteer of Sun. He blesses him to reach those worlds of light. Anuru moves slowly and lifts himself into the space. Vinata looks in wonder. Anuru says that he has become worthy of the grace of Sun. Vinata looks as far as she can. She sees him as a small light speck. Sesha and Vasuki say that Anuru rise even before Sun, and will be worshipped by the noble Brahmins. He has got a celestial body. He has become the form of the Vedas.

आनूरवम् Summary in Telugu

కవి పరిచయం

‘అనూరవం’ అనే రూపకాన్ని శ్రీమాన్ కోగంటి సీతారామాచార్యులు రచించిన ‘చతుర్వాణి’ అనే గ్రంథం నుండి స్వీకరింపబడింది. శ్రీ సీతారామాచార్యులుగారు ఆంధ్ర ప్రదేశ్లోని గుంటూరులోని కె.వి.కె. సంస్కృత కళాశాలలో ప్రిన్సిపాల్గా ఉన్నారు. వీరు సంస్కృతాంధ్ర భాషల యందు నిష్ణాతుడు. వీరు ఏడు కావ్యాలను రచించాడు. వాటిలో కాళిదాసు రచించిన ఋతుసంహార కావ్యానికి తెలుగు భాషలో అనువాదం చేశారు. చతుర్వాణీ అనే గ్రంథంలో ప్రతిజ్ఞాకౌత్స, అనూరవం ఏకలవ్యం పద్మావతీ చరణచారణ చక్రవర్తీ అను నాలుగు లఘు రూపాలు ఉన్నాయి. ప్రాచీన ఇతిహాసాలయందు ఉన్నటువంటి కథలను ఆధారం చేసుకొని సరళ సంస్కృత భాషలో ఈయన రచించారు. ‘చతుర్వాణీ’ అనే గ్రంథానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం లభించింది.

అనూరుని యొక్క కథను ఆశ్రయించుకొని ఈ రూపకం రాయబడింది. అందువల్లనే ఈ పాఠ్యభాగానికి ‘అనూరవం’ అనే పేరు దైవస్వరూపుడైన కశ్యపునికి కద్రువ, వినత అనే ఇద్దరు భార్యలు ఉన్నారు. వీరిద్దరిలో కద్రువకు అనంతుడు, వాసుకి, కర్కోటకుడు, ఏలాపత్రుడు, తక్షకుడు మొదలైన కుమారులు ఉన్నారు. ప్రతిక్షణం తన కుమారులతో కలిసి ఆడుతూ ఆనందాన్ని అనుభవిస్తున్నది. వారిని తన ఒడిలో ఉంచుకొని లాలించేది తాను ధన్యురాలను అని భావించేది.

అయితే పుత్రులతో కలిసి ఆడుకుంటున్న కద్రువను చూచి వినతా దుఃఖితురాలైంది. కశ్యపుని నివాసం నుండి పొందిన గుడ్లు చాలాకాలంగా అలాగే ఉన్నాయి. కదలడంలేదు. ఈ విషయాన్ని వినతా ఆలోచించింది. కద్రువ భర్తతో పుత్రులని పొందింది. పుత్రులు లేని నేను భర్తను ఎలా సేవించాలి అని విచారించింది. తన ఇంటికి వెళ్ళి పెద్ద రాయిలా ఉన్న గుడ్లను చూచి విచారమగ్నురాలైంది. అప్పుడు “తల్లీ తల్లీ” అనే శిశువు యొక్క మాటలు మధురంగా వినిపించాయి. తన ఎదుట కదులుతున్న ఒక అంశాన్ని చూచింది. తన కుమారుడు తన ఎదుటే ఉన్నాడని భావించింది. ఆ గుడ్లను పెద్ద కర్రతో పగుల గొట్టింది.

దాంతో ఆ గుడ్డు నుండి కేవలం అర్ధశరీరముతో కూడిన శిశువు బయటకు వచ్చాడు. పైభాగ శరీరముతో కూడిన వినతా తన కుమారుడిని చూస్తూ – హా ! ఎంత పని చేశాను. ఎంత అవివేకంగా ప్రవర్తించాను నేను. అని పుత్రఘాతిని దుఃఖించింది. నాయనా ! నేను తప్పు చేశాను. నన్ను క్షమించు. నన్ను వదలిపెట్టు. ఆహా ! అనూరుడా ! ఉత్తర శరీరభాగంలేని వాడవు, అని పలుకుతూ మూర్ఛను పొందింది. పిమ్మట అనూరుడు మెల్లిమెల్లిగా ఆమెను సమీపించి తాకుతాడు అంతలో ఇద్దరు మునిబాలకులు అక్కడికి వచ్చి అనూరుడిని, తల్లిని చూచి ఈ అనూరుడు గొప్ప తేజోవంతుడు. మహా పురుషుడు అని ఈ బాలుడు సూర్యునికి రథసారధిగా కాగలడు,” అని పలికి అతనిని ఆశీర్వదించాడు.

అప్పుడు కశ్యపుడు కూడా వస్తాడు. అనూరుడిని వినతాను చూచి ఇద్దరిని ఓదారుస్తాడు. వెంటనే తన తపోబలంతో పుత్రుడిని సూర్యుని సమీపానికి పంపిస్తాడు. ఈ రకంగా అనూరుడు కూడా మెల్లమెల్లగా సూర్యలోకానికి వెళ్ళి అతనికి రథసారధిగా అవుతాడు. అనూరుడు సూర్యునికి సారధిగా ఉంటూ లోకరక్షణ చేస్తున్నారు. అట్టి కుమారుడిని చూచి వినతా ధన్యురాలనుగా భావించుకుంది. మన వంశంలో ఇటువంటి మహానుభావుని యొక్క పుట్టుక అని తలచింది. అనూరుడు వాసుకి మొదలైన సోదరులతో కలిసి ఆడుకుంటున్నాడు.

పాఠ్యభాగ సారాంశము

ఆధునిక సంస్కృత కవులలో శ్రీమాన్ కోగంటి సీతారామాచార్యులుగారు ప్రసిద్ధులు. వీరు గుంటూరులోని K.V.K. సంస్కృత కళాశాలలో ఉపన్యాసకునిగాను, ప్రిన్సిపాల్గాను సేవలను అందించారు. వీరు ఎన్నో రచనలు రాశారు. సుమారు ఏడు కవితలు రాశారు.

చతుర్వాణీలో పురాణకథల ఆధారంగా నాలుగు నాటకాలు ఉన్నాయి. దీనికి ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం లభించింది. ప్రస్తుత పాఠ్యభాగము చతుర్వాణీ రచనల నుండి స్వీకరింపబడింది.
కశ్యపునికి ఇద్దరు భార్యలు. కద్రువ మరియు వినతా కద్రువ సర్పాలకు జన్మను ఇచ్చింది. వినతా తాను చేసిన పనికి తాను నిందించుకుంది. తనకు పుట్టిన గుడ్డును గట్టిగా పగులకొట్టింది. ఎగువ శరీరంతో ఏర్పడిన అనూరుడు దాని నుండి బయటపడ్డాడు. తరువాత అనూరుడు సూర్యభగవానునికి సారధి అయ్యాడు.

కద్రువ తన పాము పిల్లలతో ఆడుకుంటుంది. తనకు పిల్లలు ఉన్నందున తన సహభార్య అదృష్టమని వినత భావిస్తుంది. ఆమెకు పుట్టిన గుడ్డు పుట్టి చాలా సంవత్సరాలు గడచినా కదలడంలేదు. ఆమె ఎందుకు బాధపడుతోందని కద్రువ అడిగినప్పుడు వినతా తనకు ఎలాంటి ఆందోళన లేదని చెప్పింది. ఇంతలో కశ్యప ఋషి వస్తున్నట్లు ప్రకటించాడు. కద్రువ తన ఆరాధన కోసం వినతాను తొందర పెడతాడు. పిల్లలను కల్గి ఉన్నందుకు తన భర్తకు మరింత ఆరాధనగా ఉంటుందని భావించి వినతా తన ఇంటిలోకి ప్రవేశించి అది చీకటిలో ఉందని భావిస్తుంది. ఆమె గుడ్లువైపు చూస్తూ తన ముఖాన్ని చూడకుండా అడ్డుకుంటుంది.

ఆమె గుడ్డును తాకుతుంది. అప్పుడు ఆమె “తల్లీ ! అని ఎవరో పిలిచే మృదువైన శబ్దాన్ని వింటుంది. గుడ్డు కదిలిందని ఆమె గమనించింది. తన కుమారుడు గుడ్డులోపల నుండి తనను పిలుస్తున్నాడని ఆమె అనుకుంటుంది. ఆమె గుడ్డును పగులగొడుతుంది. ఆమె ఏడుపు శబ్దాన్ని వింటుంది. ఆమె మళ్ళీ కొట్టింది. ఎగువ శరీరం ఏర్పడిన గుడ్డు నుండి అనూరుడు కనిపించాడు. తన తల్లి తనను సగం శరీరంతో చేసిందని అతడు దుఃఖిస్తాడు. వినతా అతనివైపు చూస్తూ పగులగొట్టబోతున్నాడని అనుకుంటూ దాన్ని తొలగిస్తుంది. అనూరుడు మూర్ఛపోతాడు. అతడిని చూడగానే వినతా తన సొంత బిడ్డను హంతకురాలిగా దూషించడం ప్రారంభించాడు. ఆమె కూడా మూర్ఛపోతుంది.

ఆమె స్పృహలోకి వచ్చిన తరువాత, ఆమె తన కొడుకును ఆలింగనం చేసుకోమని దయతో అడుగుతుంది. ఆమెను శపించి బూడిదలో కాల్చమని ఆమె అతన్ని అభ్యర్థిస్తుంది: పాపం ఉండదు, ఆమె చెప్పింది. ఆమె మళ్ళీ మూర్ఛపోతున్నప్పుడు, అనూరుడు తన కోసం నీరు తీసుకురావడానికి వెళ్ళలేకపోతున్నాడు. అప్పుడు ఇద్దరు సన్యాసి యువకులు ఒకరి ఆలోచనలు విధిని అనుసరిస్తాయని చెప్పి ప్రవేశిస్తారు. అనూరుడు వారికి నమస్కరిస్తాడు. వారు వినతాను కశ్యప భార్యగా గుర్తిస్తారు. కశ్యప తెలివితేటలకు హాని కలిగించిందని వినతా చెప్పింది. కశ్యప ఇంతకు ముందు అబ్బాయిలలో ఒకరిని నిర్ణయించుకున్నాడని చిన్న పిల్లలు అంటున్నారు.

సూర్య దేవునికి ఇవ్వబడుతుంది, మరియు అది ఈ బాలుడు. రెండవది జాగ్రత్తగా కాపలాగా ఉండాలి. విధిని అతిక్రమించలేమని వారు విలపించవద్దని వారు సలహా ఇస్తున్నారు. వారు అనుసరుడిని సూర్య భగవానుడి రథసారధిగా ఆశీర్వదిస్తారు. సూర్యుడు దేవుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు, ఎక్కడ ఉన్నాడు అని అనూరుడు చెప్పారు. అతను సూర్యుని రథసారధి అవుతాడని వారి ఆశీర్వాదం ద్వారా మాత్రమే సాధ్యమవుతుంది.

కశ్యప ప్రవేశం అప్పుడు ప్రకటించబడింది. వినతా మూర్ఛపోతుంది. అనూరుడు తన తండ్రికి నమస్కరిస్తాడు. అతను ఎలా నిలబడగలడు అని అడుగుతాడు. అతను సూర్యుడి రథసారధి “అవుతాడని చెప్పి కశ్యప అతనిని ఓదార్చాడు. ఆ కాంతి ప్రపంచాలను చేరుకోవడానికి ఆయనను ఆశీర్వదిస్తాడు. అనూరుడు నెమ్మదిగా కదిలి తనను తాను అంతరిక్షంలోకి వెళ్తాడు. వినతా ఆశ్చర్యంగా కనిపిస్తుంది. సూర్యుడి దయకు తాను అర్హుడని అనూరుడు చెప్పారు. వినతా ఆమెకు వీలైనంత వరకు కనిపిస్తుంది. ఆమె అతన్ని ఒక చిన్న కాంతి పుంజంగా చూస్తుంది. శేషుడు మరియు వాసుకి అనూరుడు సూర్యుడి కంటే ముందే లేచి, గొప్ప బ్రాహ్మణులచే ఆరాధించబడతారు. అతనికి ఖగోళ శరీరం వచ్చింది. అతను వేదాల రూపం అయ్యాడు.

अनुवादः (అనువాదము)

अनूरोः कथाम् आश्रित्य लिखितमिदम् इति कृत्वा अस्य रूपकस्य नाम ‘’आनूरवम्” इति कृतम् । भगवतः कश्यपस्य कद्रूः, विनता इति पत्नीद्वयम् आसीत् । एतयोः कद्रुः “अनन्तः, वासुकी, कर्कोटकः, एलापत्रः, तक्षकः” इत्यादीन् नौकान् पुत्रान् समवाप । अनुक्षणं सा पुत्रैरसह खेलन्ती आनन्दमाप्नोति । तान् स्वाङ्के विनिवेश्य लालयति । अहं धन्या इति चिन्तयति । किन्तु पुत्रैस्सह क्रीडन्तीं कट्टं दृष्ट्वा विनता दुःखिता भवति । कश्यपप्रसादात् प्राप्तौ अण्डौ बहुभ्यः वर्षेभ्यः यथातथं भवतः नोद्भिदतः न प्रचलतः इति चिन्तयति । पुत्रवतीयं कद्रूः भर्तुः बहुमता भवति ।

अलब्धसन्ताना अहं कथं वा पतिं कश्यपं सेवितुं शक्नोमि इति खिद्यते । स्वगृहं गत्वा गण्डशिलासदृशौ अण्डौ वीक्ष्य विचारमग्ना भवति । तदा ‘“अम्ब, अम्ब” इति शिशोः कस्यचन स्वरं श्रुत्वा पुरतः चलन्तम् अण्डं दृष्ट्वा अण्डकर्परपिहितः मम कुमारः मामेव सकरुणं स्मरति इति चिन्तयति । लोहायससदृक्षं लोहकाष्ठं गृहीत्वा अण्डकर्परं भिनत्ति । तेन तस्मात् अण्डात् केवलम् अर्धशरीरमात्रः शिशुः बहिरायाति । पूर्वकायमात्रं कुमारं पश्यन्ती विनता ” हा हतोसि खलु मृत्युप्रायया मया, अहं पुत्रघातिनी, अहं पुत्रघातिनी” इति विलपति । वत्स ! “कर्पख्याजेन चूर्णितोऽसि खण्डितोऽसि । कुमार मां क्षमस्व । मां परिष्वजस्व । अहो, भवान् अनूरुः, उत्तरकायहीनः” इति वदन्ती मूर्च्छति । तदा अनूरुः शनैः शनैः तस्याः सकाशं गत्वा परिस्पृशति ।

अत्रान्तरे द्वौ मुनिकुमारकौ तत्र आगत्य अनूरुं मातरं विनतां च विलोक्य, अनूरुः तेजस्सम्पन्नः महापुरुष इति, सः भगवतः सूर्यस्य रथसारथिः भविष्यतीति अक्त्वा तम् आशीर्भिः अभिनन्द्य निर्गच्छतः । तदा तत्र तपस्वी कश्यपः अपि आगच्छति । अनूरुं दृष्ट्वा `तम् अभिनन्दति विनताञ्च अनुनयति । शीघ्रमेव स्वतपोबलात् पुत्रम् अनूरुं भगवतः सूर्यस्य सकाशं प्रेषयति । एवम् अनूरुरपि शनैः शनैः उड्डीय आदित्यस्य लोकं गत्वा तस्य रथसारथिः भवति । अनूरुः भगवतः सूर्यस्य रथं चालयन् लोकं सर्वं सर्वदा परिरक्षति । तद्दृष्ट्वा विनता आत्मानं धन्यं मनुते, सम्पादिता खलु धन्यता यदस्माकम् अन्वये ईदृशस्य महानुभावस्य सम्भवो जातः इति वासुक्यादयः भ्रातरः अमितम् आनन्दम् अनुभवन्ति ।

कठिनशब्दार्थाः (కఠిన పదాలకు అర్థాలు)

1. कर्परम् = अण्डस्य कवचम्, గుడ్డు పైన పెంకు
2. जिघांसु = हन्तुम् इच्छति इति, చంపడానికి ఇష్టపడిన
3. प्रवरः = गॊत्रप्रवर्तकस्य ऋषेः सन्तानम्, గోత్ర ప్రవర్తకుని ఋషి యొక్క సంతానం

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 1st Poem रहीम के दोहे Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 1st Poem रहीम के दोहे

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
रहीम का संक्षिप्त परिचय लिखिए ।
उत्तर:
कवि का पूरा नाम – अब्दुर्रहीम खानखाना
जीवनकाल – सन् 1556-1627 ई.
जन्म स्थान – लाहौर
माता – पिता – बैरम खान – सुल्तान बेरम
भाषाएँ – तुर्की, संस्कृत, अरबी व फारसी भाषाओं के ज्ञाता
रचनाएँ – रहीम सतसई, बरवै नायिका भेद, श्रृंगार सोरठा आदि ।
भाषा शैली – सरल और अद्भुत
कविताओं की भाषा – अवधि, ब्रज तथा खडीबोली

प्रश्न 2.
रहीम के अनुसार अपने दुःख क्यों छिपाना चाहिए ?
उत्तर:
रहीम के अनुसार अपने दुःख को अपने मन में ही छिपा रखना चाहिए । क्यों कि दूसरों को सुनाने से लोग सिर्फ उसका मज़ाक उडाते हैं, परंतु दुःख को बाँटते नहीं है।

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
रहीम का पूरा नाम क्या है ?
उत्तर:
अब्दुर्रहीम खानखाना

प्रश्न 2.
रहीम किन – किन भाषाओं के ज्ञाता थे ?
उत्तर:
तुर्की, संस्कृत, अरबी व फारसी भाषाएँ

प्रश्न 3.
रहीम किनके दरबारी कवि थे ?
उत्तर:
बादशाह अकबर के

प्रश्न 4.
रहीम के अनुसार विद्याहीन मनुष्य किस के समान है ?
उत्तर:
बिना पूँछ और सिंग

दोहे (దోహాలు)

1. रहिमन धागा प्रेम का, मत तोरो चटकाय ।
टूटे से फिर ना जुरै, जुरै गांठ पर जाय ॥

शब्दार्थ :
चटकाय = झटका, విదిలింపు, జాడింపు, ఊపు ,
जुरै = जुडना, అతికించుట, కలియుట
तोरो = तोडना, త్రుంచుట, విరుచుట
पर जाय = पड़ना, పడుట, సంభవించుట

भाव : प्रेम का धागा (संबंध) बडा ही नाजुक होता है । इसलिए इसे टूटने नहीं देना चाहिए। जिस तरह टूटे धागों को जोडने पर गाँठ पड़ जाती है वैसे ही संबंधों में भी गाँठ पड़ जाती है ।

భావము : ప్రేమ అనే దారము (సంబంధం) చాలా నాజూకైనది. ఇందువల్ల దీనిని తెగనీయకూడదు. ఏ విధంగానైతే తెగిన దారాలను కలిపినపుడు ముడిపడుతుందో . అదే విధంగా సంబంధాల్లో కూడా ముడి (కణుపు) పడుతుంది.

2. रहिमन पानी राखिये, बिन पानी सब सून ।
पानी गये न ऊबरे, मोती मानुस चून ॥

शब्दार्थ :
पानी = चमक, स्वाभिमान, जल ( यहाँ ‘पानी’ का अर्थ तीन अर्थों में दिया गया है ।), మెరుపు, ఆత్మాభిమానం, జలం (నీరు)
सून = सूना, శూన్యము
मानुष = मनुष्य, మానవుడు, మనిషి
चूना = चूना, आटा, సున్నం, పిండి

भाव : रहीम के इस दोहे में “पानी” शब्द के तीन अर्थ हैं। मोती के संदर्भ में चमक, मनुष्य के संदर्भ में आत्म सम्मान, तथा चूने एवं आटे के संदर्भ में पानी । इनके बिना (पानी) सभी व्यर्थ हैं ।

భావము :
రహిమ్ ఈ దోహాలో “పానీ” శబ్దానికి మూడు (3) అర్థాలు చెప్పారు. ముత్యానికి మెరుపు, మనిషికి ఆత్మగౌరవం మరియు సున్నం మరియు పిండికి నీరు. కాబట్టి ఇవి (పానీ) లేనిదే అన్నీ వ్యర్థమే.

3. समय पाय फल होत है, समय पाइ झरि जात ।
सदा रहे नहिं एक सी, का रहीम पछितात ॥

शब्दार्थ :
पाय = पाकर, పొంది
झरिजात = गिर जाता है, పడిపోతుంది
एक सी = एक जैसी (स्थिर), ఒకే విధమైన (స్థిరమైన)
का = किस लिए, దేని కొరకు, దేనికోసం
पछतात = पछताते हो, పశ్చాత్తాప పడుతావో (బాధ)

भाव : समय आने पर वृक्ष पर फल लगता है । झडने का समय आने पर वह झड जाता है । सदा किसी की अवस्था एक जैसी नहीं रहती । इसलिए दुःख के समय पछताना व्यर्थ है ।

భావము : చిగురించే సమయం వచ్చినపుడే వృక్షం మీద ఫలం ఏర్పడుతుంది. రాలిపోయే సమయం వచ్చినపుడు అది రాలిపోతుంది. ఎల్లప్పుడు ఏదికూడా ఒకే పరిస్థితిలో ఉండదు. కాబట్టి దుఃఖం వచ్చినపుడు పశ్చాత్తాపం (బాధ) పడటం వ్యర్థం.

4. टूटे सुजन मनाइए, जौ टूटे सौ बार ।
रहिमन फिर-फिर पोइए, टूटे मुक्ताहार ॥

शब्दार्थ :
टूटे = रूठे हुए, కోపగించుకున్న, అలిగియున్న
सुजन = सज्जन, अच्छे व्यक्ति, సజ్జనుడు, మంచివ్యక్తి
पोइए = पिरोइए, దారంలో ముత్యాలు గ్రుచ్చుట
मुक्ताहार = मोतियों का हार, ముత్యాలహారం

भाव : अगर आपका कोई खास व्यक्ति आपसे नाराज होगया तो उसे मनाए । वह सौ बार रूठे तो सौ बार मनाए । क्योंकि अगर कोई मोती की मां टूट जाती है तो सभी मोतियों को एकत्र कर उसे वापस धागे में पिरोयां जाता है ।

భావము : ఒక వేళ ఎవరైనా మీ ప్రత్యేక వ్యక్తి మీ మీద కోపంతో అలిగినట్లయితే వారిని బుజ్జగించండి. అతడు వందసార్లు అలిగినా వందసార్లు బుజ్జగించండి. ఎందుకంటే ఒకవేళ ఏదైనా ముత్యాలహారం తెగిపోయినట్లయితే దానిలోని ముత్యాలన్నింటిని సేకరించి మరలా దారంలో గ్రుచ్చి ముత్యాల హారంగా తయారు చేయబడుతుందో అలాగే వ్యక్తినీ బుజ్జగించాలి.

5. रहिमन विपदा ही भली, जो थोरे दिन होय ।
हित अनहित या जगत में, जानि परत सब कोय ॥

शब्दार्थ :
विपदा = विपत्ति, संकट, समस्या, मुसीबत, परेशानी, ఆపద, కష్టం, సమస్య, ఇబ్బంది
थोरे = थोड़े, कुछ समय के लिए, కొంచెం, కొద్దిగా, కొంత సమయం కొరకు
हित = भला, अच्छा, మంచి, మేలు
जानि परत = जान लेना, पहचान लेना, తెలుసుకొనుట, గుర్తించుట

भाव : यदि विपत्ति कुछ समय की हो, तो वह भी ठीक ही है, क्यों कि विपत्ति में ही सबके विषय में जाना जा सकता है कि संसार में कौन हमारा हितैषी है और कौन नहीं ।

భావము : ఒక వేళ ఆపద అనేది కొంత సమయానిదే అయినప్పటికి అది కూడా మంచిదే. ఎందుకంటే ఆపదలో మాత్రమే ప్రపంచంలో ఎవరు మన మంచిని లేదా శ్రేయస్సును కోరతారు ఎవరు కోరుకోరు అనేది తెలుస్తుంది.

6. रहिमन निज मन की विथा, मन ही राखो गोय ।
सुनी इलै हैं लोग सब, बाटी न लें हैं कोय ॥

शब्दार्थ :
निज = अपना, తన, స్వీయమగు
विथा = व्यथा, వ్యధ, బాధ
गोय = गोपनीय, रहस्यमय, छिपाने योग्य, గోపనీయత, రహస్య పూరిత, దాచిపెట్టదగిన
इटिल हैं = इठलाना, मजाक उड़ाना, हंसी उडाना, మిడిసిపడుట, ఎగతాళి చేయుట, హేళన చేయుట

भाव : अपने दुःख को अपने मन में ही रखना चाहिए। दूसरों को सुनाने से लोग सिर्फ उसका मज़ाक उड़ाते हैं परंतु दुःख को बाँटते नहीं हैं।

భావము : తన దుఃఖాన్ని తన మనస్సులోనే ఉంచుకోవాలి. ఎందుకంటే ఇతరులకు వినిపించినందువల్ల అందరూ అతనిని హేళన చేస్తారు తప్ప ఆ దుఃఖాన్ని పంచుకోరు.

7. खैर, खून, खाँसी, खुसी, बैर, प्रीति, मदपान ।
रहिमन दाबै ना दबै, जानत सकल जहान ॥

शब्दार्थ :
खैर = खैरियत, कुशल समाचार, ఆరోగ్యం, కుశల సమాచారం
खून = हत्या, హత్య
बैर = शत्रुता, दुश्मनी, శతృత్వము

भाव: दुनिया जानती है कि खैरियत (स्वास्थ्य), खून (हत्या), खाँसी, खुशी, दुश्मनी, प्रेम और शराब का नशा छिपाए नहीं छिपता है ।

భావము : ఆరోగ్యము, హత్య, దగ్గు, సంతోషం / ఆనందం, శతృత్వం, ప్రేమ మరియు మద్యం మత్తు దాచినా దాగవు అన్న విషయం ప్రపంచం మొత్తానికి తెలుసు.

8. रहिमन विद्या, बुद्धि नहीं, नहीं धरम जस दान ।
भू पर जनम वृथा धरै, पशु बिन पूँछ विषान ॥

शब्दार्थ :
धरम = धर्म, कर्तव्य, ధర్మము, కర్తవ్యం
जस = जैसा, ఎలాగైతే
वृथा = व्यर्थ, बेकार, निरर्थक, बिना मतलब का, వ్యర్థం, వృథా , అర్థంలేని
धरै = धारण करना (जन्म लेना ), ధరించుట (జన్మించుట)
विषान = सींग, కొమ్ములు

भाव : जिसके पास न तो विद्या है, न बुद्धि है, जिन्होंने न तो धर्म किया है, न यश अर्जित किया है और न दान दिया है उनका पृथ्वी पर जन्म लेना व्यर्थ है । वे लोग तो बिना पूँछ और सिंग के पशु के समान हैं ।

భావము : ఎవరివద్దనైతే విద్యా, బుద్ధిలేదో ఎవరైతే ధర్మాన్ని, కీర్తి – ప్రతిష్టలను సంపాదించలేదో మరియు దానం చేయలేదో వారు భూమి మీద జన్మించడం వ్యర్థం. అలాంటి వారు తోక మరియు కొమ్ములు లేని పశువుతో సమానం.

दोहे के भाव (దోహాలు భావార్థాలు)

1. रहिमन धागा प्रेम का, मत तोरो चटकाय ।
टूटे से फिर मा जुरै, जुरै गांठ पर जाय ॥

भावार्थ : इस दोहे में रहीम उपदेश देते हैं कि “प्रेम का धागा (संबंध ) बडा ही नाजुक होता है । इसलिए इसे टूटने नहीं देना चाहिए । क्यों कि, जिस तरह टूटे धागों को जोडने पर गाँठ पड जाती है वैसे ही संबंधों में भी गाँठ पड जाती है’ ।

భావార్థము : రహీమ్ ఈ దోహాలో ప్రేమ అనే దారము (సంబంధం) చాలా నాజూకైనది. ఇందువల్ల దీనిని తెగనీయకూడదు. ఎందుకంటే ఏవిధంగానైతే తెగిన దారాలను కలిపినపుడు ముడిపడుతుందో అదే విధంగా సంబంధాల్లో కూడా ముడి (కణుపు) పడుతుందని ఉపదేశించారు.

2. रहिमन विपदा ही भली, जो थोरे दिन होय ।
हित अनहित या जगत में, जानि परत सब कोय ॥

भावार्थ : इस दोहे में रहीम का कहना है कि “यदि विपत्ति कुछ समय की हो, तो वह भी ठीक ही है। क्यों कि विपत्ति में ही संसार में कौन हमारा हितैषी है और कौन नहीं सबके विषय जाना जा सकता है ।

భావార్థము : ఈ దోహాలో రహీమ్ ఒకవేళ ఆపద అనేది కొంత సమయానిదే అయినప్పటికి అది కూడా మంచిదే. ఎందుకంటే ఆపదలో మాత్రమే ప్రపంచంలో (సమాజం) ఎవరు మన మంచిని / శ్రేయస్సును కోరతారు, ఎవరు కోరుకోరు అనేది తెలుస్తుందని చెప్పారు.

3. खैर, खून, खाँसी, खुसी, बैर, प्रीति, मदपान ।
रहिमन दाबै ना दबै, जानत सकल जहान ॥

भावार्थ : कवि रहीम का कहना है कि “संसार में खैरियत (स्वास्थ्य), खून (हत्या), खाँसी, खुशी, दुश्मनी, प्रेम और शराब का नशा छिपाने पर भी छिपाया नहीं जा सकता ।

భావార్థము : ఆనందం, శతృత్వం, ప్రేమ మరియు మద్యం మత్తును దాచినా దాగవు” అని చెప్పారు.

रहीम के दोहे Summary in Hindi

कवि परिचय (కవి పరిచయం)

रहीम का पूरा नाम अब्दुर्रहीम खानखाना था । आपका जन्म सन् 1556 ई को लाहौर में हुआ । उनके पिता का नाम बैरम खान तथा माता का नाम सुल्तान बेगम था । बैरम खान बादशाह अकबर के संरक्षक थे ।

रहीम तुर्की, संस्कृत अरबी व फारसी भाषाओं के ज्ञाता थे। रहीम अकबर के दरबारी कवि थे । उनकी मृत्यु सन् 1627 ई. में हुई ।

साहित्यिक योगदान : रहीम ने अपनी काव्य रचना द्वारा हिन्दी साहित्य की अद्भुत सेवा की ।

रहीम के ग्रंथों में “रहीम सतसई”, “बरवै नायिका भेद”, “नगर शोभा’, ‘श्रृंगार सोरठा,” “फुटकर बरवै’, सवैये आदि प्रसिद्ध हैं । रहीम के काव्य में नीति, भक्ति, प्रेम और श्रृंगार का सुंदर समावेश मिलता है । इन्होंने अपने अनुभवों को सरल शैली में अभिव्यक्त किया । इनकी काव्य रचनाओं में अवधि, ब्रज भाषा और खडी बोली का प्रयोग किया गया है । रहीम ने तद्भव शब्दों का अधिक प्रयोग किया है ।

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Sanskrit Study Material 1st Lesson सोमदत्तचरितम् Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Sanskrit Study Material 1st Lesson सोमदत्तचरितम्

निबन्धप्रश्नौ (Essay Questions) (వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు)

1. सोमदत्तस्य पराक्रमं वर्णयत ।
(సోమదత్తుని పరాక్రమం గురించి తెలుపండి.)
(Describe the valour of Somadatta)
2. सोमदत्तेन कृतं मत्तकालनिग्रहं विशदयत ।
(Narrate the killing of Mattakala by Somadatta.)
(సోమదత్తుడు మత్తకాలుని వధించిన విధానం రాయండి.)
జవాబు:
‘సోమదత్తచరితం’ అనే పాఠ్యభాగాన్ని మహాకవి దండి రచించాడు. దండి రచించిన ‘దశకుమారచరితం’ అనే గ్రంథం నుండి ఈ సోమదత్తచరితం అనే పాఠ్యభాగం స్వీకరింపబడినది. ఇందులో సోమదత్తుని చరిత్ర అద్భుతముగా వర్ణింపబడింది.

మహాకాలక్షేత్రంలో రాజవాహనుడిని సోమదత్తుడు కలిశాడు. తన వృత్తాంతాన్ని ఈ విధంగా వివరంగా చెప్పాడు. ఓ రాజా ! నేను తమను గురించి అడవిలో తిరుగు తుండగా దప్పికతో నీరు త్రాగడానికి ఒక చెరువును సమీపించాను. అక్కడ ఒక దివ్యరత్నాన్ని చూశాను. తీవ్రమైన ఎండ ఉండటం వల్ల ఒక పాతబడిన శివాలయం దగ్గరకు వెళ్ళాను. అక్కడ కొంతమంది బాలురతో ఉన్న ఒక వృద్ధుడిని చూశాను.

కుశల ప్రశ్నలు అడిగాను. తాను దరిద్రుడనని, భిక్షాటన చేస్తూ తల్లిలేని పిల్లలను రక్షిస్తున్నానని చెప్పాడు. నేను దయతలచి ఆ రత్నాన్ని ఆ వృద్ధునికి ఇచ్చాను. అది విని నేను అతనితో అయ్యా ! ఈ రాజ్యం ఎవరిది ? అతని పేరు ఏమిటి ? అని అడిగాను. దానికి సమాధానంగా ఆ వృద్ధుడు మహాత్మా ! ఈ ప్రాంతాన్ని వీరకేతువు పాలిస్తున్నాడు. అతని కుమార్తె వామలోచన, ఆమెను వివాహం చేసుకోవడానికి లాటదేశాధిపతి అయిన మత్తపాలుడు ఇష్టపడ్డాడు.

కాని అతని కోరికను వీరకేతువు అంగీకరించలేదు. దాంతో మత్తపాలుడు వీరకేతువుపై కోపగించాడు. యుద్ధానికి కూడా సన్నద్ధమయ్యాడు. అయితే భయపడిన వీరకేతువు కుమార్తెను మత్తపాలునికి అప్పగించారు.

‘ఆమెను తన దేశంలో వివాహం చేసుకోవాలని ఆమెతోపాటు బయలుదేరాడు. దారిలో వేటకోసం ప్రయాణం ఆపాడు. ఆ సమయంలో వీరకేతువు కుమార్తెకు రక్షణగా నియమింపబడిన మానపాలుడు అనేవాడు తమ రాజుకు అవమానం కల్గించిన మత్తకాలునిపై దాడిచేయాలనుకొని అదనుకోసం వేచియున్నాడు.

ఈ మాటలు విని నేను ఆ వృద్ధునికి రత్నం ఇచ్చాను. ప్రయాణ బడలికవల్ల నేను అక్కడే నిద్రించాను. ఏదో అలికిడికి నిద్రలేచిన నన్ను చూసి ఆ వృద్ధుడు “ఇతడే దొంగ” అని రాజభటులకు పట్టించాడు. దాంతో రాజభటులు నన్ను బంధించి కారాగృహంలో బంధించారు. “లోపల ఉన్న వాళ్ళు నీవాళ్ళే” అని చెప్పాడు.

यूयं मम वयस्याः इति निर्दिष्टमेतैः

ఆశ్చర్యపడిన నేను “మీరు ఎవరు ? ఇక్కడ ఎందుకున్నారు ?” అని అడిగాను. దానికి సమాధానంగా వారు “అయ్యా ! వీరకేతువు యొక్క మంత్రి మానపాలుని ఆదేశానుసారం మత్తకాలుడిని చంపడానికి సొరంగ మార్గంలో అతని కోటలో ప్రవేశించాము. అక్కడున్న బంగారం, రత్నాలను దొంగిలించి అడవిలోకి వెళ్ళాము. మరుసటిరోజు భటులు. మమ్ములను గమనించి, బంగారాన్ని, రత్నాలను తీసుకున్నారు. దానిలో ఒక రత్నం దొరకలేదని భావించి మమ్ములను ఈ కారాగృహంలో బంధించారు.” అని చెప్పాడు. అది విని నేను నాకు దొరికిన రత్నం ముసలివానికి ఇచ్చినదే అని భావించాను.

నేను వారి గురించి వెతుకుతున్న విషయం చెప్పి, ఏదో మాట్లాడుతూ వారితో స్నేహం చేసి అర్థరాత్రి వారి సంకెళ్ళు తెంపి, నా సంకెళ్ళు తెంపుకొని కారాగృహం నుంచి బయటపడినాను. తరువాత ఎదుట నిద్రపోతున్న కాపలాదారుల ఆయుధాలను తీసుకొని, నగర రక్షకుల నుండి తప్పించుకొని మానపాలుని శరీరంలో ప్రవేశించాము. మానపాలుడు తన సేవకుల ద్వారా నా గురించి తెలుసుకొని నన్ను గౌరవించాడు.

మరుసటి రోజు మత్తకాలునిచే పంపించబడిన సైనికులు మానపాలునిచేరి “ఓ మంత్రీ, రాజమందిరంలోకి సొరంగ మార్గం ద్వారా దొంగచాటుగా ప్రవేశించి, ధనాన్ని అపహరించిన దొంగలు మీ రాజ్యంలో ప్రవేశించారు. వారిని అప్పగించు లేదా నీకు చాలా ప్రమాదం కలుగుతుంది, అని కఠినంగా పలికారు. అది విని కోపంతో మానపాలుడు లాటపతి ఎవరు ? అతనితో స్నేహం ఏమిటి ? ఆ నీచుని వలన మనకు కలిగే ప్రయోజనం ఏమిటి ? అని సైనికులను భయపెట్టాడు.

ललाटपतिः कः ? तेन मैत्री का ?

దానివల్ల కోపగించిన మత్తపాలుడు కొంతమంది సైనికులతో మానపాలునితో యుద్ధం చేయడానికి సిద్ధపడ్డాడు. యుద్ధసన్నద్ధుడైన మానపాలుడు మత్తికాలునితో యుద్ధం చేయడానికి సిద్ధమయ్యాడు. నేను కూడా కవచాన్ని ధరించి అతడిచ్చిన ఆయుధాలతో మంచి సారధితో కూడిన రధంపై ఎక్కి యుద్ధానికి ప్రయాణమయ్యాను. శత్రుసమీపానికి వెళ్ళాను. మత్తకాలుని రధంపై దూకి అతడి కంఠాన్ని ఖండించాను.

శత్రుసంహారంవల్ల సంతోషించిన మంత్రి నన్ను అనేక విధాలుగా సన్మానించాడు. ఈ విషయం విని అనందించిన వీరకేతువు నన్ను బాగా అభినందించాడు. ఒక శుభముహూర్తంలో ఆయన కుమార్తెను నాకు ఇచ్చి వివాహం జరిపించాడు. తరువాత యువరాజుగా బాధ్యతలను తీసుకున్నాను. నేను రాజ్యపాలనలో అతనికి సహకరిస్తూ నా భార్యతో సుఖమయమైన జీవితాన్ని గడుపుతున్నాను.

ఎన్ని సుఖములున్నా తమను విడచి ఉండవలసి ఉన్నందుకు మనసులో దుఃఖ పడుతున్న సమయంలో ఒక సిద్ధపురుషుడు నన్ను చూచి “త్వరలో నీవు నీ మిత్రుడిని కలుసుకొని ఆనందించగలవు, అనే మాట విని మహాకాళక్షేత్ర నివాసుడైన పరమశివుని ఆరాధించుటకు నా భార్యతో కలిసి ఇక్కడికి వచ్చి, మహా శివుని అనుగ్రహంతో మిమ్ములను దర్శించుకున్నాను.” అని సోమదత్తుడు తన వృత్తాంతాన్ని రాజవాహనునికి తెలియజేశాడు.

Introduction: The lesson Somadatta Charitam is an extract from Dasakumaracharita written by Dandin. Dandin’s use of graceful words is praised as दण्डिनः पदलालित्यम् । Somadatta, who was separated from his friend Rajavahana tells him his story after meeting him a year later.

Meeting the Old Brahmin: Somadatta told Rajavahana that while searching for his friend, he found in a forest a valuable ruby. He took it and went to the temple of Siva that was nearby to take rest. There he met an old Brahmin, who took care of his many children by begging alms. He told Somadatta about the army camp of Mattakala.

The Story of Mattakala: Mattakala, the king of Lata wanted to marry Vamalochana, the daughter of Viraketu, the ruler of that region. When Viraketu rejected, he attacked him. The frightened Viraketu offered his daughter to Mattakala. Mattakala decided to many Vamalochana at his place, and camped there on the way for hunting. Manapala, the minister of Viraketu, who was appointed as an escort of the princess, also camped nearby, waiting for a chance to kill Mattakala.

The Prisoner: Taking pity on the Brahmin, Somadatta gave the ruby to him. After sometime the Brahmin returned followed by some soldiers and accused Somadatta as a thief. असौ दस्यः The soldiers put Somadatta in a prison. There he learned the other prisoners were followers of Manapala. निर्दिष्ट मेतैः भटैः | They entered the tent of Mattakala at night through the way of a tunnel to kill him. But as he was not there, they had stolen the money that was there. The soldiers caught them the next day, and found a precious ruby missing. During the night, Somadatta freed himself, and escaped along with them and reached the camp of Manapala.

Killing of Mattakala: The next day Mattakala’s men came to Manapala and ordered him to hand over the robbers. Manapala abused Mattakala saying that he did not want Mattakala’s friendship. लाटपतिः कः ? तेन मैत्री का ? The angry Mattakala attacked Manapala. Somadatta also took part in the fight, and driving his chariot to the place where Mattakala was, jumped into his chariot, and killed him with his sword.

Viraketu became happy and married his daughter to him. Following the advice of an ascetic Somadatta, accompanied by his wife came to worship Mahakala Siva, and met Rajavahana.

सन्दर्भ वाक्यानि (సందర్భవాక్యాలు)(Annotations)

1. असौदस्युः

परिचय : इदं वाक्यं सोमदत्तचरितम् इति पाठ्यभागत् स्वीकृतम् कविः दण्डः ग्रन्थः दशकुमारचरितम् ।
सन्दर्भ : सोमदत्त स्वकथां राजवाहनाय एवं अवदत् ।
भाव : सोमदत्तं दर्शचित्वावृद्धः स एव चोर इति अवदत्त ।
विवरणम् : मित्र ! राजभटा तं परित्यज्य मां रज्जुथिः गांढ निशम्य कारागारे न्यक्षिपत्, सः वृद्धः कैश्चनभटैः सह अनुयातः तत्रागत्य मां ” अस दस्युः” इति आदर्शयत् ।

2. यूयं मम वचस्या इति निर्दिष्टमेतैः भटैः

परिचय : इदं वाक्यं सोमदत्तचरितम् इति पाठ्यभागत् स्वीकृतम् कविः दण्डिः ग्रन्थः दशकुमारचरितम् ।
सन्दर्भ : सोमदत्त कारागारस्य भटानां संभाषणे सोमदत्तः अवदत् ।
भाव : हे भटाः ! यूयं मम मित्राणि इतिमया श्रुतं किमिदं सत्यं ? इति अवदत् ।
विवरणम् : ननु पुरुषाः वीरपुरुषाः निमित्तेन केन निर्विशय कारावासदुःखं दुस्तरम् ।

3. ललाटपतिः कः ? तेन मैत्री का ?
परिचय : इदं वाक्यं सोमदत्तचरितम् इति पाठ्यभागत् स्वीकृतम् कविः
दण्डिः ग्रन्थः दशकुमारचरितम् ।
सन्दर्भ : सोमदत्तः भटान् प्रति एवं अवदत् ।
भाव : ललाटपतिः दुर्मार्गः, तस्य सेवया अस्माकं किं प्रयोजनम् ।
विवरणम् : भटाः मानपालं उपेत्य “मत्रिन् ! अस्मदीय राजमन्दिरे सुरंगया बहुधनं अपहृत्य चोरवीराः भवतां कटकं प्राविशन्, ललाटपतिः अत्यन्त नीचः । तस्य सेवया अस्माकं प्रयोजनं नास्ति ।

कठिनशब्दार्थाः (కఠిన పదాలకు అర్ధాలు)

1. अम्बरमणिः = सूर्य:, సూర్యుడు
2. देवतायतनम् = देवालयः, దేవాలయము
3. दस्युः = चोरः, దొంగ
4. अध्वश्रमः = मार्गायासः, మార్గశ్రమ
5. किङ्कराः = सेवकाः, సేవకులు
6. विषण्णाः = दुःखिताः, దుఃఖితులు
7. तुमुलसङ्गरकरं = सङ्कुलं युद्धं कुर्वाणम्, భీకర యుద్ధాన్ని చేయుచున్నవాడి
8. अरातिः. = शत्रु, శత్రువు

व्याकरणांशाः (వ్యాకరణం)

सन्धयः (సంధులు)

1. किञ्चित् + दूरम् = किञ्चिद्दूरम् – जश्त्वसन्धिः
2. अनेकैः + उपायैः = अनेकैरुपायैः – विसर्गसन्धिः
3. तत् + न = तन्न – अनुनासिकसन्धिः
4. तनयैः + सह = तनयैस्सह – विसर्गसन्धिः
5. सुहृत् + जनः = सुहृज्जनः – श्श्रुत्वसन्धिः
6. तत् + श्रुत्वा = तच्छ्रुत्वा – जश्त्वम्सन्धिः
श्श्रुत्वम् – चर्त्वम् – छत्वम्

समासाः సమాసాలు

1. दीनम् आननं यस्य सः तं दीनाननम् बहुव्रीहिः
2. बहवश्च ते तनयाश्च, बहुतनयाः तैः समेतः तं, बहुतनयसमेतं – तृतीयातत्पुरुषः
3. अध्वनः श्रमः, तेन खिन्नः, अध्वश्रमखिन्नः – तृतीयातत्पुरुषः
4. कशायाः घातः, तेन चिह्नितं शरीरं यस्य सः, कशाघातचिह्नितशरीरः – बहुव्रीहिः
5. समस्तञ्च तत् वस्तु च तस्य शोधनं, तस्य वेला, तस्यां, समस्तवस्तु शोधनवेलायाम् – षष्ठीतत्पुरुषः
6. न विद्यते अर्घः अस्य इति अनर्घम् । अनर्घञ्च तत् रत्नञ्च, अनर्घरत्नं, तस्य अनर्घरत्नस्य विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः
7. रोषेण अरुणिते नेत्रे यस्य सः, रोषारुणितनेत्रः – बहुव्रीहिः
8. रणस्य निश्चयः, रणनिश्चयः सः कृतः येन सः कृतरणनिश्चयः – बहुव्रीहिः
9. सन्नद्धाः यधाः येन सः, सन्नद्धयोधः – बहुव्रीहिः
10. चतुरश्च असौ सारथिश्च चतुरसारथिः तेन युक्तः तं चतुरसारथियुक्तम् – तृतीयातत्पुरुषः
11. परमश्च असौ आनन्दश्च परमानन्दः तेन सम्भृतः परमानन्दसम्भृतः – तृतीयतत्पुरुषः
12. राज्यस्य सुखं राज्यसुखं, नैकविधञ्चं तत् राज्यसुखं, नैकविधराज्यसुखम् – विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः
13. भवतः विरहः भवद्विरहः, तस्य वेदना, तया विकलः हृदयः यस्य सः – तं भवद्विरहवेदनाविकलहृदयं – बहुव्रीहिः

सोमदत्तचरितम् Summary in Sanskrit

कविपरिचयः

‘सोमदत्तचरितम्’ नाम पाठ्यांशोऽयं दण्डिमहाकविना विरचितात् दशकुमारचरितात् गृहीतः । ” त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः” इति राजशेखरकविना उक्तप्रकारेण दण्डिमहाकविः “अवन्तिसुन्दरी कथा, दशकुमारचरितम्, काव्यादर्शः ” इति त्रीन् ग्रन्थान् अरचयत् इति ज्ञायते । अवन्तिसुन्दरीकथायाः प्रस्तावनायाम् उक्तानुसारं दण्डी गौरीवीरदत्तयोः पुत्र इति भारबिमहाकवेः प्रपौत्रः इति च अवगम्यते । अपि चायं कविः प्रायः सप्तम शताब्दौ आसीदिति साहित्येतिहासग्रन्थकर्तारः अभिप्रयन्ति । दशकुमारचरिते दण्डिनः गद्यशैली सरसा सरला सुबोधा च । दशकुमारचरितस्य गद्यं न श्लोषाद्यलङ्कारैः संकीर्णम् । न वा दीर्घसमासैः विषमीकृतम् । अर्थस्य स्पष्टता, सुमधुरभावाभिव्यक्तिः ललितपदप्रयोगश्च सर्वत्र दृश्यन्ते । अत एव “दण्डिनः पदलालित्यम्’ इति प्रशंसन्ति पण्डिताः ।

सारांश

दशकुमारचरितं पूर्वपीठिका उत्तरपीठिका चेति भागद्वयात्मकं प्रथते । पूर्वपीठिकायां पञ्च उच्छ्वासाः उत्तरपीठिकायां च अष्टौ उच्छ्वासाः विद्यन्ते । प्रस्तुतपाठ्यभागः सोमदत्तचरितं तृतीयोच्छासे वर्णितम् अस्ति । मगधराज्यस्य राजा राजहंसः आसीत् । तस्य पुत्रः राजवाहनः । राजवाहनस्य अपि च तस्य मित्राणां चरितम् अस्मिन् ग्रन्थे चित्रितमस्तीति कृत्वा अस्य दशकुमारचरितम् इति नाम निश्चितम् ।

सोमदत्तः विन्ध्यारण्ये राजवाहनम् अन्विष्यन् कदाचित् पिपासाकुलो भूत्वा जलं पातुं नदीं प्रति याति । तत्र उज्ज्वलाकारं रन्नमेकं पश्यति । तन्नीत्वा सूर्यस्य तापकारणात् देवतायतनं गत्वा तत्र स्थिताय वृद्धाय तद्रन्नं ददाति । किन्तु स वृद्धः राजभटैः बद्धो भूत्वा तान् तत्रानीय सोमदत्तं दर्शयन् असौ दस्युः इति कथयति । तत्पूर्वमेव ‘“मत्तकालो नाम लाटदेशराजः अस्मद्राज्ञः वीरकेतोः तनयां वामलोचनां परिणेतुम् इच्छति । वीरकेतुः तन्नाङ्गीकरोति ।

क्रुद्धों मत्तकालः वीरकेतुं युद्धे विजित्य वामलोचनां नीत्वा स्वदेशम्प्रति गच्छन् अस्मिन् वने विश्राम्यति’ इत्यादिं कथां विवृणोति स वृद्धः । एतत् श्रुत्वा सोमदत्तः वीरकेतोः सचिवस्य मानपालस्य साहाय्येन मत्तकालं हन्ति । वीरकेतुरपि सोमदत्तस्य शौर्यं विदित्वा स्वीयां तनयां वामलोचनां तस्मै ददाति विवाहादिकं च निर्वहति । ततश्च सोमदत्तः भार्यया सह महाकालक्षेत्रं गत्वा तत्र राजवाहनेन मिलति ।

सोमदत्तचरितम् Summary in English

Introduction

Introduction: The Lesson Somadattacharitam is an extract from Dasakumaracharita written by Dandin. Rajasekhara praised Dandin saying that his three works wére well known in the three worlds. Those works are — Avantisundarikatha, Dasakumaracharita and Kavyadarsa. According to the introduction in Avantisundarikatha, Dandin was the great grandson of Bharavi. Dandin belonged to the seventh century AD. He was praised for the use of graceful words. दण्डिनः पदलालित्यम् इति ।

सोमदत्तचरितम् Summary in Telugu

కవి పరిచయం

‘సోమదత్తచరితం’ అనే పాఠ్యభాగాన్ని మహాకవి దండి రచించాడు. ఆ మహాకవి రచించిన ‘దశకుమారచరితం’ నుండి ఈ పాఠం స్వీకరింపబడింది. “దండి యొక్క మూడు ప్రబంధాలు లోకంలో విశేష కీర్తిని పొందాయి’. అని అనే రాజశేఖరుని మాటలను అనుసరించి ఈ దండి మహాకవి అవంతిరాజసుందరీకథాః, దశకుమారచరితం, కావ్యాదర్శః అనే మూడు గ్రంథాలను రచించాడని తెలుస్తున్నది. అవంతీసుందరీ కథ యొక్క ప్రస్తావనలో చెప్పిన దానిని అనుసరించి దండి గౌరీ, వీరదత్తుల కుమారుడని, భారవికి ముని మనుమడని తెలుస్తున్నది. మరియు ఈ దండి కవి క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దంలో ఉన్నట్లుగా సాహిత్యకారుల అభిప్రాయము.

దశకుమారచరితంలో దండి మహాకవి శైలి సరశంగాను, సుబోధకంగాను ఉంటుంది. ఈ దశకుమారచరితంలోని గద్యశైలి శ్లేషాది అలంకారాలతో కూడి ఉంటుంది. మరీ అంత పెద్ద సమాసభూయిష్ట వాక్యాలు ఉండవు. అర్ధస్పష్టత, సుమధుర భావాభివ్యక్తీకరణ, లలితపదప్రయోగం అన్నింట కన్పిస్తుంది. అందువల్లనే ‘దండినః పదలాలిత్యం’ అనే ప్రశంస ఏర్పడింది.

సారాంశము

‘దశకుమారచరితం’ అనే గ్రంథంలో పూర్వపీఠిక, ఉత్తరపీఠికా అనే రెండు భాగాలు ఉన్నాయి. వాటిలో పూర్వపీఠికయందు ఐదు ఉచ్ఛ్వాసాలు ఉన్నాయి. ఉత్తర పీఠిక యందు ఎనిమిది ఉచ్ఛ్వాసాలు ఉన్నాయి. ప్రస్తుత పాఠ్యభాగమైన సోమదత్తచరితం పూర్వపీఠికలోని తృతీయోచ్ఛ్వాసము నుండి స్వీకరింపబడినది.

మగధ దేశానికి రాజు రాజహంసుడు. అతని పుత్రుడు రాజవాహనుడు రాజ వాహనుని యొక్క మిత్రుల చరిత్ర కూడా ఈ గ్రంథంలో వర్ణింపబడింది. అందుకే ఈ గ్రంథానికి ‘దశకుమారచరితం’ అనే పేరు వచ్చింది.

సోమదత్తుడు వింధ్యారణ్యంలో రాజవాహనుడిని వెతుకుతూ ఒకచోట దప్పికకల్గి నీటిని త్రాగడానికి ఒక నది దగ్గరకు వెళ్ళాడు. అక్కడ బాగా ప్రకాశిస్తున్న ఒక రత్నాన్ని చూచాడు. దానిని తీసికొని ఎండవేడిమిని తప్పించుకోవడానికి ఒక శివాలయం చేరాడు. అక్కడున్న ఒక వృద్ధునికి ఆ రత్నాన్ని ఇచ్చాడు. అయితే ఆ వృద్ధుడు రాజభటులతో బంధింపబడినవాడై తిరిగి సోమదత్తుడిని సమీపించి “ఇతడే దొంగ” అని పలికాడు.

దానికి ముందే మత్తకాలుడు అనే పేరుగల లాటదేశాధిపతి మారాజైన వీర కేతువు యొక్క కుమార్తెను వివాహం చేసుకోవాలనుకున్నాడు. కాని వీరకేతువు దానికి అంగీకరించలేదు. కోపగించిన మత్తకాలుడు వీరకేతువుపై యుద్ధం ప్రకటించాడు. భయపడిన వీరకేతువు కుమార్తెను అతనికి అర్పించాడు. దాంతో మత్తకాలుడు వామ లోచనను తీసుకొని వెళ్తూ ఈ అరణ్యంలో విశ్రమించాడు, అనే కథను వృద్ధుడు వివరించాడు.

ఇదంతా విని సోమదత్తుడు వీరకేతువు తండ్రియైన మానపాలుని సహాయంతో మత్తకాలుడిని చంపాడు. వీరకేతువు కూడా సోమదత్తుని పరాక్రమాన్ని గూర్చి తెలుసుకొని ఆనందించాడు. తన కుమార్తెను వామలోచనను సోమదత్తునికి ఇచ్చి వివాహం చేశాడు. ‘ పిమ్మట సోమదత్తుడు భార్యతో కలిసి మహాకాళక్షేత్రానికి వెళ్ళి అక్కడ రాజవాహనుడిని
కలిశారు.

మగధ రాజ్యానికి రాజు రాజహంసుడు. అతని కుమారుడు రాజవాహనుడు. సోమదత్తుడు విధ్యారణ్యంలో రాజవాహనుడిని వెతుకుతు ఒకసారి దప్పికతో కూడి ఒక నదిని గూర్చి వెళ్తాడు. అక్కడ బాగా ప్రకాశిస్తున్న ఒక రత్నాన్ని చూచాడు. దానిని తీసుకొని ఎండ వేడిమిని తగ్గించుకోవడానికి ఒక దేవాలయానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఉన్నట్టి ఒక వృద్ధునికి ఆ రత్నాన్ని ఇచ్చాడు. అయితే ఆ వృద్ధుడిని రాజభటులు పట్టుకొని బంధించి తిరిగి సోమదత్తుని వద్దకు తీసుకొని వచ్చారు. సోమదత్తుడిని చూపిస్తూ “ఇతడే దొంగ” అని చెప్పాడు.

వానికి ముందే మత్తకాలుడు అనే పేరు గల లాటదేశరాజు మారాజైన వీరకేతువు యొక్క కుమార్తె అయిన వామలోచనను వివాహం చేసికొనుటకు ఇష్టపడతాడు. వీరకేతువు అంగీకరించలేదు. కోపగించిన మత్తకాలుడుకి వీరకేతువు భయపడి కుమార్తెను అతనికి అప్పగించాడు. అతడు వామలోచనను తీసుకొని తన దేశానికి వెళ్తూ ఈ వనంలో విశ్రమించియున్నాడు, అనే ఆ కథను ఆ వృద్ధుడు విన్నాడు.

ఇదంతా విని సోమదత్తుడు వీర కేతువు మంత్రి అయిన మానపాలుని సహాయంతో మత్తకాలుడిని చంపుతారు. వీరకేతువు కూడా సోమదత్తుని పరాక్రమాన్ని తెలుసుకొని స్వయంగా తన కుమార్తె అయిన వామలోచనను అతనికిచ్చి వివాహం చేస్తాడు. పిమ్మట సోమదత్తుడు భార్యతో కలిసి మహాకాళక్షేత్రమునకు వెళ్ళి అక్కడ రాజవాహనుడిని కలిశాడు.

अनुवादः (అనువాదములు) (Translations)

कस्मिंश्चित् ग्रामान्ते स्वप्रभुणा राजवाहनेन समागतः सोमदत्तः तस्मै स्ववृत्तान्तम् एवमकथयत् – “देव, भवच्चरणकमलसेवाभिलाषी अहं भ्रमन्नेकस्मिन् वने पिपासाकुलः लतापरिवृतं शीतलं नदसलिलं पिबन् तत्र उज्ज्वलाकारं रत्नमेकम् अपश्यम् । तद्गृहीत्वा किञ्चिद्दूरं गत्वा अम्बरमणेः अत्युष्णतया गन्तुमक्षमः तस्मिन्नेव वने स्थितं देवतायतनं प्रविष्टवान् । तत्र दीनाननं बहुतनयसमेतं कञ्चन वृद्धम् अवलोक्य कुशलम् अपृच्छम् |

ఒకానొక గ్రామంలో తన ప్రభువైన రాజవాహనునితో కలసిన సోమదత్తుడు తన వృత్తాంతాన్ని ఈ విధంగా చెప్పాడు – దేవా ! నీ పాదపద్మ సేవను కోరు నేను ఒకానొక అరణ్య ప్రదేశమున సంచరించుచు దప్పికగొని లతలచే కప్పబడిన చల్లని నదీ జలమును త్రాగుచు, అచట ప్రకాశించు ఆకారముగల ఒక రత్నమును కనుగొంటిని దానిని తీసుకొని బయలుదేరి కొంతమార్గమును నడచి, సూర్యుని వేడి ఎక్కువగుటచే నడవడానికి శక్తిలేనివాడనై ఒక వనమందలి దేవాలయములో ప్రవేశించి, దీనవదనుడు, బహుపుత్ర సమేతుడు అగు ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుని చూచి, దయపుట్టి కుశలప్రశ్నలను అడిగాను.

Somadatta, who met Rajavahana near a village, told his story thus:

My lord, desirous of serving your feet, while wandering every where, one day, when overcome by thirst as I was drinking from a stream surrounded by creepers in a forest, I found a bright gem. I took it. ‘Unable to walk further in the scorching heat of the sun, I went into a small temple to rest, and saw there a poor brahman with a number of children. I asked about his welfare.

चिन्ताकुलः स वृद्धः मामेवम् अवोचत् – “महाभाग, मातृहीनान् सुतानेतान् अनेकैरुपायैः रक्षन्निदानीम् अस्मिन् कुदेशे भैक्ष्यं सम्पाद्य तेनैव एतान् पोषयन् शिवालयेऽस्मिन् निवसामि इति । “भूदेव, एतत्कटकाधिपती राजा कस्य देशस्य ? किं नामधेयः ? अस्य अत्रागमनकारणं किम् ?” इति पृष्टः एवम् अभाषत सः-

“सौम्य, मत्तकालो नाम लाटेश्वरः देशस्यास्य पालयितुः वीरकेतोः तनयां वामलोचनानाम्नीं परिणेतुम् ऐच्छत् । किन्तु वीरकेतुः तन्नाङ्गीचकार । तेन क्रुद्धः मत्तकालः अस्योपरि युद्धं प्रकटीचकार । दुष्टेन तेन भीतः वीरकेतुः महदुपायनमिव स्वतनयां मत्तकालायादात् । हृष्टः सः निजपुरे एवैनां परिणेष्यामि इति निश्चित्य स्वदेशं गच्छन् सम्प्रति मृगयादरेणात्र सैन्यवासमकारयत् । कन्यानुसरणे नियुक्तः मानपालो नाम वीरकेतुमन्त्री निजनायावमानखिन्नः स्वसैन्येन सह अन्यत्र शिबिरं विरच्य मत्तकालं प्रतिरोद्धुम् अनुकूलमवसरं निरीक्षमाणः तिष्ठति” इति ।

విచారగ్రస్తుడైన ఆ వృద్ధుడు నాతో ఈవిధంగా పలికాడు. ఓ మహానుభావా ! మాతృహీనులైన ఈ కుమారులను అనేక ఉపాయములతో రక్షిస్తూ ఈ పాడు దేశమునందు భిక్షను సంపాదించి వీరికి పెట్టుచు ఈ శివాలయమునందు నివసించుచున్నాను.” అని పలికెను. ఓ బ్రాహ్మణుడా ! ఈ శిబిరమునకు అధిపతి ఏ దేశమునకు రాజు ? అతని పేరు ఏమి ? ఇచ్చటకు అతని రాకకు గల కారణం ఏమిటి ? అని అడుగబడినవాడై ఇట్లు పలికెను.

ఓ సౌమ్యుడా ! మత్తకాలుడు అనే పేరు గల లాటదేశపు రాజు ఈ దేశపాలకుడగు వీరకేతుని కుమార్తెయగు వామలోచనను వివాహం చేసుకోవాలనుకున్నాడు. కాని దానికి వీరకేతువు అంగీకరించలేదు. దాంతో కోపగించిన మత్తకాలుడు వీరకేతునిపై యుద్ధం ప్రకటించాడు. వీరకేతువు భయపడినవాడై తన కూతురును గొప్ప కానుకగా మత్తకాలునికి అప్పగించాడు. యువతి లభించడంతో సంతోషించిన చిత్తముగల లాటదేశాధిపతి తన పురమునందే పెళ్ళి చేసుకోవాలి అని నిశ్చయించుకొని, స్వదేశమును గూర్చి వెళ్ళుచూ వేటయందలి ఆదరముతో ఈ అరణ్యమునందు సైన్య శిబిరాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. కన్యయే సర్వస్వమైన వీరకేతునిచే నియోగింపబడిన మానధనుడైన మానపాలుడును వీరకేతు మంత్రి చతురంగ బలములతో కూడినవాడై మరొకచోట శిబిరాన్ని ఏర్పాటుచేసి, ‘మత్తకాలుడిని ఎదిరించడానికి అనుకూలమైన సమయంకోసం నిరీక్షిస్తూ ఉన్నాడు.

Overcome by grief, the Brahmin said, “O great one, I have been somehow taking care of these motherless children by begging alms in this poor place, and staying in this temple of Siva”. I asked him “The ruler of which kingdom has camped nearby ? What is his name ? Why has he come here ?” He answered thus.

“The Lord of Lata, Mattakala by name, hearing again and again of the great beauty of Vamalochana, daughter of Viraketu, ruler of this country, wanted to marry her. But Viraketu rejected. The enraged Mattakala attacked him. Viraketu became afraid and offered his daughter to him as a gift. Mattakala, who was happy, decided to marry her after returning to his own country. He camped here for the pleasure of hunting. Manapala, the minister of Viraketu, who was appointed as the escort of the damsel, became indignant at the insult meted out to his king, and was waiting for an opportune moment to overpower Mattakala, and he camped elsewhere.”

ततः निर्धनाय तस्मै विप्राय तं रत्नमदाम्, सोऽपि तत् गृहीत्वा कुत्रचित् तनयैस्सह अगच्छत् । अध्वश्रमखिन्नोऽहं तत्रैव किञ्चिन्निद्रासुखं प्राप्तवान् । तदनु कशाघातचिह्नितशरीरः स वृद्धः कैश्चन भटैस्सह अनुयातः तत्रागत्य माम् ‘असौ दस्युः’ इत्यदर्शयत् । तदा राजभटाः तं परित्यज्य मां रज्जुभिः गाढं नियम्य कारागारे न्यक्षिपन् | कारागारे स्थितान् अन्यान् पुरुषान् दृष्ट्वा एकम् अपृच्छम् – ननु पुरुषाः वीरपुरुषाः, निमित्तेन केन निर्विशथ कारावासदुःखं दुस्तरम् ? यूयं मम वयस्या इति निर्दिष्टमेतैः भटैः, किमिदम् ? इति ।

పిమ్మట నిర్ధనుడైన ఆ బ్రాహ్మణునికి ఆ రత్నాన్ని ఇచ్చాను. అతడు కూడా ఆ రత్నాన్ని తీసుకొని కుమారునితో కలిసి ఎక్కడికో వెళ్ళాడు. మార్గశ్రమతో బడలికను పొందిన నేను అక్కడే కొద్దిగా నిద్రను పొందాను. పిమ్మట వెనుకకు మరల్చి కట్టబడిన బాహుయుగళము కల్గి, కొరడా దెబ్బల గుర్తులు గల, ఆ బ్రాహ్మణుడు అనేకమంది ఖడ్గదారులచే అనుసరించబడి నన్ను చేరి ఇతడే దొంగ అని చూపించెను. పిమ్మట రాజభటులు అతడిని వదలి, నన్ను తాళ్ళతో గట్టిగా బంధించి కారాగారంలో పడవేశారు. కారాగారంలో ఉన్నట్టి ఇతర పురుషులను చూచి ఒకడిని ప్రశ్నించాను. “ఓయీ ! వీర పురుషులారా ! ఏ కారణముచేత దుస్తరమైన కారాగారవాస దుఃఖమును అనుభవించు చున్నారు .? మీరు స్నేహితులని వీరిచే నిర్దేశింపబడినది ఇది ఏమి ? అని.

Then I offered the jewel to the poor Brahmin. He took it and went away along with his children. I slept there, as I was tired. Later, the brahman came with marks of whip lashes on his body, followed by some soldiers. On seeing me, he called out, “He is the thief.” Thereupon the soldiers let him go, and, seizing me, and having put fetters on my feet, thrust me into a dungeon. I asked one of the fellow prisoners there, “O warriors, for what reason do you experience the suffering of prison stay? Why do they say that you are my friends?”

तदा तैरेवमुक्तम् – “महाभाग, वीरकेतुमन्त्रिणो मानपालस्य किङ्करा वयम् । तदाज्ञया लाटेश्वरमारणाय रात्रौ सुरङ्गद्वारेण तदागारं प्रविश्य तत्र राजाभावेन विषण्णा भूत्वा तत्रस्थं धनमपहृत्य महाटवीं प्राविशाम । अपरेद्युः मत्तकालस्य भटाः अस्मान् अभ्येत्य, दृढं बद्ध्वा निकटमानीय समस्तवस्तुशोधन वेलायाम् एकस्य अनर्घरत्नस्याभावात् अस्मान् हन्तुं कारागारेऽस्मिन् शृङ्खलाभिः बद्ध्वा न्यक्षिपन्” ।

తరువాత వారిచే పలుకబడినది ఓ మహాభాగ ? మేము వీరకేతు మంత్రియగు మానపాలుని సేవకులము. ‘అతని అనుమతితో లలాటపతిని చంపుటకై రాత్రియందు సురంగమార్గమును అతని నిలయమును ప్రవేశించి, అచ్చట రాజు కనబడకపోవుటచే దుఃఖితులమై, గొప్ప ధనమును దొంగిలించి, మహారణ్యంలో ప్రవేశించాము. మరుసటిరోజు మత్తకాలుని సేవకులు మమ్ములను సమీపించి దొంగిలించిన ధనముతోనున్న మమ్ములను చుట్టుముట్టి మిక్కిలి దృఢముగా బంధించి కటకమునకు తీసుకొనివచ్చి, సమస్త వస్తువులను పరిశీలించు సమయంలో ఒక అమూల్య రత్నము కనిపించకపోవుటతో మమ్ములను చంపుటకు ఈ కారాగారంలో గొలుసులతో బంధించి పడవేశారు.

Then they said, “We are the followers of Manapala, the minister of Viraketu. On his order in order to assassinate the king of Lata, we entered his tent through the way of a tunnel. But we became dejected at not finding him there, and having stolen all the money there entered in to the dense forest. The next morning the soldiers of Mattakala caught us and having bound us brought to the camp, and while checking all the items, found that one valuable jewel was missing. They chained us and jailed us to kill us.”

तदा “इदं तदेव माणिक्यं यदहं तस्मै वृद्धाय दत्तवान्” इति निश्चित्य, आत्मनो जन्म नामधेयं युष्मदन्वेषणपर्यटनप्रकारं च तान् प्रत्याभाष्य, समयोचितं संलापं कुर्वन् तैस्सह मैत्रीम् अकार्षम् । ततः अर्धरात्रे तेषां मम च शृङ्खलाबन्धनं निर्भिद्य, बहिरागत्य, कारागारस्य द्वारे निद्रावस्थायां स्थितानां भटानाम् आयुधजालानि आदाय, अभिमुखे आगतान् पुररक्षान् अभिद्राव्य, मानपालस्य शिबिरं प्राविशम् | मानपालः स्वकिङ्करेभ्यः मम वृत्तान्तं तत्कालीनं मम पराक्रमं च निशम्य माम् आर्चयत् ।

అప్పుడు “ఇదే ఆ మాణిక్యము, దీనినే ఆ వృద్ధునికి ఇచ్చాను” అని నిశ్చయించుకొని తన యొక్క జన్మను, పేరును మిమ్ము అన్వేషించుచు తిరిగిన విధమును సమయోచిత సంభాషణములతో స్నేహమును చేశాను. పిమ్మట అర్ధ రాత్రమున వారి యొక్క, నాయొక్క సంకెళ్ళ బంధమును ఛేదించి, వారితో అనుసరింపబడి, నిద్రించిన ద్వారపాలక సమూహపు ఆయుధగణము తీసుకొని, ఎదురై తాకిన నగర రక్షకులను గొప్ప పరాక్రమ లీలచే పార ద్రోలి మానపాలుని శిబిరమును ప్రవేశించాను. మానపాలుడును తన భృత్యుల వలన నా కులాభిమాన వృత్తాంతమును తాత్కాలిక పరాక్రమమును విని నిన్ను అర్పించెను.

I understood that it was the same ruby, which I gave to the Brahmin, and told them about myself, and searching for you, and made friendship with them speaking to them according to the occasion. At midnight, I broke my fetters and theirs, came out, took the weapons of the guards sleeping at the jail gate, and overpowering the camp guards, reached the camp of Manapala. Having heard from his men my story and the valour I showed at that time, Manapala honoured me.

परेद्युः मत्तकालेन प्रेषिताः केचन भटाः मानपालमुपेत्य “मन्त्रिन्, अस्मदीयराजमन्दिरे सुरङ्गया बहुधनम् अपहृत्य चोरवीराः भवतां कटकं प्राविशन् । तानर्पय, नोचेत् महाननर्थः सम्भविष्यति” इति क्रूरतरं वाक्यम् अब्रुवन् । तन्निशम्य रोषारुणितनेत्रः मानपालः “लाटपतिः कः ? तेन मैत्री का ? पुनः अस्य वराकस्य सेवया किं लभ्यम् ?” इति तान् निरभर्त्सयत् ।

तेन कुपितः मत्तकालः कैश्चन भटैस्सहितः मानपालेन योद्धुम् अभ्यागात् । पूर्वमेव कृतरणनिश्चयः मानी मानपालः सन्नद्धयोधः तेन योद्धुं निरगात् । अहमपि तेन दत्तानि रणसमुचितानि आयुधानि दृढतरं कवचं च गृहीत्वा चतुरसारथियुक्तं स्थम् अधिरुह्य योद्धुं निर्गतः । ततः तुमुलसङ्गरकरम् उभयसैन्यम् अतिक्रम्य वेगेन मद्रथं तन्निकटं नीत्वा शीघ्रं रथस्योपरि समुल्लङ्घ्य अरातेः शिरः कर्तनम् अकरबम् । शत्रोः हननेन परमानन्दसम्भृतः मन्त्री मम अनेकविधां सम्भावनाम् अकार्षीत् ।

మరుసటిరోజు మత్తకాలునిచే పంపించబడిన కొంతమంది భటులు మానపాలుడిని సమీపించి “మంత్రీ, మా రాజమందిరంలో సురంగ మార్గంలో చాలా ధనాన్ని దొంగిలించి మా కటకంలో ప్రవేశించారు. వారిని మాకు అప్పగించండి. లేకపోతే గొప్ప అనర్ధం కలుగుతుంది” అని కఠినంగా పలికాడు. దానిని విని కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులుగల మానపాలుడు ఎవడు లలాటరాజు ? అతనితో మైత్రి ఏమి ? ఆ నీచుని సేవచే ఏమి లభ్యమగును ? అని వారిని బెదిరించాడు”.

దాంతో కోపగించిన మత్తకాలుడు కొంతమంది సైనికులతో కలసి మానపాలునితో యుద్ధం చేయడానికి వచ్చాడు. గతంలోవలె యుద్ధానికి సిద్ధపడిన అభిమానవంతుడైన మానపాలుడును సంసిద్ధులైన యోధులు గలవాడై, యుద్ధకాముడై నిశ్శంకముగా బయలుదేరాడు. నేను కూడా అతని చేత ఇవ్వబడిన ఆయుధాలను గట్టి కవచాన్ని కూడా తీసుకొని నైపుణ్యంగల సారధితో కూడిన రధాన్ని ఎక్కి యుద్ధం చేయడానికి వెళ్ళాను. పరస్పర మాత్సర్యముతో సంకుల సమరము సాగించు ఉభయసైన్యములను అతిక్రమించి ప్రకాశించు భుజబలగర్వముతో బాణవర్షమును వారి అవయవాల పై కురిపించుచు శత్రువులను సంహరించాను. త్వరితలంఘనముచేత అతని రధాన్ని ఉంచుకొని నేను శత్రువు శిరస్సును ఖండించితిని. శత్రువు మరణించడం వలన మిక్కిలి ఆనందాన్ని పొందిన మంత్రి నాకు బహువిధమైన గౌరవాన్ని ఇచ్చాడు.

The next day, some men sent by Mattakala came to Manapala, and said “Some robbers, who entered our camp through a tunnel way, make good their escape after stealing a lot of money, and have entered your place. Give them up immediately, or it will be the worse for you.” On hearing that, Manapala, his eyes red with anger, abused them saying, “Who is the King of Lata, what is friendship with him? What will be gained by serving that one?”

Enraged by this Mattakala, followed but by few men, came to fight Manapala. However, Manapala, who decided beforehand to fight with him, came out to attack him. I received from him weapons useful for battle, and a strong armour and having got in to a chariot guided by a skillful charioteer went forth to fight. Having found my way through the tumultuously fighting army, I brought my chariot close to his, and jumping into it, cut off his head. Becoming overjoyed at the death of the enemy, the minister honoured me in many ways.

ततः मानपालप्रेषितात् अनुचरात् एतत्सर्वम् आकर्ण्य सन्तुष्टमनाः राजा वीरकेतुः मां बहुधा अभिनन्द्य कस्मिंश्चन शुभदिने समहोत्सवं स्वतनयां वामलोचनां मह्यम् अदात् । तदनन्तरं यौवराज्याभिषिक्तोऽहं राज्यपालने तं सहकुर्वन् वामलोचनया सह नैकविधराज्युखम् अनुभवन्नासम् ।

एकस्मिन् दिवसे भवद्विरहवेदनाविकलहृदयं मां वीक्ष्य कश्चन सिद्धपुरुषः सुहृज्जनविलोकनफलम् अवाप्स्यसि शीघ्रमेवेति अवोचत् । तच्छ्रुत्वा महाकालक्षेत्र निवासिनः परमेश्वरस्य आराधनाय पत्नीसमेतः अत्र समागतोऽस्मि, अपि च भक्तवत्सलस्य गौरीपतेः कारुण्येन त्वत्पादारविन्दसन्दर्शनानन्दं प्राप्तवान् इति सोमदत्तः राजवाहनम्प्रति स्वेतिवृत्तम् अकथयत् ।

పిమ్మట మానపాలునిచే పంపబడిన అనుచరుని వలన ఈ సమస్త వృత్తాంతమును విని సంతుష్ఠ మనస్కుడైన మహారాజు ఎదురుగా వచ్చి, నా పరాక్రమమునకు విస్మయము చెందినవాడై నన్ను బాగా అభినందించి, ఒకానొక మంచిరోజు తన కుమార్తెయగు వామలోచనను నాకు ఇచ్చాడు. పిమ్మట యువరాజ పట్టాభిషిక్తుడనైన నేను రాజ్య పాలనలో అతనికి సహకరిస్తూ వామలోచనతో కలిసి అనేక విధములైన రాజ్యసుఖాలను అనుభవిస్తూ ఉన్నాను.

ఒకరోజు మా ఎడబాటు వలన కలిగిన బాధ అనెడి శల్యముచే వికలత చెందిన హృదయము గలవాడనై ఒక సిద్ధుని ఆనతి ప్రకారం మహాకాల నివాసియగు పరమేశ్వరుని ఆరాధించుట కొరకు ధర్మపత్నీ సమేతముగా మిత్రదర్శనము ఫలముగా గల ఈ ప్రదేశమునకు వచ్చితిని. భక్తులయందు వాత్సల్యము గల పార్వతీపతి దయతో మీ పాదపద్మములను దర్శించుట వలన కలిగిన ఆనందాతిశయము నాకు లభించింది.” అని సోమదత్తుడు .రాజవాహనునికి తన వృత్తాంతాన్ని చెప్పాడు.

Having received an account of this from the messenger sent by Manapala, king Viraketu, who became happy, congratulated me and on an auspicious day gave his daughter in marriage to me amidst celebrations. Later, I was made the crown prince, and helping the king in administration, enjoyed royal pleasures with Vama- lochana.

One day an ascetic told me, who was agitated because of not seeing you that I would get the fruit of meeting my friend shortly. Having heard that I came here accompanied by my wife to worship Lord Siva. By the grace of Siva, I got the pleasure of seeing your feet again.” Thus, Somadatta told his story to Rajavahana.

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 2nd Lesson पहाड़ से ऊँचा आदमी Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 2nd Lesson पहाड़ से ऊँचा आदमी

दीर्घ प्रश्न (దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
‘पहाड़ से ऊँचा आदमी’ पाठ का सारांश पाँच-छः वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
मजदूर दशरथ माँझी की अस्वस्थ जीवन संगिनी फागुनी देवी को 90 कि.मी. दूर स्थित नजदीक वजीरगंज अस्पताल ले जाने के दौरान वह दम तोड देती है। तभी वे पहाड़ काट कर रास्ता बनाकर 90 कि.मी. की दूरी को कम करने का निर्णय करते हैं । वे छैनी – हथौड़े से पहाड़ काटकर रास्ता बनाकर यह साबित किया कि कोई असंभव कार्य नहीं है और मनुष्य से ज्यादा ऊँचा कोई नहीं होता। लोग भी उस कार्य में हाथ बँटाते हैं। कर्मवीर के आगे कठोर पर्वत भी अपना सिर झुकाता है। वे अपर प्रोमोथियस और अपर भगीरथ हैं उनसे काटा हुआ । रास्ता ‘पूअर मैंस ताजमहल’ है । वे ‘पहाड़ से ऊँचा आदमी’ और ‘माउन्टिन मैन’ हैं ।

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
दशरथ माँझी ने पहाड़ तोड़ने की बात क्यों सोची ?
उत्तर:
‘मजदूर दशरथ माँझी की अस्वस्थ जीवन संगिनी फागुनी देवी को लौर से 90 कि.मी. दूर पर स्थित नजदीक वजीरगंज अस्पताल ले जाने के दौरान वह दस तोड़ देती है। गेलौर और वजीरगंज के बीच पहाड़ है । यदि पहाड़ नहीं तो दोनों गाँवों के बीच की दूरी 13 कि.मी. ही होती और उनकी पत्नी ठीक हो जाती । इसी कारण, दशरथ माँझी ने पहाड़ तोड़ कर रास्ता . बनाने की बात सोची ।

प्रश्न 2.
‘पहाड़ से ऊँचा आदमी’ पाठ से हम क्या सीखते हैं ?
उत्तर:
आत्मनिर्भर, दृढ़ निश्चय और कर्मशील व्यक्ति को असंभव कार्य कोई नहीं होता । ऐसा व्यक्ति जंगल में भी मंगल मचा देता है। ऐसे व्यक्ति के सामने पर्वत भी अपना सिर झुकाता है, सागर भी अपनी तरंगों को पसारकर उसका स्वागत करता है । उसका काम सफल होता है जिससे समाज कल्याण होता है । यही हम ‘पहाड़ से ऊँचा आदमी’ पाठ से सीखते हैं ।

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
दशरथ माँझी ने पहाड़ को किससे काटा ?
उत्तर:
छैनी और हथौड़े से

प्रश्न 2.
दशरथ मांझी की पत्नी का नाम क्या था ?
उत्तर:
फागुनी देवी

प्रश्न 3.
गेलौर से वजीरगंज तक जाने की कितने किलोमीटर की दूरी है ?
उत्तर:
पहाड़ तोड़ने के पहले 90 किलोमीटर

प्रश्न 4.
लेखक ने दशरथ मांझी की तुलना किन पौराणिक पुरषों से की है ?
उत्तर:
प्रोमोथियस और भगीरथ से

संदर्भ सहित व्याख्याएँ (సందర్భ సహిత వ్యాఖ్యలు)

1. गेलौर से वजीरगंज जाने की 90 किलोमीटर की दूरी को 13 किलोमीटर ला देने वाला यह रास्ता एक श्रमिक के प्यार की निशानी है। एक अंग्रेज पत्रकार ने लिखा :- ‘पूअरमैंस ताजमहल ।’

संदर्भ : प्रस्तुत पाठ्यांश सफल लेखक, संपादक, अनुवादक, सक्रिय सांस्कृतिक विचारक एवं सच्चे सामाजिक कार्यकर्ता सुभाष गाताडे के पाठ ‘पहाड़ से उँचा आदमी से उद्धृत है । दशरथ माँझी द्वारा पहाड़ काटने के भगीरथ – यत्न में लोग कैसे अपने हाथ बँटाते हैं, उसका विवरण देते लेखक, प्रस्तुत कथन कहते हैं ।

व्याख्या : लेखक कहते हैं कि दशरथ माँझी छैनी और हथौड़ से पहाड़ काटकर गेलौर से वजीरगंज की 90 कि.मी. की दूरी को 13 कि.मी. लाते हैं । यह नया रास्ता कठोर श्रमिक दशरथ माँझी की जीवन संगिनी फागुनी देवी का पवित्र प्रेम – चिह्न है । अस्वस्थ फागुनी देवी को 90 कि.मी. दूर स्थित नदजीक वजीरगंज अस्पताल ले जाने के दौरान वह दम तोड़ देती है । तब दशरथ इस भगीरथ – यत्न का निर्णयकर कार्य सफलता पाते हैं । जैसे शहशाह शाहजहाँ की प्रियतमा मृत मुमताज की यादगार में वे ताजमहल का निर्माण करते हैं, वैसे ही निर्धन श्रमिक दशरथ अपनी जीवन संगिनी फागुनी देवी की यादगार में वे इस नए रास्ते का निर्माण करते हैं। एक अंग्रेज पत्रकार ठीक कहते हैं कि यही रास्ता दरिद्र दशरथ का ताजमहल है ।

विशेषताएँ : ‘यहा रास्ता एक श्रमिक के प्यार की निशानी’ और ‘पूअर मैंस ताजमहल’ शब्दों में लेखक बिंदु में सिंधु भर देते हैं। दोनों उपमाएँ सटीक हैं । ‘आज की तारीख में …. कहकर लेखक पुराने मीलों की याद दिलाते हैं ।

2. पहाड़ मुझे उतना ऊँचा कभी नही लगा जितना लोग बताते हैं । मनुष्य से ज्यादा ऊँचा कोई नहीं होता ।

संदर्भ : प्रस्तुत पाठ्यांश सफल लेखक, संपादक, अनुवादक, सक्रिय सांस्कृतिक विचारक एवं सच्चे सामाजिक कार्यकर्ता सुभाष गाताडे के पाठ ‘पहाड़ से ऊँचा आदमी से उद्धतृ है । दशरथ माँझी की तुलना प्रोमेथियस और भगीरथ से करते संदर्भ में, पाठ के अंत में, लेखक ये वाक्य करते हैं ।

व्याख्या : लेखक करते हैं कि दशरथ माँझी ने एक पत्रकार से अपने जीवन के दर्शन का जिक्र किया। उन्होंने बताया कि पहाड़ की ऊँचाई जितनी लोग कहते हैं, मुझे उतनी ऊँचाई कभी नहीं लगी। मनुष्य से अधिक ऊँचाई कोई भी नहीं होती । कर्मशील मनुष्य ही सबसे ऊँचा है ।

विशेषताएँ : यह उद्धरण ‘जहाँ चाह वहाँ राह’ लोकोक्ति की याद दिलाता है और दशरथ का दृढ निश्चय और उनकी आत्मनिर्भरता का परिचायक है। हाँ, कर्मवीर जंगल में भी मंगल मचा देता है। उसे असंभव कार्य नहीं होता ।

पहाड़ से ऊँचा आदमी Summary in Hindi

लेखक परिचय

सुपरिचित लेखक और सक्रिय सांस्कृतिक विचारक के रूप में प्रसिद्ध सुभाष गाताडे का जन्म 24 अक्तूबर 1957 को पुणे, महाराष्ट्र में हुआ । सन् 1981 में काशी हिन्दू विश्वविद्यालय से स्नातकोत्तर की शिक्षा प्राप्त की । वे बहुत समय से सामाजिक कार्यों में संलग्न रहे हैं। 1990 से 1999 तक आप ने ” लाक दस्ता” नामक वैचारिक पत्रिका का संपादन किया । वर्ष 2001 से आप “कृति संस्कृति संधान” पत्रिका से संबन्ध रहे हैं। आप सफल सामाजिक कार्यकर्ता, लेखक, सम्पादक, अनुवादक के रूप में जाने जाते हैं। आप के लेख अंग्रेजी, हिन्दी, उर्दू तथा मराठी में देश- विदेश के बहुचर्चित होते रहते हैं और प्रकाशित भी रहते हैं ।

”शाहबाग मूवमेंट,” “तर्क और विचारों से कौन डरता है”, “जब पानी में आग लगी थी’, ‘जाति तोडो – मनुष्य बनो’ तथा ‘समाज संस्कृति और सियासत पर प्रश्नवाचक ‘ आदि आपकि प्रतिष्ठित पुस्तकें हैं ।

सारांश

आपने कई बार लोगों को यह कहते सुना होगा कि “अगर इंसान चाहे तो वह पहाड़ को भी हिला कर दिखा सकता है”। और आज हम आपको ऐसी ही व्यक्ति से रूबरू करा रहे हैं जिन्होंने अकेले दम पर सच मुच पहाड़ को हिला कर दिखा दिया है ।

मैं बात कर रहा हूँ गया (Gaya) जिले के एक अति पिछडे गाँव गहलौर में रहनेवाले दशरथ माँझी की। गहलौर एक ऐसी जगह है जहाँ पानी के लिए भी लोगों को तीन किलोमीटर पैदल चलना पड़ता था, वही अपने परिवार के साथ एक छोटे से झोपंडे में रहनेवाले पेशे से मजदूर श्री दशरथ माँझी ने गहलौर पहाड को अकेले दम पर चीर कर 360 फीट लंबा और 30 फीट चौड़ा रास्ता बन दिया ।

इसकी वजह से गया जिले के अत्री और वजीरगंज ब्लाक के बीच कि दूरी 80 किलोमीटर से घट कर मात्र 3 किलोमीटर रह गयी जाहिर है इससे उनके गाँववालों को काफी सहूलियत हो गयी और इस पहाड़ जैसे काम को करने के लिए उन्होंने किसी dynamite या मशीन का इस्तेमाल नही किया, उनहोंने तो सिर्फ अपनी छेनी हथौडी से ही ये कारनामा कर दिखाया, इस काम को करने के लिए उन्होंने ना जाने कितनी ही दिक्कतों का सामना किया, कभी लोग उन्हें पागल कहते तो कभी सनकी, यहाँ तक कि घरवालों ने भी शुरू में उनका काफि विरोध किया पर अपनी धुन के पक्के दशरथ माँझी ने किसी की न सुनी और एक बार जो छेनी हथौडी उठाई तो बाईस साल बाद ही उसे छोडा, जी हाँ सन् 1960 जब वो 25 साल के भी नही थे, तबसे हाथ में छेनी हथौडी लिये ने वे बाईस साल पहाड काटते रहे ।

रात – दिन, आँधी पानी की चिंता किये बिना दशरथ माँझी नामुनकिन को मुमकिन करने में जुटे रहे । अंततः पहाड़ को झुकना ही पडा। 22 साल [1960-1982] के अथक परिश्रम के बाद ही उनका यह कार्य पूर्ण हुआ, पर उन्हें हमेशा यह अफसोस रहा कि जिस पत्नी की परेशानियों को देखकर उनके मन में काम करने का जज्बा आया अब वही उनके बनाये इस रास्ते पर चलने के लिए जीवित नही थी ।

दशरथ जी के इस कारनामे के बाद दुनिया उन्हे Mountain cutter और Mountain Man के नाम से भी जानने लगी, वैसे पहले भी रेल पटरी के सहारे गया से पैदल दिल्ली यात्रा कर जगजीवन राम और तत्कालीन प्रधानमंत्री इंदिरा गाँधी से मिलने का अद्भुत कार्य भी दशरथ माँझी ने किया था, पर पहाड़ चीरने के आश्चर्यजनक काम के बाद इन कामों का क्या महत्व रह जाता है ?

सन् 1934 में जन्म श्री दशरथ माँझी का देहांत 18 अगस्त 2007 को कैंसर की बीमारी से लड़ते हुए दिल्ली के AIMS अस्पताल में हुआ, इनका अंतिम संस्कार बिहार सरकार द्वारा राजकीय सम्मान के साथ किया गया, भले ही वो आज हमारे बीच न हों पर उनका यह अद्भुत कार्य आनेवाली कई पीढियों को प्रेरणा वेता रहेगा ।

• सफलता पाने के लिए जरूरी है कि हम अपने प्रयास में निरंतर जुटे रहे बहुत से लोग कभी इस बात को नही जान पाते है कि जब उन्होंने अपने प्रयास छोडे तो वह सफलता के कितने करीब थे ।
• सफल होने के लिए संयम बहुत जरूरी है, जिंदगी के बाईस साल तक कठोर मेहनत करने के बाद फल मिला दशरथ माँझी को ।
• कौन कहता है कि “अकेला चना भाड़ नहीं फोड सकता” सकता है ।

पहाड़ से ऊँचा आदमी Summary in Telugu

సారాంశము

మనిషి తలుచుకుంటే ఒక కొండను సైతం కదపగల సామర్థ్యం ఉంటుంది. అని మనం విన్నాము. అటువంటి మహావ్యక్తి గురించి ఈ రోజు మనం తెలుసుకుందాం. ఆ వ్యక్తి ఎవరు అని మీరందరు అనుకుంటున్నారు కదా ? ఆ వ్యక్తి ఎవరో కాదు గయ జిల్లాలో ఒక వెనుకబడిన గ్రామమైన గహలౌరకి సంబంధించిన దశరథమాంజీ గహలౌరి గ్రామం ఎంత వెనుకబడిన గ్రామం అంటే నీరు త్రాగడానికి అక్కడి స్త్రీలు ‘3’ కిలోమీటర్లు నడిచి వెళ్ళి త్రాగునీరు తేవాలి.

అక్కడ తన పరివారంతో ఒక చిన్న గుడిసెలో దశరథమాంజీ నివసించేవాడు. అతను ఒక రోజు కూలి. అతను తన స్వశక్తితో 360 అడుగుల పొడవు మరియు 30 అడుగుల వెడల్పు గల దారిని ఏర్పాటు చేశాడు. దాని కారణంగా గయ జిల్లాలో అత్రి మరియు వజీర్ గంజ్ బ్లాకు మధ్య దూరమైన 80 కిలోమీటర్లు తగ్గి ‘3’ మీటర్లుగా మారిపోయింది. అతని కారణంగా ఊరివాళ్ళకి ప్రయాణం చేసే దూరం తగ్గిపోయింది. కొండను తొలిచేందుకు అతను ఎటువంటి డైనమైటను వాడలేదు.

అతను తన పార, పలుగు, తవ్వుకోల వంటి సామాన్య వస్తువులనే . ఉపయోగించాడు. ఈ పనిని చేయడానికి దశరథ్మాంజే ఎన్నో అవరోధాలను ఎదుర్కొన్నాడు. మొదట్లో అందరు అతనిని పిచ్చివాడిగా భావించేవారు. అతను కొండను త్రవ్వడానికి కారణం అతను ఎంతో ప్రేమగా భావించే తన భార్య మరణం. ఆమెను ఆసుపత్రికి సరియైన సమయంలో తీసుకువెళ్ళలేక ఆమెను ఫాగునీ దేవిని పొగొట్టుకున్నాడు. కొండ చుట్టూ తిరిగి వెళ్ళేటప్పటికి ఆమె ప్రాణం కోల్పోయింది.

అలా ఎవ్వరికి జరగకూడదని భావించి దశరథమాంజీ కొండలోనుండి దారి చేయాలనే ఉద్ధేశ్యంతో కొండను త్రవ్వడం ప్రారంభించాడు. ఇది చాల గొప్ప విషయం. షాజహాను ముంతాజ్ కోసం తాజ్మహల్ కట్టించాడు. దశరథమాంజీ తన ప్రేమ కోసం కొండని తొలచి మార్గం చేశాడు. ఒక ఆంగ్ల పత్రికవారు ఇది ‘Poor Mans Tajmahal’ అని దానిని గురించి గొప్పగా అభివర్ణించారు. 22 సంవత్సరములు (1960 – 1982) దశరథమాంజీ కష్టపడి తను అనుకున్న లక్ష్యం నేరవేర్చాడు. కాని ఎవరి కోసం ఇది చేశాడో (తన భార్య) ఆమె ఇది చూడటానికి ఈ ప్రపంచంలో లేదు అని బాధపడేవాడు.

దశరథమాంజీని ఈ పని తరువాత అందరు “Mountain Cutter” లేక “Mountain Man” అని పిలిచేవారు. 1934వ సంవత్సరంలో పుట్టిన దశరథమాంజీ 18 ఆగష్టు 2007లో కేన్సర్ జబ్బుతో పోరాడి ఢీల్లిలో AIMS ఆసుపత్రిలో చనిపోయాడు. బీహారు ప్రభుత్వం దశరధమాంజీ శవానికి ప్రభుత్వలాంచనాల ప్రకారం అంతిమ సంస్కారాలు జరిపారు. మాంజీ యొక్క ఈ అద్భుత కార్యం రాబోయే తరాల వారికి ఒక గొప్ప మార్గదర్శకం మరియు ప్రేరణ సఫలత పొందడానికి సహనం అవసరం దశరథమాంజీ నిరూపించారు.

कठिन शब्दों के अर्थ (కఠిన పదాలు – అర్ధాలు)

टेक्नोलॉजी – technology, టెక్నాలజీ
निर्भर – dependent on, ఆధారపడు
पहाडी चीरने के लिए – for hill cutting, కొండను చీల్చుట కొరకు
इस्तेमाल – use, ఉపయోగం.
शख्स – the man, మనిషి
अन्जाम – the execution, అమలు
बाजुओं – arms, చేతులు
छैनी – chisel, ఉలి
हथौडा – Hammer, గొడ్డలి
ठान लेना – Intend to, ఉద్దేశ్యము
राहगीरों – passer by, ప్రయాణం చేయువారు.
संगिनी – wife, girl-friend, భార్య, స్నేహితురాలు
धुन के पक्के – tuneful, standard, స్థిరంగా ఉండుట, రాగ మంతట
दौरान – during, సమయంలో
हसरत – wish, కోరిక, అనుకొనుట, ఆశించు.
असामयिक मौत – untimely death, అకాల మరణం.
निशानी – sign, Remembrance, గుర్తుగా
यायावरी – nomad, sannyase, సంచారకులు, దేశదిమ్మరి.
जिजीविषा – strong wish, గట్టి నమ్మకం
धमकाया – to threaten, బెదిరించే
कचोटता – to tease, బాధించటం
फाकाकशी – hungry to die, ఆకలితో మరణించు
मृत्युभोज – death fever, death ritual, మరణ ఆచారాలు
मिथकीय पात्रों – mythical character, పౌరాణిక పాత్ర
कोशिशों – tries, ప్రయత్నాలు
इनसानियत – humanitarian మానవతా దృక్పథం
दुश्मन – enemy, foe, శత్రువు
पलभर – moment, క్షణం
संकल्पशक्ति – resolution power, సంకల్ప శక్తి
तब्दील – changed, మార్పు

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 1st Lesson उपभोक्तावाद की संस्कृति Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 1st Lesson उपभोक्तावाद की संस्कृति

दीर्घ प्रश्न (దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
‘उपभोक्तावाद की संस्कृति’ पाठ का सारांश पाँच-छः वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
हम लोग विविध विज्ञापनों की चमक दमक से सम्मोहित होकर वस्तुओं के पीछे भाग रहे हैं, चाहे वे घटिया भी क्यों न हों। हमारी दृष्टि वस्तु की गुणवत्ता पर नहीं है । संपन्न – वर्ग प्रदर्शनपूर्ण जीवनशैली को अपना रहा है, जिस पर साधारण निर्धन वर्ग भी मोहितदृष्टि लगाता है । यह, सभ्यता एवं संस्कृति के विकास का चिंताजनक विषय है, जिसे उपभोक्तावाद ने सजाया । यह उपभोक्ता संस्कृति; यह दिखावे की संस्कृति हमारी सामाजिक – जड़ को उखाड़ती है और सामाजिक अशांति को फैलाती है । हमारी सांस्कृतिक अभिमान का भी हास होता है । यह संस्कृति भविष्य के लिए एक बड़ी चुनौती हैं ।

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
उपभोक्तावादी संस्कृति का आपके जीवन पर क्या प्रभाव पड़ रहा है ?
उत्तर:
उपभोक्तावादी संस्कृति का दुष्प्रभाव मेरे जीवन पर अधिक है । इससे समाज में हमारी दूरी बढ़ रही है; सामाजिक परस्पर संबंधों में कमी आ रहा है । जीवन स्तर बढ़ता अंतर हम में आक्रोश एवं अशांति को जन्म दे रहा है । मर्याएँ टूट रही हैं, नैतिकता घट रही है । स्वार्थ परमार्थ को दबा रहा है ।

प्रश्न 2.
उपभोक्तावाद की संस्कृति पाठ के अनुसार उपभोक्ताओं को कैसे जागरूक रहना चाहिए ?
उत्तर:
उपभोक्तावाद की संस्कृति ‘पाठ के अनुसार उपभोक्ताओं को विज्ञापनों की चमक-दमक के चंगुल में नहीं फँसना चाहिए । उनकी दृष्टि आवश्यक गुणवत्त वस्तुओं पर ही होनी चाहिए। विदेशी घटिया ख्याद्यव पेय पदार्थों को तक्षण त्याग करना चाहिए ।

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
उपभोक्तावाद की संस्कृति पाठ के लेखक कौन हैं।
उत्तर:
श्यामचरण दुबे.

प्रश्न 2.
किन खाद्यों को लेखक फूहड़ खाद्य मानते हैं ?
उत्तर:
पीज़ा और बर्गर को

प्रश्न 3.
श्यामाचरण दुबे को किस पुरस्कार से सम्मानित किया गया ।
उत्तर:
मूर्तिदेवी पुरस्कार से

प्रश्न 4.
हमारी सामाजिक नींव को कौन हिला रहा है ?
उत्तर:
उपभोक्ता संस्कृति

संदर्भ सहित व्याख्याएँ (సందర్భ సహిత వ్యాఖ్యలు)

1. हमारे सीमित संसाधनों का घोर अपव्यय हो रहा है। जीवन की गुणवत्ता आलू के चिप्स से नहीं सुधरती । न बहुविज्ञापित शीतल पेयों से । भले ही वे अंतर्राष्ट्रीय हों ।

संदर्भ : प्रस्तुत उद्धरण साहित्यकार एवं समाजशास्त्री श्यामचरण दुबे के ‘उपभोक्तावाद संस्कृति’ नामक निबंध से उद्धृत है । सामंती – संस्कृति के फैलाव के दुष्परिणाम गंभीर चिंता का विषय कहते हुए निबंधकार ये वाक्य करते है ।

व्याख्या : सामंति संस्कृति के फलस्वरूप अपरमित घटिए विदेशी संसाधनों को स्वीकारकर, हम अपने देश के बढिए परिमित संसाधनों का घोर अनुचित व्यय कर रहे हैं। जिंदगी की गुणता विदेशी घटिए खाद्य – आलू चिप्स आदि से या कई प्रकार से विज्ञापित शीतल पेयों से नहीं सुधरती । विदेशी खाद्य पीज़ा और बर्गर कितने ही नवीनतम हों, वे तो हेथ हैं, घटिए ही हैं । स्वास्थ्य के लिए हानिकारक हैं । इनका त्यागना अच्छा ही है ।

विशेषता : भारतीय संस्कृति के हास की चेतावनी का परिचायक है, प्रस्तुत उद्धरण ।

2. उपभोक्ता संस्कृति हमारी सामाजिक नींव को ही हिला रही है । यह एक बड़ा ख़तरा है । भविष्य के लिए यह एक बड़ी चुनौती है।

संदर्भ : प्रस्तुत उद्धरण साहित्यकार एवं समाजशास्त्री श्यामचरण दुबे के ‘उपभोक्तावाद संस्कृति’ नामक निबंध के समापित वाक्य हैं । गाँधीजि के कथन को उद्धत करते हुए निबंधकार ये वाक्य कहते हैं ।

व्याख्या : निबंधकार कहते हैं कि विज्ञापनों की चमक-दमक के कारण हम भारतीय, विशेषतः निर्धन वस्तुओं के पीछे भाग रहे हैं । यह उपभोक्त संस्कृति का दुष्परिणाम है। इससे भारतीय सामाजिक जड़ कमज़ोर होती है। यह तो भारतीय संस्कृति को अधिक हानि पहुँचाता है। हमारे देश के भविष्य के लिए भी यह उपभोक्ता संस्कृति अत्यंत हानिकारक है ।

विशेषता: निबंधकार इस उद्धरण द्वारा उपभोक्ताओं को चेतावनी दे रहे हैं । भाषा सरल और सुबोध है ।

उपभोक्तावाद की संस्कृति Summary in Hindi

लेखक परिचय

श्यामाचरण दुबे भारतीय समाजशास्त्री एवं साहित्यकार है । एक प्रख्यात अंतरराष्ट्रीय समाज वैज्ञानिक थे । उन्हें एक कुशल प्रशासक और विभिन्न अंतर्राष्ट्रीय संस्थाओं के सलाहकार के रूप में भी याद किया जाता है । उनका जन्म सन् 1922 में हुआ । उन्होंने भारतीय समाज की बदलती परिस्थितियों पर जमकर लिखा है ।

उन्होंने विभिन्न विश्वविद्यालयों में अध्यापन कार्य किया तथा अनेक महत्वपूर्ण पदों पर भी सफलता पूर्वक कार्य किया इसके साथ ही आजीवन लेखन कार्य किया । उन्होंने हिन्दी में “मानव और संस्कृति”, “परंपरा और इतिहास बोध”, “संक्रमण की पीडा’ आदि रचनाएँ की । ‘परंपरा और इतिहास बोध ‘ के लिए उन्हें भारतीय ज्ञानपीठ ने मूर्तिदेवी पुरस्कार से सम्मानित किया । इसका निधन सन् 1996 में हुआ ।

सारांश

हमारी जीवन शैली धीरे – धीरे बदल रही है । इसमें उपभोक्तावाद बढ़ता जा रहा है। अधिकाधिक मात्रा में उत्पादन बढ़ रहा है। जन समुदाय उत्पादोंत्र को भोजन समझकर भोग रहा है। परंतु मनुष्य स्वयं ही उत्पादों की भेंट चढ़ता जा रहा है ।

बाजार में विलासिता की सामग्री की बहुलता है । मनुष्य को लुभाने के लिए विज्ञापन जी – जान एक कर रहे हैं। चाहे खाद्य सामग्री हो, चाहे दैनिक उपयोग की वस्तुएँ हों था प्रसाधन सामग्री, विज्ञापन उनकी विशेषताएँ बताकर मानव समुदाय को तरह- तरह से आकर्षित कर रहे हैं । विज्ञापन फिल्मी सितारों एवं ऋषि-मुनियों का भी हवाला देने से नही चूकते। सौंदर्य प्रसाधनों तो होड़ लग गई है । संभ्रांत परिवारों की महिलाएँ अपनी ड्रेसिंग टेबल पर तीस – तीस हजार रुपये की सौंदर्य सामाग्री रखे ही रहती हैं । अब पुरुष – भी पीछे नही हैं, वे भी कीमती साबुन, तेल, ऑफ्टर शेव और कोलोन लगाने लगे है। जगह- जगह फेशनेबल एवं नए – नए डिशाइन के वस्त्रों के लिए बड़े – बड़े वस्त्रालय एवं बुटीक खुल गए हैं ।

आजकल लोग आवश्यकता के लिए नहीं बल्कि दिखावे के लिए वस्तुएँ अधिक खरीदते हैं । म्यूशिक सिस्टम, कंप्यूटर, मोटर साइकिल तथा कार आदि शौक तथा दिखावे की चीजों हो गई हैं। इसके साथ ही अधिक धनी लोग तो बच्चों की पढ़ाई के लिए पंचसितारा विद्यालय, खुद के इलाज के लिए पंचसितारा हाँस्पिटल, खाना खाने के लिए पंचसितारा होटल में ही जाते है क्यों कि यह उनके स्तर के अनुरूप होता है । अमरीका में तो लोग मरने के बाद बनने वाली समाधि को सजाने के लिए भी पैसा खर्च करने लगे हैं ।

उपभोक्तावादी समाज अपना स्तर दिखाता है किंतु सामान्य समाज ललचाई निगाहों से देखता रहता है । उपभोक्तावाद का प्रसार सामंती सांस्कृति की देन है । जो आज भी भारत में मौजूद है। सामंत बदल गए किंतु सामंती पहले जैसी ही फल – फूल रही है। हमारी सांस्कृतिक पहचान नष्ट हो रही है, परंपराएँ खत्म हो रही हैं और आस्था का नाम ही खत्म हो गया है । हम पश्चिमी सभ्यता का अंधानुकरण कर झूठी आधुनिकता में मदहोश हैं । दिग्भ्रमित होकर अपना उद्देश्य भूल गए हैं ।

इस तरह की संस्कृति को अपनाने के कारण संसाधनों एवं धन, दोनों अपव्यय हो रहा है। सामाजिक संबंध बिगड़ रहे हैं। आपस में दूरियाँ बढ रही हैं । आक्रोश एवं अशांति बढ़ रही है। हमारी सांस्कृतिक पहचान नष्ट हो रही है। झूठे विकास के लालच में हम सच्चे विकास को भूल गए। अपना उद्देश्य भूल गए । मनुष्य महत्वाकांक्षी एवं उसका जीवन व्यक्ति केंद्रत हो गया

गाँधी जी ने कहा था, “हम स्वस्थ सांस्कृतिक प्रभावों के लिए अपने दरवाजो, खिडकियाँ अवश्य खुले रखें किंतु अपनी बुनियाद पर कायम रहें । उपभोक्तावादी संस्कृति हमारी सामाजिक नींव को हिला रही है। यह एक बड़ा खतरा है । भविष्य के लिए यह एक बड़ी चुनौती है ।

उपभोक्तावाद की संस्कृति Summary in Telugu

సారాంశము

మనుషుల యొక్క జీవనశైలి మెల్లమెల్లగా మారుతూ వచ్చింది. వినిమయతత్వం రోజురోజుకి పెరుగుతూ వచ్చింది. ఎక్కువ సంఖ్యలో వస్తువులు ఉత్పత్తి అవ్వడం మొదలైనవి. భోజనానికి ఏవిధంగా మనం అలవాటుపడ్డామో అలాగే ఉత్పత్తులకు అలవాటు పడిపోయాము వస్తువులను మనుషులు స్వయంగా వినియోగించి ధరలను పెంచుతూ పోతున్నారు.

బజారులో ఈనాడు విలాసపూరితమైన వస్తువుల ప్రచారం జోరున సాగుతూ ఉంది. ప్రకటనలు వస్తువుల ప్రచారంలో ఒక దాని కన్నా మరియొకటి గొప్పది అని TVలో Yards రూపంలో చూపిస్తూ ప్రజలను ఆకర్షిస్తున్నారు. మోసపోతున్నాము అని మనుషులు గ్రహించడం లేదు. వారిని ఆకర్షితులు చేయడం కోసం సినిమా తారలను, దొంగస్వాములను ప్రకటనలలోచూపిస్తున్నారు.

వెర్రివారు అయిన ప్రజలు అమాయకులు అయిన ప్రజలు మోసపోతున్నారు. సౌందర్య వస్తువులకు ఈనాడు పెద్ద పోటీ జరుగుతుంది. మధ్య తరగతి స్త్రీలు అయిన ఈరోజున తమ డ్రెస్సింగ్ టేబులుపైన 30,000/- వరకు సౌందర్య సాధనాలను ఉంచుకుంటున్నారు. కొంతమంది గొప్పని చూపించడం కోసం అని వస్తువులను కొంటున్నారు.

మ్యూజిక్ సిస్టమ్, కంప్యూటర్లు, కార్లు, మోటరు బైకులు మొదలైన వస్తువులను గొప్ప చూపించడం కోసం కొంటున్నారు. ధనవంతులు వారి పిల్లల చదువులు కూడా 5 star విద్యాలయాలు, 5 star హాస్పటళ్ళు, తినే తిండి 5 star Hotels అయి ఉండాలి అని భావిస్తున్నారు. ప్రతి చోట A. C ఉండాలి. ప్రతీది తమ డబ్బు హోదాకి తగినట్లుగా ఉండాలి అని ధనవంతుల అభిప్రాయం. అమెరికా వంటి దేశాలలో సమాధులను కూడా చాలా గొప్పగా అలంకరిస్తారు.

ఉపభోక్తవాది సమాజం తన యొక్క స్థాయిని చూపుతుంది. సామాన్యులు ఆశపూరిత కళ్ళతో చూస్తూ ఉంటున్నారు. మనం వేరే దేశపు సంస్కృతిని వేరే దేశ వ్యక్తులను పెట్టుబడిదారులను వృద్ధి అయ్యేటట్లు మనం చేస్తున్నాము. విదేశీ వస్తువుల మోజులో పడి మన దేశ వస్తువులను మనం కొనడం లేదు.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చినా మనం విదేశీయుల బాటలో ప్రయాణం చేసి స్వదేశీ వస్తువులను బహిష్కరిస్తున్నాము. మన ఆచారాలు పూర్తిగా నశించిపోతున్నాయి. పశ్చిమ దేశాల మోజులో పడి మన దేశ ఆచారాలు, మన సంస్కృతిని పూర్తిగా మర్చిపోతున్నాము. తిలోదకాలు సమర్చించాము. మనిషి స్వార్థపరుడుగా మారిపోయాడు. ఒక వ్యక్తి, ఒక కుటుంబం, డబ్బు సంపాదన ఇదే వారి పరమ కర్తవ్యంగా భావిస్తున్నారు.

మన సంస్కృతి, మన ఆచారాలు, మన కట్టుబాట్లు మన వద్దకు రావాలంటే మన చుట్టూ ఉండే తలుపులను తీసి ఉంచాలని గాంధీ మహాత్ముడు చెప్పారు. వినిమయ తత్వం మన సంస్కృతిని, సమాజాన్ని కుదిపివేస్తుంది. ఇది చాలా అపాయకరం భవిష్యత్తు తరాల వారికి ఇది ఒక (చాలెంజ్) సవాలు.

कठिन शब्दों के अर्थ (కఠిన పదాలు – అర్ధాలు)

शैली – style of, పద్ధతిలో
वर्चस्व – domination, ముఖ్యమైన
विज्ञापित – advertisement, ప్రకటన
अनंत – going, infinite, అనంతమైన, అంతంలేని
सौंदर्य प्रसाधन – cosmetics, సౌందర్యాన్ని పెంచు సామాగ్రి
परिधान – out fit, wear, వస్త్రాలు, బట్టలు, సరంజామా
अस्मिता identity, గుర్తింపు
अवमूल्यन – Devaluation, విలువ తగ్గించుట
क्षरण – erosion, హరింపజేయుట
उपनिवेश – colony, కొత్తగా అన్యదేశాన ఏర్పరచుకొనిన గ్రామం
प्रतिमान – icon, idol, ప్రతిమ, బొమ్మ
प्रतिस्पर्धा – competition, పోటీ

छद्मा – pseudo mouth grinning face, కల్పితమైన, కృత్రిమంగా సమకూర్చిన
दिग्भ्रमित – Delusional, భ్రాంతి, భ్రమకలిగించు
वशीकरण – mesmerism, వశంలో చేసుకొనుట, వశీకరణము
अपव्यय – dissipation, extravagance, వ్యర్థం, దుర్వ్యయం
तात्कालिक – Immediate, తాత్కాలికంగా
परमार्थ – Highest truth, పరమార్థము
उपभोक्ता – The consumer, వ్యయం చేయువాడు, అనుభవించు
संस्कृति – culture, సంస్కృతి
इलाज – treats, వైద్యము
नीवं – foundation, పునాది
शीतल पेय – soft drink, ద్రవ పానీయాలు
महज दिखावा – just show off, ఆడంబరం
चुनौती – challenge, ఆక్షేపించు, సవాలుచేయు

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Sanskrit Study Material Grammar वाक्यशुद्धीकरणम् Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Sanskrit Grammar वाक्यशुद्धीकरणम्

सुबन्तशब्देभ्यः वचनानुगुणं लट् लकारस्य तिङ्प्रत्ययानां विधिः अधः मञ्जूषायां प्रदर्शितः । छात्राः तं विधिं सम्यक् अधीत्य वाक्यानि शुद्धीकर्तुं शक्रुवन्ति ।

• वाक्यं पदैः निर्मीयते । वाक्ये कर्तृपदस्य वचनम् अनुसृत्य क्रियापदं प्रयुज्यते ।
• कर्तृपदम् अनुसृत्य ‘पठ्’ धातोः क्रियापदरूपाणि कथं प्रयुज्यन्ते इति अधः मञ्जूषायां प्रदर्शितानि ।
• एतेषाम् आदर्शवाक्यानाम् अध्ययनेन छात्राः वाक्यशुद्धीकरणे कुशलाः भवन्ति ।

उदाहरणवाक्यानि

1. ‘बालकः’ इति कर्तृपदं एकवचनम् अस्ति । अतः ‘पठ्’ धातोः ‘ति’ इति प्रथमपुरुषैकवचनप्रत्ययः विहितः ।
2. ‘बालकौ’ इति कर्तृपदं द्विवचनम् अस्ति । अतः ‘पठ्’ धातोः ‘तः’ इति प्रथमपुरुषद्विवचनप्रत्ययः विहितः ।
3. ‘बालकाः’ इति कर्तृपदं बहुवचनम् अस्ति । अतः ‘ पठ्’ धातोः ’न्ति’ इति प्रथमपुरुषबहुवचनप्रत्ययः विहितः ।
4. ‘त्वम्’ इति कर्तृपदं एकवचनम् अस्ति । अतः ‘ पठ्’ धातोः ‘सि’ इति मध्यमपुरुषैकवचनप्रत्ययः विहितः ।
5. ‘युवाम्’ इति कर्तृपदं द्विवचनम् अस्ति । अतः ‘ पठ्’ धातोः ‘थः’ इति मध्यमपुरुषद्विवचनप्रत्ययः विहितः ।
6. ‘यूयम्’ इति कर्तृपदं बहुवचनम् अस्ति । अतः ‘ पठ्’ धातोः ’थ’ इति मध्यमपुरुषबहुवचनप्रत्ययः विहितः ।
7. ‘अहम्’ इति कर्तृपदं एकवचनम् अस्ति । अतः ‘पठ्’ धातोः ‘मि’ इति उत्तमपुरुषैकवचनप्रत्ययः विहितः ।
8. ‘आवाम्’ इति कर्तृपदं द्विवचनम् अस्ति । अतः ‘पट्’ धातोः ‘वः’ इति उत्तमपुरुषद्विवचनप्रत्ययः विहितः ।
9. ‘वयम्’ इति कर्तृपदं बहुवचनम् अस्ति । अतः ‘पठ्’ धातोः ’मः’ इति उत्तमपुरुषबहुवचनप्रत्ययः विहितः ।

क्रियापदस्य पुरुषानुगुणं वचानुिगुणञ्च अधो रेखाङ्कितानि कर्तुपदानि शुद्धीकृत्य वाक्यानि लिखत ।

క్రియాపదానికి పురుషను అనుసరించి వచనానుగుణంగా క్రింద గీతగీసిన కర్తృ పదాలను సరిచేసి వ్యాక్యాలు రాయండి.

प्रश्न 1.
बालकाः फलानि खादति ।
उत्तर:
बालकः फलानि खादति ।

प्रश्न 2.
कविः काव्ये लिखतः ।
उत्तर:
कवी काव्ये लिखतः ।

प्रश्न 3.
भानवः आकाशे विचरति ।
उत्तर:
भानुः आकाशे विचरति ।

प्रश्न 4.
गौः वत्सान् पश्यन्ति ।
उत्तर:
गावः वत्सान् पश्यन्ति ।

प्रश्न 5.
भक्ती मुक्तिं यच्छति ।
उत्तर:
भक्तिः मुक्तिं यच्छति ।

प्रश्न 6.
नदीं परोपकाराय वहन्ति ।
उत्तर:
नद्यः परोपकाराय वहन्ति ।

प्रश्न 7.
वध्वः विवाहमण्डपम् गच्छति ।
उत्तर:
वधू विवाहमण्डपम् गच्छति ।

प्रश्न 8.
वनं वायुप्रदूषणं परिहरन्ति ।
उत्तर:
वनानि वायुप्रदूषणं परिहरन्ति ।

प्रश्न 9.
वारीणि मलिनं प्रक्षालयति ।
उत्तर:
वारि मलिनं प्रक्षालयति ।

प्रश्न 10.
मधूनि रोगनाशकं भवति ।
उत्तर:
मधु रोगनाशकं भवति ।

प्रश्न 11.
विद्वान् वादे जयन्ति ।
उत्तर:
विद्वांसः वादे जयन्ति ।

प्रश्न 12.
त्वचः देहं रक्षति ।
उत्तर:
त्वक् देहं रक्षति ।

प्रश्न 13.
मरुत् गन्धं वहन्ति ।
उत्तर:
मरुतः गन्धं वहन्ति ।

प्रश्न 14.
मनांसि चञ्चलं भवति ।
उत्तर:
मनः चञ्चलं भवति ।

प्रश्न 15.
गुणिनः लोकम् उपकरोति ।
उत्तर:
गुणी लोकम् उपकरोति ।

प्रश्न 16.
सरितः समुद्रं प्रविशति ।
उत्तर:
सरित् समुद्रं प्रविशति ।

प्रश्न 17.
प्राचीदिशः मार्गं दर्शयति ।
उत्तर:
प्राक्दिक् मार्गं दर्शयति ।

प्रश्न 18.
ते दुग्धं पिबति ।
उत्तर:
सः दुग्धं पिबति ।

प्रश्न 19.
अहं विद्यालयं गच्छामः ।
उत्तर:
वयं विद्यालयं गच्छाभः ।

प्रश्न 20.
युयं विदूषकं परिहससि ।
उत्तर:
त्वं विदूषकं परिहससि ।

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Accountancy Study Material 7th Lesson కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Accountancy Study Materia 7th Lesson కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు:

ప్రశ్న 1.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ అంటే ఏమిటి ?
జవాబు.

1. సంస్థలు తమ ఆర్థిక సమాచారాన్ని నమోదుచేయడానికి రూపొందించిన సాఫ్ట్వేర్ ద్వారా కంప్యూటర్లో ఖాతాల నిర్వహణ చేయడాన్ని కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ అంటారు.
2. కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ అనేది కంప్యూటర్ మరియు అకౌంటింగ్ నియమాలు మరియు విధానాలచే ఏర్పడిన అకౌంటెంట్ వ్యవస్థ.

ప్రశ్న 2.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ఉపయోగించాల్సిన అవసరం ఏమిటి ?
జవాబు.

1. కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం వ్యాపారులు వారి ఆర్ధిక సమాచారాన్ని నమోదు చేయడానికి ఉపయోగించే వ్యవస్థ.
2. కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ వ్యవస్థ చాలా సమయాన్ని మరియు శ్రమను ఆదాచేస్తుంది. గణిత లోపాలను గణనీయంగా తగ్గిస్తుంది. మరియు మానవ ఆధారిత విధానం కంటే ఎక్కువ సమయానుకూల సమాచారాన్ని అందిస్తుంది.
3. సమగ్ర నిర్వహణ వ్యవస్థ (MIS) ద్వారా కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ఆర్ధిక నివేదికలను తయారుచేస్తుంది. మరియు త్వరితగతిన నిర్ణయాలు తీసుకోడానికి సహాయపడుతుంది.

ప్రశ్న 3.
మానవ ఆధారిత అకౌంటింగ్ కంటే కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ఉపయోగపడుతుందని ఎలా చెప్పగలరు ?
జవాబు.
మానవ ఆధారిత అకౌంటింగ్ కంటే కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ఉపయోగకరమైనది. ఎందుకంటే కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ మానవ సంబంధ అకౌంటింగ్ కంటే అనేక ప్రయోజనాలను అందిస్తుంది. అవి ఈ కింది విధంగా ఉన్నాయి.

1. కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ వేగవంతమైనది, మరియు ఖచ్చితత్వం కలిగినది.
2. తక్షణమే నివేదికలు రూపొందించగలదు.
3. అకౌంటింగ్ నివేదికలు తయారుచేసేటప్పుడు ఖాతాలకు సంబంధించిన తాజా సమాచారం ప్రతిబింబిస్తుంది.

ప్రశ్న 4.
వ్యాప్తిని లక్షణం ఏమిటి ?
జవాబు.

1. కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ద్వారా సమాచారాన్ని కాగితం కంటే సులభంగా ఒక చోటు నుంచి మరొక చోటుకు మార్చవచ్చు. మరియు కంపెనీ కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంట్స్ను అనేక సంవత్సరాల వరకు నిరంతంరం కొనసాగించవచ్చు.
2. కంపెనీ పరిమాణం మరియు శైలితో సంబంధం లేకుండా ప్రస్తుత మరియు భవిష్యత్తు అవసరాలను తీర్చడానికి కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ రూపొందించబడింది.

ప్రశ్న 5.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ యొక్క కింది లక్షణాల గురించి రాయండి.
జవాబు.
i) మొత్తం దృశ్యమానత :

1. కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం ఖాతాదారుల సమాచారాన్ని భద్రపరచడానికి మరియు మెరుగైన ఖాతాదారుల సంతృప్తిని పెంచడానికి అవసరమైన ప్రణాళిక తయారుచేయడానికి తగినంత సమయాన్ని అందిస్తుంది.
2. కంపెనీ రోజువారీ వ్యాపార కార్యకలాపాలకు ఎక్కువ దృశ్యమానతను కలిగి ఉంటుంది మరియు చాలా ముఖ్యమైన సమాచారానికి ప్రాప్యత కలిగి ఉంటుంది. దీని ద్వారా రోజువారి వ్యాపార కార్యకలాపాలను, ఎప్పటికప్పుడు చూడడానికి వీలవుతుంది.

ii) ఆధిపత్యం :

1. పెద్ద మొత్తంలో సమాచారాన్ని భద్రపరిచి, కోరినవెంటనే అత్యంత వేగంతా, సమర్ధవంతంగా, అధిక పరిమాణ శక్తితో అందింగలిగే విధంగా కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ రూపొందించబడింది.
2.  కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ఎక్కువ మొత్తంలో లావాదేవీలను ఎక్కువ తిరిగి పొందగల సామర్థ్యంలో నిల్వ చేయగలదు.

iii) ఖచ్చితత్వం మరియు వేగవంతం :

1. కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ వినియోగదారుల కోసం అనుకూలీకరించిన టెంప్లేట్లను కలిగి ఉంటుంది. ఇవి వేగంగా మరియు ఖచ్చితమైన డేటా ఎంట్రీని అనుమతిస్తాయి.
2. వ్యాపార వ్యవహారాలను నమోదుచేసిన తర్వాత అది సమాచారాన్ని స్వయంచాలకంగా తయారుచేస్తుంది. అందువల్ల ఎక్కువ వేగంతో పనిచేయడం చాలా సులభం అవుతుంది.

ప్రశ్న 6.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ యొక్క పరిమితుల్లో ఏవైనా రెండింటి గురించి వ్రాయండి.
జవాబు.
1. శిక్షణ వ్యయం:
అధునాతన కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ప్యాకేజీలకు సాధారణంగా ప్రత్యేక సిబ్బంది అవసరం. పర్యవసానంగా, హార్డ్వేర్ మరియు సాఫ్ట్వేర్ వాడకాన్ని నిరంతర ప్రాతిపదికన అర్థం చేసుకోవడానికి భారీ శిక్షణ వ్యయాన్ని చేయాల్సివస్తుంది. ఎందుకంటే కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం యొక్క సమర్థవంతమైన వినియోగాన్ని నిర్ధారించడానికి కొత్త రకాల హార్డ్వేర్ మరియు సాఫ్ట్వేర్లు రూపొందించబడతాయి.

2. భద్రతా సమస్యలు :
సమాచారంలో ఏవైనా మార్పులు గుర్తించబడనందున కంప్యూటర్ సంబంధిత నేరాలను గుర్తించడం కష్టం. మానవ ఆధారిత అకౌంటింగ్ విధానములో రికార్డుల మార్పును సులభంగా కనుగొనవచ్చు. సమాచారం లేదా ప్రోగ్రామ్ల మార్పు ద్వారా కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానములో మోసం మరియు అపహరణ సాధారణంగా జరుగుతుంది. పాస్వర్డ్ లేదా వినియోగదారు హక్కుల హ్యాకింగ్ అకౌంటింగ్ రికార్డులను మార్చవచ్చు.

ప్రశ్న 7.
మానవ ఆధారిత మరియు కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ మధ్య ఏవైనా రెండు తేడాలను రాయండి.
జవాబు.

ప్రశ్న 8.
క్రింది సాఫ్ట్వేర్ గురించి మీకు ఏమి తెలుసు.
జవాబు.
i) ప్రాఫిట్ బుక్స్ :

1. ఈ సాఫ్ట్వేర్ పూర్తి జాబితా నిర్వహణ మరియు వ్యాపారాన్ని స్థిరంగా నియంత్రించడంలో సహాయపడే వివవణాత్మక పన్ను నివేదికలను అందిస్తుంది.
2. సంస్థ ఉత్పాదక యూనిట్ అయినా, టోకు వ్యాపారి అయినా, లేదా చిల్లర వ్యాపారి అయినా, ప్రాఫిట్బుక్స్ సమాచారాన్ని ఖచ్చితత్వంతో అందిస్తుంది.
3. నిర్వహణ ప్రక్రియను ట్రాక్ చేయడానికి మరియు పన్ను రిటర్నిలను దాఖలు చేయడానికి ఇది ఒక వేదిక. ఆదాయ మరియు వ్యయ ప్రకటనలను నిర్వహించడం నుంచి మొత్తం నగదు ప్రవాహాన్ని ట్రాక్ చేయడం వరకు, లాభాల పుస్తకాల ఉత్తమ అకౌంటింగ్ మరియు జాబితా నిర్వహణ పరిష్కారంగా పనిచేస్తాయి.

ii) గిర్ద్ :

1. భారతదేశంలో అన్నీ అంశాలతో నిండిన అధునాతన అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్. ఇది స్థానిక డేటాబేస్ ను ఉపయోగిస్తుంది. మరియు వ్యాపారం విజయవంతంగా వృద్ధి చెందడానికి అనుకూల నివేదికలను అందిస్తుంది.
2. సాఫ్ట్వేర్ ఆర్థిక నిర్వహణకు మాత్రమే కాదు. జాబితా తయారీ, స్టాక్ నిర్వహణ మరియు బ్యాంక్ ఖాతాలను ఉన్నత స్థాయి భద్రతతో నిర్వహించడానికి ఉపయోగపడుతుంది. గిర్గ్ జిఎస్టి సమ్మతి మరియు అకౌంటింగ్ స్థిరత్వం మంచి విశ్లేషణ కోసం అంతర్దృష్టి నివేదికలను అందిస్తుది.
3. అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ వ్యాపారాన్ని జట్టు సభ్యులతో పంచుకునేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది. తద్వారా వారు అత్యధిక ప్రాధాన్యతలు అవసరమయ్యే అంశాలను ట్రాక్ చేస్తారు.

iii) వ్యాపార్ :

1. ఈ అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ ఒక ఉచిత ప్లాట్ఫామ్. ఇది ఇన్వాయిస్ ను నిర్వహించడానికి, జాబితా రికార్డులను పొందటానికి, ఖాతా పుస్తకాలను నిర్వహించడానికి మరియు వ్యాపార వృద్ధి రేటుపై దృష్టి సారించేటప్పుడు రోజువారీ వ్యాపార కార్యకలాపాలను ట్రాక్ చేయడానికి అనుమతిస్తుంది.
2. చిన్న రంగాలలో ఉన్న వ్యాపారులకు చాలా వరకు డిజిటల్ అప్గ్రేడ్ అవసరం కాబట్టి, వ్యాపార్ సమర్థవంతమైన పరిష్కారంగా పనిచేస్తుంది.
3. వ్యాపార్ జీఎస్టీ మాన్యవల్ లెక్కలతో లోపాలను తొలగించేటప్పుడు కంప్లైంట్ మరియు లోపం లేని పన్ను రాబడిని అనుమతిస్తుంది. అనుకూలీకరించదగిన ఇన్వాయిస్ ను సృష్టిస్తుంది. మరియు చెల్లింపు రిమైండ్లను ఆటోమేట్ చేస్తుంది.

iv) లాజిక్ :

1. ఇది భారతదేశంలో ఆన్లైన్ అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్. ఇది అకౌంటింగ్ మరియ ఫైనాన్షియల్ మాడ్యూల్లో వ్యూహాత్మక ERP వ్యవస్థను కలిగి ఉండాలనే డిమాండ్ను సంతృప్తిపరుస్తుంది.
2. లాజిక్ అనేది అధునాతన కంప్యూటరీకరించిన సాఫ్ట్వేర్. ఇది లోపంలేని ఆర్థిక నిర్వహణ, బడ్జెట్ మరియు ప్రణాళికలను సులభతరం చేస్తుంది. అంచనా వేయడానికి సహాయపడుతుంది. సమర్థవంతమైన పనితీరు విశ్లేషణను అందిస్తుంది. మరియు సాధారణ ఆవర్జా మరియు అకౌంటింగ్ సమాచారాన్ని అనుసంధానిస్తుంది.
3. వ్యాపార నిర్వహణ వివిధ విభాగాలతో క్రాస్-కమ్యూనికేషన్ కలిగిఉంటుంది మరియు లాజిక్ అందించే సమగ్ర డేటాను ఉపయోగించి వ్యాపార ప్రతినిధుల సహకారాన్ని సులభతరం చేస్తుంది.

v) మైబుక్స్:

1. ఈ సాఫ్ట్వేర్ వ్యవస్థాపకులు, అకౌంటెట్లు, చిన్న ఐటి, ఆర్థిక సంస్థలు మరియు ఫ్రీలాన్సర్లకు అద్భుతమైన అకౌంటింగ్ పరిష్కారం. మైబుక్స్ GST అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ అన్ని చిన్న వ్యాపార సంస్థల యజమానుల కోసం
   రూపొందించబడింది.
2. చిన్న వ్యాపార యజమానుల దృక్పథం నుండి రూపొందించిన మైబుక్స్, సమాచారాన్ని రూపొందించడంలో వినియోగదారుని అనుభవాన్ని కేంద్ర లక్ష్యంగా ఉంచాయి. కాబట్టి, అధికారిక శిక్షణ అవసరం ఉండదు.
3. ఇది సమాచారం చుట్టూ ఉపయోగపడే చిట్కాలు, తద్వారా లక్షణాలు మరియు కార్యాచరణలను చాలా సులభంగా కనుక్కోవచ్చు.

vi) జోహోబుక్స్ :

1. ఇది భారతదేశంలో ప్రసిద్ధ ఆన్లైన్ అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్. ఇది ఎండ్-టు-ఎండ్ ఆర్థిక పరిష్కారం కోసం సమగ్ర వేదికగా పనిచేస్తుంది. జోహో బుక్స్ జిఎస్టి కంప్లైంట్, వ్యాపార పనులను ఆటోమేట్ చేస్తుంది. మరియు ఫైనాన్షియల్ అకౌంటింగ్ను నిర్వహిస్తుంది. ఇది ఒకే మూలం నుండి విభాగాలను సమిష్టిగా నిర్వహించడంలో సహాయపడుతుంది.
2. అమ్మకపు ఆర్డర్లు మరియు ఇన్వాయిసులను నిర్వహించడం నుండి, జోహో బుక్స్ ప్రాపంచిక జిఎస్టి ఇన్వాయిస్లు, బుక్కీపింగ్, భారీ ఆవర్జాలు మరియు వివిధ అకౌంటింగ్ పనులకు పనికొస్తుంది.
3. నగదు రాబడులు, చెల్లించవలసినవి, బ్యాంకింగ్, జాబితా, టైమ్ షీట్లు మరియు వ్యాపార పరిచయాలను నిర్వహించడానికి మరియు నివేదికలను రూపొందించడానికి జోహో బుక్స్ ఫీచర్-ప్యాక్ ఉపయోగపడుతుంది.

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు:

ప్రశ్న 1.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ప్రాముఖ్యతను వివరించండి.
జవాబు.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ప్రాముఖ్యత కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం అనేది వ్యాపారులు వారి ఆర్థిక సమాచారాన్ని నమోదుచేయడానికి ఉపయోగించే వ్యవస్థ. కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ప్రాముఖ్యతను ఈ క్రింది విధంగా గుర్తించవచ్చు.
1. సమయం మరియు వ్యయ పొదుపు :
కంప్యూటర్ వాడడం ద్వారా అకౌంటింగ్ సమాచారాన్ని చాలా సులభంగా పొందుపరచవచ్చు. వ్యాపార లావాదేవీలు కంప్యూటర్లోకి ప్రవేశపెట్టడం ద్వారా కంప్యూటర్ లావాదేవీలను తదనుగుణంగా నమోదుచేస్తుంది. ఈ విధంగా కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం సమయాన్ని మరియు డబ్బును ఆదా చేస్తుంది.

2. వ్యవస్థీకృత సమాచారం :
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం ద్వారా వ్యవస్థలోకి సమాచారం ప్రవేశించి నప్పుడు వ్యాపారాన్ని క్రమబద్ధంగా ఉంచడానికి సహాయపడుతుంది. ఇది సమాచారాన్ని తెలుసుకోవడాన్ని సులభం చేస్తుంది. ఉద్యోగులు ఏదైనా ఆర్థిక సమాచారం అవసరమైనప్పుడు సులభంగా చూడవచ్చు.

3. సమాచార నిల్వ :
సమాచారాన్ని నిల్వ చేయడం వ్యాపారానికి చాలా అవసరం. కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానములో నిల్వ చేయబడుతుంది.

4. సమాచార పంపిణీ :
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం సంస్థలకు ఆర్థిక సమాచారాన్ని సులభంగా పంపిణీ చేయడానికి అనుమతిస్తుంది. ఆర్థిక నివేదికలు కంప్యూటర్ నుండి నేరుగా ముద్రించబడతాయి మరియు సమాచారం అవసరమయ్యే వారికి అంతర్గతంగా మరియు బాహ్యంగా పంపిణీ చేయబడతాయి.

5. నిర్వహణ నివేదికలు :
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానంలో డేటా ఖచ్చితమైనదిగా మరియు తాజాగా ఉంటుంది. నిర్వహణ సమయంలో ఆన్లైన్ నివేదికను అభ్యర్థించవచ్చు. ఇది నిర్వహణ నిర్ణయాలను మరింత నమ్మదగినదిగా మరియు సమయానుకూలంగా తయారుచేస్తుంది.

6. నియంత్రణ నిబంధనలు :
వివిధ ప్రభుత్వ సంస్థల నుండి రోజూ నివేదికలు అవసరం. ఈ చట్టబద్ధమైన అవసరాలకు అనుగుణంగా కంప్యూటర్ విధానం వారి డేటా మరియు నివేదికలను నిర్వహించగలదు.

ప్రశ్న 2.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ లక్షణాలు ఏమిటి ?
జవాబు.
1. ఖచ్చితత్వం మరియు వేగవంతం :
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ వినియోగదారుల కోసం అనుకూలీకరించిన టెంప్లేట్లను కలిగి ఉంటుంది. ఇవి వేగంగా మరియు ఖచ్చితమైన డేటా ఎంట్రీని అనుమతిస్తాయి. వ్యాపార వ్యవహారాలను నమోదుచేసిన తర్వాత అది సమాచారాన్ని స్వయంచాలకంగా తయారుచేస్తుంది. అందువల్ల ఎక్కువ వేగంతో పనిచేయడం చాలా సులభం అవుతుంది.

2. తక్షణమే నివేదించండం :
అధిక వేగం మరియు ఖచ్చితత్వం కారణంగా ఇది తక్కువ సమయంలో నాణ్యమైన నివేదికలను రూపొందించగలదు.

3. త్వరితగతిన నిర్ణయం తీసుకోవడం :
ఈ విధానం సముచితమైన కాలములో, సమగ్ర నిర్వహణ సమాచార వ్యవస్థ (MIS) ద్వారా నివేదికలను తయారు చేస్తుంది. మరియు తక్షణమే పూర్తి మరియు క్లిష్టమైన సమాచారానికి ప్రాప్యతను నిర్ధారిస్తుంది.

4. భద్రత :
సంప్రదాయ అకౌంటింగ్ విధానంతో పోలిస్తే కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం సురక్షితమైన డేటా మరియు సమాచారాన్ని గోప్యంగా ఉంచుతుంది.

5. మొత్తం దృశ్యమాన్యత:
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం ఖాతాదారుల సమాచారాన్ని భద్రపరచడానికి మరియు మెరుగైన ఖాతాదారుల సంతృప్తిని పెంచడానికి అవసరమైన ప్రణాళిక తయారుచేయడానికి తగినంత సమయాన్ని అందిస్తుంది. కంపెనీ రోజువారీ వ్యాపార కార్యకలాపాలకు ఎక్కువ దృశ్యమానతను కలిగి ఉంటుంది. మరియు చాలా ముఖ్యమైన సమాచారానికి ప్రాప్యత కలిగి ఉంటుంది. దీని ద్వారా రోజువారి వ్యాపార కార్యకలాపాలను, ఎప్పటికప్పుడు చూడడానికి వీలవుతుంది.

6. విశ్వసనీయత :
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం నివేదికలను స్థిరత్వం మరియు ఖచ్చితత్వంతో రూపొందిస్తుంది. ఇది ఖచ్చితమైన, క్లిష్టమైన ఆర్థిక సమాచారాన్ని కూడా అందిస్తుంది. ఈ విధానంలో కొన్ని చర్యలను తీసుకోవడం ద్వారా డేటా అవినీతి నుండి నియంత్రించబడుతుంది. మరియు రక్షించబడుతుంది.

ప్రశ్న 3.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ యొక్క ఐదు ప్రయోజనాలను వివరించండి ?
జవాబు.
1. ఖచ్చితత్వం :
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానములో లోపం సంభవించే అవకాశం తొలగించబడుతుంది. ఎందుకంటే అకౌంటింగ్ నివేదికలను తయారుచేయడంలో తదుపరి అన్ని ప్రక్రియల కోసం ప్రాథమిక అకౌంటింగ్ సమాచారం ఒకేసారి `నమోదు చేయబడుతుంది.

2. స్వయంచాలకం :
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానంలో స్వయంచాలకంగా తయారుచేయబడిన అకౌంటింగ్ నివేదికలు ప్రామాణిక, వినియోగదారులు నిర్వచించిన ఆకృతిని కలిగి ఉంటాయి. కాబట్టి కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానంలో మౌస్ క్లిక్ చేయడం ద్వారా నగదు పుస్తకం, అంకణా ఖాతాల సమాచారం వంటి అకౌంటింగ్ నివేదికలు పొందవచ్చు.

3. సామర్థ్యం :
కంప్యూటర్ ఆధారిత అకౌంటింగ్ విధానం వనరులను మరియు సమయాన్ని చాలా సమర్థవంతంగా ఉపయోగించుకునేలా చేస్తుంది. కంప్యూటర్ ఆధారిత అకౌంటింగ్ విధానం నిర్ణయాలను, ఉపయోగకరమైన సమాచారాన్ని మరియు నివేదికలను రూపొందించడంలో తన సామర్థ్యాన్ని తెలియపరుస్తుంది.

4. స్పష్టత :
కంప్యూటర్ మానిటర్లో ప్రదర్శించబడే సమాచారం స్పష్టంగా ఉంటుంది. అక్షరాలు, వర్ణమాలలు, సంఖ్యలు ఆల్ఫాన్యూమరికల్ మొదలైనవి ప్రామాణిక ఫాంట్లను ఉపయోగించి వ్రాయబడుతుంది. ఇది మానవ ఆధారిత అకౌంటింగ్ వ్యవస్థలో అసహ్యమైన రాతపూర్వక గణాంకాల వల్ల కలిగే లోపాలను నివారించడంలో సహాయపడుతుంది.

5. నిర్వహణ సమాచార వ్యవస్థ నివేదికలు :
కంప్యూటర్ అకౌంటింగ్ విధానం నిర్వహణ సమాచార నివేదికలను త్వరితగతిన తయారుచేయడాన్ని సులభతరం చేస్తుంది. ఇది వ్యాపారాన్ని పర్యవేక్షించడానికి మరియు నియంత్రించడానికి నిర్వహణకు సహాయపడుతుంది. రుణగ్రహీతల విశ్లేషణ అప్పులు మరియు అప్పుల ఏకాగ్రత మరియు ఆస్తి అప్పుల పట్టీపై దాని ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది.

6. విశ్యసనీయత :
కంప్యూటర్ విధానం పునరావృత కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి చాలా అనుకూలంగా ఉంటుంది. అవి అలసట, విసుగు లేదా రోగనిరోధక శక్తిని కలిగి ఉంటాయి. ఫలితంగా, కంప్యూటర్లు మానవులతో పోలిస్తే చాలా నమ్మదగినవి. కంప్యూటరీకరించిన అకౌంటింగ్ విధానం కంప్యూటర్లపై ఎక్కువగా ఆధారపడుతుంది. కాబట్టి, అవి మానవ ఆధారిత అకౌంటింగ్ విధానాల కంటే చాలా నమ్మదగినవి.

ప్రశ్న 4.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ యొక్క ఐదు పరిమితులను రాయండి.
జవాబు.
1. శిక్షణ వ్యయం :
అధునాతన కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ప్యాకేజీలకు, సాధారణంగా ప్రత్యేక సిబ్బంది అవసరం. పర్యవసానాంగా, హార్డ్వేర్ మరియు సాఫ్ట్వేర్ వాడకాన్ని నిరంతర ప్రాతిపదికన అర్థం చేసుకోవడానికి భారీ శిక్షణ వ్యయాన్ని చేయాల్సివస్తుంది. ఎందుకంటే కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానంయొక్క సమర్థవంతమైన వినియోగాన్ని నిర్ధారించడానికి కొత్త రకాల హార్డ్వేర్ మరియు సాఫ్ట్వేర్లు రూపొందించబడతాయి.

2. ఆరోగ్యసమస్యలు :
కంప్యూటర్పై ఎక్కువగా పనిచేయడం ద్వారా వెన్నెముకపై ఒత్తిడి, తద్వారా నడుము నొప్పికి దారితీయవచ్చు. అలాగే కండరాల నొప్పులు వంటి వివిధ అనారోగ్య సమస్యలకు దారితీయవచ్చు.

3. మానవశక్తిని తగ్గించడం:
అకౌంటింగ్ పనిలో కంప్యూటర్లును ప్రవేశపెట్టడం ద్వారా సంస్థలోని ఉద్యోగుల సంఖ్యను తగ్గిస్తారు అందువలన, ఇది ఎక్కువ మొత్తంలో నిరుద్యోగానికి దారితీస్తుంది.

4. భద్రతాసమస్యలు :
సమాచారంలో ఏవైనా మార్పులు గుర్తించబడనందున కంప్యూటర్ సంబంధిత నేరాలను గుర్తించడం కష్టం మానవ ఆధారిత అకౌంటింగ్ విధానములో రికార్డుల మార్పును సులభంగా కనుగొనవచ్చు. సమాచారం లేదా ప్రోగ్రామ్ల మార్పు ద్వారా కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానములో మోసం మరియు అపహరణ సాధారణంగా జరుగుతుంది. పాస్వర్డ్ లేదా వినియోగదారు హక్కుల హ్యాకింగ్ అకౌంటింగ్ రికార్డులను మార్చవచ్చు.

5. ఊహించని లోపాలు :
కంప్యూటర్లను స్వతహాగా నిర్థారించుకొనే సామర్థ్యం లేనందున, మానవులు చేసే తప్పులను మరియు అవి ఊహించని లోపాలను గుర్తించలేవు. ఎందుకంటే లోపాలను గుర్తించి తనిఖీ చేసే సాఫ్ట్వేర్ లేనప్పుడు అవి ఊహించని లోపాలను లేదా మానవ తప్పిదాలను గుర్తించకపోవచ్చు.

ప్రశ్న 5.
మానవ ఆధారిత మరియు కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానం మధ్య తేడాలను వివరించండి.
జవాబు.

ప్రశ్న 6.
ప్రీప్యాకేజ్డ్ అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ ఎంపికను ప్రభావితం చేసే వివిధ అంశాలు ఏమిటి ?
జవాబు.
1. సంస్థాపన ఖర్చులు :
సాఫ్ట్వేర్ ఎంపికకు హార్డ్వేర్ మరియు సాఫ్ట్వేర్లను కొనుగోలు చేయగల సంస్థ సామర్ధ్యాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవడం అవసరం. అలాంటి నిర్ణయం తీసుకోవడానికి ఒక సాధారణ మార్గదర్శకత్వం అందుబాటులో ఉన్న ఎంపికల యొక్క ఖర్చు ప్రయోజన విశ్లేషణ మరియు సంస్థకు అందుబాటులో ఉన్న ఫైనాన్సింగ్ అవకాశాలు లెక్కలోకి తీసుకోవాలి.

2. అనుసరణ సౌలభ్యం :
కొన్ని అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ యూజర్ ఫ్రెండ్లీ, వినియోగదారులకు సాధారణ శిక్షణ అవసరం. సాఫ్ట్వేర్ వినియోగదారులను ఆకర్షించే సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండాలి మరియు దీనిక సాధారణ శిక్షణ అవసరమైతే, దాని సంభావ్య వినియోగదారులను ప్రేరేపించగలగాలి.

3. వశ్యత :
అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ను సోర్సింగ్ చేయడానికి ముందు ఒక ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే వశ్యత, అంటే, సమాచారాన్ని చొప్పించడం మరియు దాని నుండి ఆశించిన వివిధ నివేదికల లభ్యత రూపకల్పన. ఇది సాఫ్టువేర్ వినియోగదారుల మధ్య కొంత సౌలభ్యాన్ని అందించాలి. వినియోగదారుడు వివిధ రకాల ప్లాట్ఫారమ్లు మరియు యంత్రాలపై సాఫ్ట్వేర్ను అమలుచేయగలగాలి.

4. MIS నివేదికలు :
MIS నివేదికలు సంస్థలో అవి ఏ స్థాయిలో ఉపయోగించబడుతున్నాయో కూడా సాఫ్ట్వేర్ సముపార్జనను నిర్ణయిస్తాయి. ఉదాహరణకు, తుది ఖాతాలను లేదా నగదు ప్రవాహాన్ని లేదా నిష్పత్తి విశ్లేషణను తయారుచేయాల్సిన సాఫ్ట్వేర్ ఉపయోగించడానికి సిద్ధంగా ఉన్న సాఫ్ట్వేర్ కావచ్చు. ఏదేమైనా, ఖర్చు రికార్డులను తయారుచేయగల సాఫ్ట్వేర్, వినియోగదారు అవసరాలకు అనుగుణంగా అనుకూలీకరించాల్సిన అవసరం ఉంది.

5. భద్రతా లక్షణాలు :
అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ న్ను సోర్సింగ్ ఏ స్థాయిలో, కొనుగోలు చేయడానికి ముందు మరొక పరిశీలన భద్రతా లక్షణాలు. అనధికార సిబ్బంది అకౌంటింగ్ వ్యవస్థలో సమాచారాన్ని యాక్సెస్ చేయకుండా మరియు/లేదా మార్చకుండా నిరోధిస్తుంది.

6. సంస్థ పరిమాణం :
సంస్థ యొక్క పరిమాణం మరియు వ్యాపార లావాదేవీల పరిమాణం సాఫ్ట్వేర్ ఎంపికలను ప్రభావితం చేస్తాయి. చిన్న సంస్థలు, ఉదా : లాభాపేక్షలేని సంస్థలలో, అకౌంటింగ్ లావాదేవీల సంఖ్య అంత పెద్దది కానప్పుడు, సరళమైన, ఒకే వినియోగదారు పనిచేసే సాఫ్ట్వేర్ను ఎంచుకోవచ్చు. అయితే, ఒక పెద్ద సంస్థకు భౌగోళికంగా సంక్లిష్ట నెట్వర్క్ ద్వారా అనుసంధానించబడిన బహుళ వినియోగదారు అవసరాలను తీర్చడానికి అధునాతన సాఫ్ట్వేర్ అవసరం కావచ్చు.

ప్రశ్న 7.
అకౌంటింగ్ ప్యాకేజీల రకాలను వివరించండి.
జవాబు.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ విధానంలో అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ ఒక అంతర్భాగం
1. ఉపయోగించడానికి సిద్ధంగా ఉన్న సాఫ్ట్వేర్ :

1. అకౌంటింగ్ వ్యవహారాల సంఖ్య చాలా తక్కువగా ఉన్న చిన్న లేదా సంప్రదాయ వ్యాపారాన్ని నడుపుతున్న సంస్థలకు ఈ సాఫ్ట్వేర్ సరిపోతుంది.
2. సంస్థాపన ఖర్చు సాధారణంగా తక్కువగా ఉంటుంది మరియు వినియోగదారుల సంఖ్య పరిమితంగా ఉంటుంది. ఇది నేర్చుకోవడం చాలా సులభం మరియు అకౌంటెంట్’ అనుకూలత చాలా ఎక్కువ.
3. దీని రహస్య స్థాయి చాలా తక్కువగా ఉంటుంది మరియు సాఫ్ట్వేర్ సమాచారం మోసాలకు గురవుతుందని చెప్పవచ్చు. శిక్షణ అవసరాలు సరళమైనవిగా మరియు కొన్నిసార్లు సాఫ్ట్వేర్ సరఫరాదారు సాఫ్ట్వేర్పై శిక్షణను ఉచితంగా అందిస్తారు.

2. అనుకూలమైన సాఫ్ట్వేర్ :

1. వ్యాపార సంస్థల ప్రత్యేక అవసరాన్ని తీర్చడానికి ఇది అనుకూలంగా ఉంటుంది. ఒక్కోసారి మార్కెట్లో లభించే ప్రామాణిక అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ వినియోగదారుల అవసరాలకు అనుగుణంగా లేదా అవసరాలను తీర్చేవిధంగా ఉండకపోవచ్చు. అనుకూలమైన సాఫ్ట్వేర్ మధ్య తరహా వ్యాపారాలకు సరిపోతుంది.
2. సంస్థాపన మరియు నిర్వహణ ఖర్చు చాలా ఎక్కువ ఎందుకంటే కస్టమైజేషన్ కోసం అధిక ధరను విక్రేతకు చెల్లించాలి.
3. సమాచార మరియు సాఫ్ట్వేర్ యొక్క గోప్యతను ఈ సాఫ్ట్వేర్లో ఎక్కువగా నిర్వహించవచ్చు.

3. తగినటువంటి సాఫ్ట్వేర్ :

1. అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ సాధారణంగా బహుళ వ్యాపార సంస్థలలో బహుళ వినియోగదారులతో మరియు భౌగోళికంగా వివిధ ప్రదేశాలలో ఉన్న వారి కోసం రూపొందించబడుతుంది. ఈ సాఫ్ట్వేర్కు సంబంధించి వినియోగదారులకు ప్రత్యేక శిక్షణ అవసరం.
2. వినియోగదారుల యొక్క నిర్దిష్ట అవసరాలను తీర్చడానికి మరియు సంస్థాగత నిర్వహణ సమాచార వ్యవస్థలో ఒక ముఖ్యమైన భాగాన్ని రూపొందించడానికి తగిన సాఫ్ట్వేర్ రూపొందిచబడుతుంది.
3. గోప్యత మరియు ప్రామాణికత తనిఖీలకు ప్రాధాన్యత ఉంటుంది మరియు అవి వినియోగదారుల సంఖ్యాపరంగా అధిక సౌలభ్యాన్ని అందిస్తాయి.

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Sanskrit Study Material Grammar समासाः Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Sanskrit Grammar समासाः

• समसनं समासः ।
• अनेकस्य पदस्य एकपदीभवनं समासः इत्येके ।
• समासस्य प्रयोजनम् ऐकपद्यम् ऐकस्वर्यञ्च ।
• समासः पञ्चधा भवति ।
• विशेषसंज्ञाविनिर्मुक्तः केवलसमासः ।
• प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावः ।
• प्रायेण उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः । तत्पुरुषभेदः कर्मधारयभेदः द्विगुः ।
• प्रायेण उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वः ।
• वृत्त्यर्थावबोधकं वाक्यं विग्रहः । स च लौकिकोऽलौकिकश्चेति द्विधा ।
• द्वितीयवर्षेऽस्मिन् लौकिकविग्रहवाक्यसहितान् समासान् पठामः ।

समसनं समासः A compound is a combination of words. When two or more meaningful words are combined into a single word, it is called a compound. Vigrahavakya is giving the meaning of the compound dissolving it into the separate words. There are four types of compounds.

1. अव्ययीभावसमासः
2. तत्पुरुषसमासः
3. बहुव्रीहिसमासः
4. द्वन्द्वसमासः

• అనేక పదాలను ఏకపదంగా చేయడమే సమాసము.
• రెండు లేక అంతకంటే పదాలను కలిపినపుడు అర్థం మారకుండా చేయడానికి ఈ సమాస ప్రక్రియ ఉపయోగపడుతుంది.
• సమాసాలు ఐదు రకాలు.
• పూర్వపదార్థ ప్రాధాన్యం గల సమాసము అవ్యయీభావము.
• ఉత్తరపదార్థ ప్రాధాన్యం గల సమాసం తత్పురుష సమాసము. కర్మధారయ సమాసము, ద్విగు సమాసము అనే తత్పురుష సమాసంలో అంతర్భాగము.
• ఉభయ పదార్థ ప్రాధాన్యం గల సమాసము ద్వంద్వము.
• వృత్యర్థావ బోధక వాక్యం విగ్రహవాక్యం. ఇది లౌకికం, అలౌకికం అని రెండు రకాలు.

1. अव्ययीभावसमासः

A compound where the first member gets importance in giving the meaning.

అవ్వయీభావసమాసం ‘అవ్యయం’ అంటే లింగ, వచన, విభక్తి, అను మార్పులు లేనిది. వ్యయం అంటే మార్పు. అవ్యయం అంటే మార్పులేనిది. అంటే పుంలింగ, స్త్రీలింగ, నపుంసకలింగ భేదము, ఏక, ద్వి, బహువచన భేదము, ప్రథమాది విభక్తులననుసరించి, ఎటువంటి మార్పునూ పొందనిది అని అర్థం.

निष्पापम् అని ఉదాహరణ ప్రశ్నపత్రంలో ఇస్తే దానికి విగ్రహవాక్యం पापानां अभावः అని వ్రాసి, దాని సమాసం పేరు అని వ్రాయాలి.

1. निष्पापम् – पापानां अभावः = अव्ययीभावसमासः
2. यथाशक्ति – शक्तिं अनतिक्रम्य = अव्ययीभावसमासः
3. उपलोचनम् – लोचनयोः समीपम् = अव्ययीभावसमासः
4. प्रतिदिनम् – दिने दिने = अव्ययीभावसमासः
5. अनुगंगम् – गंगायाः अनु = अव्ययीभावसमासः

2. तत्पुरुषसमासः

A compound where the second member gets importance.
It is again subdivided into Tatpurusha, Karmadharaya and Dwigu.
Tatpurusha compound has eight varieties as shown below depending on the case endings.

ఉత్తరపదార్థ ప్రాధాన్యం గల సమాసము తత్పురుషసమాసము.
1. पूर्वकायः – पूर्वः कायस्य = प्रथमातत्पुरुषसमासः
2. दुःखातीतः – दुःखं अतीतः = द्वितीयातत्पुरुषसमासः
3. विद्यानिपुणः – विद्यया निपुणः = तृतीयतत्पुरुषसमासः
4. भूतबलिः – भूतेभ्यः बलिः = चतुर्थीतत्पुरुषसमासः
5. चोरभयम् – चोरात् भयम् = पंचमीतत्पुरुषसमासः
6. वृक्षमूलम् – वृक्षस्य मूलम् = षष्टीतत्पुरुषसमासः
7. दानशौण्डः – दाने शौण्डः = सप्तमीतत्पुरुषसमासः
8. अधर्मः – न धर्मः = नञ्तत्पुरुष समासः

3. कर्मधारयसमासः

When the constituent members of a Tatpurusha are in the same case, then it is Karmadharaya. It is formed by qualifying or comparing words and is generally called by the placement of the qualifying or comparing word.

Example:
Name of the Karmadharaya Compound Vigrahavakya

కర్మధారయసమాసము విశేషణ విశేష్యములు లేదా ఉపమాన – ఉపమేయముల కలయిక కర్మధారయం అని చెప్పబడుతుంది.

1. रम्यलता – रम्या च सा लता च = कर्मधारयसमासः
2. वैयाकरणखसूचिः – वैयाकरणश्च असौ खसूचिः च = कर्मधारयसमासः
3. भोज्योष्णम् – भोज्यं च तत् उष्णम् = कर्मधारयसमासः
4. स्स्रतानुलिप्ताः – स्स्रताश्च ते अनुलिप्ताः च = कर्मधारयसमासः
5. पुरुषव्याघ्रः – पुरुषः व्याघ्रः इव = कर्मधारयसमासः
6. रतिसुंदरी – रतिः इव सुन्दरी = कर्मधारयसमासः
7. घनश्यामः – घन इव श्यामः = कर्मधारयसमासः
8. तमालवृक्षः – तमाल इति वृक्षः = कर्मधारयसमासः
9. कविसागरः – कविः एव सागरः = कर्मधारयसमासः

4. द्विगुसमासः (ద్విగు సమాసము)

సంఖ్యాశబ్దము పూర్వపదముగా కలది ద్విగుసమాసము.
1. द्विलोकी – त्रयाणां लोकानां समाहारः = द्विगुसमासः
2. पंचवटी – पंचानां वटानां समाहारः = द्विगुसमासः
3. नवरात्रम् – नवानां रात्रीणां समाहारः = द्विगुसमासः

5. द्वन्द्वसमासः (ద్వంద్వ సమాసము)

If all the constituent members of the compound get equal importance, it is Dvandva.

ఉభయపదార్థ ప్రాధాన్యత గల సమాసము ద్వంద్వసమాసము. అనగా రెండు పదములకు సమాన ప్రాధాన్యం ఇవ్వబడినదో అది ద్వంద్వ సమాసము.

1. नकुलसहदेवौ – नकुलश्च, सहदेवश्च = द्वन्द्वसमासः
2. धर्मार्थकाममोक्षाः – धर्मः च अर्थः च कामः च मोक्षः च = द्वन्द्वसमासः
3. शीतोष्णम् – शीतं च उष्णं च तयोः समाहारः = द्वन्द्वसमासः
4. पितरौ – माता च पिता च = द्वन्द्वसमासः
5. पार्वतीपरमेश्वरौ – पार्वती च परमेश्वरः च = द्वन्द्वसमासः

6. बहुव्रीहिसमासः (బహువ్రీహి సమాసము)

A compound where a meaning other than that denoted by the constituent members is indicated is called Bahuvrihi compound.

అన్యపదార్థ ప్రాధాన్యం గల సమాసము బహువ్రీహి సమాసము. అనగా రెండు పదములు తమ ప్రాధాన్యతను కోల్పోయి ఒక వస్తువునో, వ్యక్తినో సూచించును.

1. पीतांबर: – पीतं अंबरं यस्य सः = बहुव्रीहिसमासः
2. महाबलः – महत् बलं यस्य सः = बहुव्रीहिसमासः
3. विशालाक्षी – विशाले अक्षिणी यस्याः सा = बहुव्रीहिसमासः
4. पिनाकपाणिः – पिनाकं पाणौ यस्य सः = बहुव्रीहिसमासः

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Sanskrit Study Material Grammar शब्दरूपाणि Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Sanskrit Grammar शब्दरूपाणि

సంస్కృత భాషలో శబ్దజాలము అనంతము. శబ్దములు అజంతములు, హలంతములు అని రెండు విధములు.

అజంత శబ్దములు : (అచ్ + అంతం) అజంతం అనగా అచ్చు అంతంగా ఉండుట. అచ్చు అంతంగా కల శబ్దములను అజంత శబ్దములందురు.

ఉదా : राम-ఈ శబ్దము చివర ఉన్న ‘म’ అను అక్షరము విడదీయగా ‘म् + अ’ అగును. చివర (అంతం) ‘अ’ ఉన్నది కావున राम శబ్దము అకారాంతమైనది. ఇదేవిధంగా శబ్దము యొక్క చివర ఏ అచ్చు ఉన్ననూ అది అజంతమగును.

హలంత శబ్దములు : హలంతం అనగా హల్లు చివర (అంతం) గా ఉండుట. హల్లు అంతంగా కల శబ్దములను హలంత శబ్దములందురు.

ఉదా : मनस् ఈ శబ్దము యొక్క చివరన स् ఉన్నది కావున ఇది హలంత శబ్దము. ఇదే విధంగా శబ్దము యొక్క చివర ఏ హల్లు ఉన్ననూ అది హలంతమగును.

ఈ శబ్దములు పుంలింగము, స్త్రీ లింగము, నపుంసక లింగము అను మూడు రకములు కలవు. వీటికి మిగతా భాషలందు వలె ఏకవచనం, బహువచనమే కాక ద్వివచనం కూడా కలదు.

విభక్తి ప్రత్యయములు : ప్రథమా విభక్తి నుండి సప్తమీ విభక్తి వరకు మరియు సంబోధన ప్రథమా విభక్తితో కలిపి విభక్తులు ఎనిమిదిగా చెప్పుదురు. నిజానికి విభక్తులు ఏడు మాత్రమే. సంబోధన ప్రథమా విభక్తి, ప్రథమా విభక్తిలో అంతర్భాగమే. ఒక్కొక్క విభక్తికి మూడు రూపాలు మొత్తం కలిపి (8 × 3), 24 రూపాలు ఏర్పడును.


राम అను ప్రాతిపదికకు ‘सु’ అను ప్రత్యయం కలిసినప్పుడు ‘रामः’ అను పదమేర్పడును. ‘सु’ అను ప్రథమా విభక్తి ఏకవచన ప్రత్యయం (:) విసర్గలుగా మారును. కావున ప్రతి శబ్దము ప్రత్యయముతో కలిపినపుడు రూపాంతరం చెందును.
ఇప్పుడు राजन् శబ్దము యొక్క ఎనిమిది విభక్తులలోని (8 × 3) 24 రూపాల అర్థములను తెలుసుకుందాము.

हलन्तपुंलिङ्गाशब्दः హలంతపుంలింగ శబ్దాలు

1. जकारान्तः पुंलिङ्गाः ‘वणिक्’ शब्दः (జకారాంతః పుంలింగః ‘వణిక్’ శబ్దః) (వ్యాపారి) (Merchant)

2. तकारान्तः पुंलिङ्गाः ‘मरुत्’ शब्दः (తకారాంతః పుంలింగః మరుత్ శబ్దః) (గాలి) (Wind)

3. नकारान्तः पुंलिङ्गो ‘गुणिन्’ शब्दः (నకారాంతః పుంలింగో ‘గుణిన్’ శబ్దః) (గుణవంతుడు) (Meritorious)

4. सकारान्तः पुंलिङ्गो ‘विद्वस्’ शब्दः (సకారాంతః పుంలింగో ‘విద్వస్’ శబ్దః) (విద్వాంసుడు) (Scholar)

हलन्तस्त्रीलिङ्गाशब्दः హలంతస్త్రీలింగ శబ్దాలు

5. चकारान्तः स्त्रीलिङ्गो ‘त्वक्’ शब्दः (చకారాంతః స్త్రీలింగో ‘త్వక్’ శబ్దః) (చర్మము) (Skin)

6. जकारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘स्त्रक्’ शब्दः (జకారాంతః స్త్రీలింగః స్రక్చ్ శబ్దః) (పూలదండ) (Garland)

7. तकारान्तः स्त्रीलिङ्गः सरित् शब्दः (తకారాంతః స్త్రీలింగః సరిత్ శబ్దః) ( నది) (River)

8. शकारान्तः स्त्रीलिङ्गो ‘दिक’ शब्दः (శకారాంతః స్త్రీలింగో ‘దిక్’ శబ్దః) (దిక్కు) (Direction)

हलन्तनपुंसकलिङ्गाशब्दः హలంతనపుంసకలింగ శబ్దాలు

9. तकारान्तः नपुंसकलिङ्गो ‘कर्मन्’ शब्दः: (నకారాంతః నపుంసకలింగో ‘కర్మన్’ శబ్దః) (కర్మ) (Action)

10. नकारान्तः नपुंसकलिङ्गो ‘नामन्’ शब्दः (నకారాంత నపుంసకలింగో నామన్ శబ్దః) (పేరు) (Name)

11. सकारान्तः नपुंसकलिङ्गो ‘वपुस्’ शब्दः (సకారాంతః నపుంసకలింగో ‘వపుస్’ శబ్దః) (శరీరం) (Body)

12. सकारान्तः नपुंसकलिङ्गो ‘मनस्’ शब्दः (సకారాంతః నపుంసకలింగః మనస్ శబ్దః) (మనస్సు) (Mind)

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 6th Poem बच्चे काम पर जा रहे हैं Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 6th Poem बच्चे काम पर जा रहे हैं

दीर्घ प्रश्न (దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్న)

प्रश्न 1.
“बच्चे काम पर जा रहे हैं “पाठ का सारांश पाँच-छः वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
कवि राजेश जोशी इस कविता के द्वारा बाल बच्चों की स्थित को देखकर विचलित मन से अपना क्रोध व्यक्त करते हैं । कवि यह प्रश्न पूछ रहा है कि सुबह – सुबह ठंड का मौसम चारों तरफ फैला हुआ है और सडकें भी कोहरे से ढँकी हुई है । इतने ठंड़ में बच्चे अपने – अपने काम पर जाने के लिए मजबूर हैं ।

पढने और खेलने की उम्र में बच्चों को अपने पेट पालने के लिए काम पर क्यों जाना पड रहा है ? क्या बच्चों को खेलने के गेंद, मैदान, बगीचे और घरों के आँगन खत्म हो चुके हैं ? पढाने के लिए विद्यालय, पढने के लिए किताबें सब चले गये हैं ? अगर सच में एसा हैं तो इस दुनिया में बचा ही क्या ? हमेशा की तरह इन सारी चीजें मौजूद होने पर भी आखिर क्यों छोटे-छोटे बच्चे सडकों से अपने अपने काम पर जाने केलिए विवष हैं ?

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
“बच्चे काम पर जा रहे हैं” कविता में कवि किस बात पर दुःखी है ?
उत्तर:
‘बच्चे काम पर जा रहे हैं’ कविता में कवि इस बात से दुःखी है कि बहु सारे बच्चे अपने पेठ भरने के लिए बचपन से ही काम पर लग जाना पडता है । उन्हें पढने और खेलने का मौका नहीं मिलता है । इस तरह से उनका बचपन छीन लिया जाता है ।

प्रश्न 2.
“बच्चे काम पर जा रहे हैं” कविता में कवि क्या प्रश्न पूछता है ?
उत्तर:
”बच्चे काम पर जा रहे हैं’ कविता में कवि यह प्रश्न पूछ रहा है कि आखिर बच्चे काम पर क्यों जारहे हैं ? सबसे भयानक बात यह है कि पढने व खेलने की उम्र वाले बच्चों को अपने पेट पालने केलिए काम पर क्यों जाना पड रहा है ?

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
बच्चे कहाँ जा रहे हैं ?
उत्तर:
काम पर

प्रश्न 2.
“बच्चे काम पर जारहे हैं” कविता के कवि कौन है ?
उत्तर:
राजेश जोशी

प्रश्न 3.
सारी गेंद कहाँ गिर गई ?
उत्तर:
अंतिरिक्ष (आकाश)

प्रश्न 4.
सारी किताबों को किसने खा लिया ?
उत्तर:
दीमकों ने

संदर्भ सहित व्याख्याएँ (సందర్భ సహిత వ్యాఖ్యలు)

1. कोहरे से ढकी सड़क पर बच्चे काम पर जा रहे हैं
सुबह – सुबह
बच्चे काम पर जा रहे हैं

संदर्भ : प्रस्तुत पंक्तियाँ “बच्चे काम पर जा रहे हैं’ कविता से दिये गये हैं । इस कविता के कवि श्री राजेश जोशी हैं । आप हिन्दी साहित्य के आधुनिक काव्य के प्रसिद्ध कवि हैं ।” कवि ने बाल मजदूरी की समस्या की ओर आकर्षित करने की कोशिश की ।

व्याख्या : प्रस्तुत पंक्तियों में कवि ने लिखा है कि बहुत ही ठण्ड का मौसम है और सुबह – सुबह का वख्त है। चारों तरफ और सडकें भी कोहरे से ढँकी हुई है । परंतु इतनी ठण्ड में भी छोटे – छोटे बच्चे अपने – अपने काम पर जाने केलिए मजबूर हैं ।

विशेषता: प्रस्तुत पंक्तियों में कवि काम पर जानेवाले बच्चों की स्तिति को देखकर विचलित हो जाते हैं और प्रश्न पूछ रहे हैं कि आखिर बच्चे काम पर क्यों जा रहे हैं ?

2. क्या अंतरिक्ष में गिर गई हैं सारी गेंदें
क्या दीमकों ने खा लिया है
सारी रंग बिरंगी किताबों को

संदर्भ : प्रस्तुत पंक्तियाँ “बच्चे काम पर जा रहे हैं” कविता से दिया गया है । इस कविता के कवि श्री राजेश जोशी हैं । आप हिंदी साहित्य के आधुनिक काव्य के प्रसिद्ध कवि हैं । कवि ने बाल मजदूरी की समस्या की ओर आकर्षित करने की कोशिश की ।

व्याख्या : प्रस्तुत पंक्तियों में कवि सोचता है कि क्या बच्चे खेलने के लिए गेंद आकाश (अंतरिक्ष ) में चली गई हैं ? क्या सारी रंग – बिरंग किताबों को दीमक ने खालिया है ?

विशेषता : कवि इन पंक्तियों में अपने दुःख को व्यक्त करते हैं कि न तो उन्हें पढने का मौका मिलता है और न खेलने का ।

बच्चे काम पर जा रहे हैं Summary in Hindi

कवि परिचय

राजेश जोशी का जन्म मध्य प्रदेश के नरसिंह जिले में सन् 1946 में हुआ था । हन्होंने एम. एस. सी और एम.ए की डिग्रियाँ हासिल कीं । जोशीजी ने कविताओं के अलावा कहानियाँ, नाटक, लेख और टिप्पणियाँ भी लिखीं । इनकी कविताओं के अनुवाद भारतीय भाषाओं के अलावा विदेशी भाषाओं भी प्रकाशित हुए हैं ।

साहित्यिक परिचय : रायेश जोशी की काव्य रचनाओं में आत्मीयता, लयात्मकता, और मनुष्यता को बचाए रखने का निरंतर संघर्ष भी विद्यामान है। इनकी प्रमुख रचनाएँ हैं- “समरगाथा’, ‘एक दिन बोलेंगे पेड”, “मिट्टी का चेहरा”; “दो पंक्तियों के बीच’ आदि । इन्हें मध्य प्रदेश सरकार के “शिखर सम्मान’ और केंद्र साहित्य अकादमी का प्रतिष्ठित सम्मान मिला है ।

प्रस्तुत कविता “बच्चे काम पर जा रहे हैं के कवि श्री राजेश जोशी हैं । आप हिन्दी साहित्य आधुनिक काव्य के प्रसिद्ध कवि हैं । इस कविता में आप कामपर जानेवाले बच्चों की स्थिति को देखकर विचलित मन से अपना क्रोध व्यक्त करते हैं ।

सारांश

कवि राजेश जोशी जी ने कविता में लिखा है कि बहुत ही ठण्ड का मौसम है और सुबह – सुबह का वक्त है । चारों तरफ और सडकें भी कोहरे से ढँकी हुई है । परंतु इतनी ठण्ड में भी छोटे – छोटे बच्चे अपने – अपने काम पर जाने के लिए मजबूर हैं । हमारे समय की सबसे भयानक बात यह है कि पढने और खेलने की उम्र वाले बच्चों को अपने पेट पालने के लिए यूँ काम पर क्यों जाना पड रहा है ? इसे हमें समाज में एक प्रश्न की तरह पूछना चाहिए ।

कवि सोचता है कि क्या खेलने के लिए गेंद आकाश (अंतरिक्ष) में चली गई है ? क्या सारी किताबों को दीमक ने खा लिया है ? क्या सारी खिलौने कहीं किसी काले पहाड के नीचे छुपा दिए गए हैं ? इन बच्चों को पढानेवाले मदरसे एवं विद्यालय टूट चुके हैं ? क्या बच्चों के खेलने के सारे मैदान, बगीचे एवं घरों के आँगन खत्म हो चुके हैं ? कवि कह रहा है कि अगर सच में ऐसा है तो इस दुनिया में बचा ही क्या ? इस वक्त उन पर कोई बोझ या जिम्मेदारी नहीं होनी चाहिए ।

कवि को समझ में नहीं आता कि इन सारी चीजें हमेशा की तरह मौजूद होने के बाद भी आखिर क्यों छोटे – छोटे बच्चे दुनिया की हजारों सडकों से चलकर अपने – अपने काम पर जाने केलिए विवश हैं । इसलिए कवि ने हमारे सामने यह प्रश्न उठाया है कि “बच्चे काम पर क्यों जारहे हैं ?”

विशोषताएँ : प्रस्तुत कविता में कवि श्री राजेश जोशी काम पर जानेवाले बच्चों पर या बाल मजदूरी की ओर ध्यान खींचने में पूरी तरह से सफल हुए हैं ।

बच्चे काम पर जा रहे हैं Summary in Telugu

సారాంశము

(తెలుగులో) మనం చదువుతున్న ఈ కవిత యొక్క కవి శ్రీ రాజేష్ జోషిగారు. ఈ కవితలో కవి పనికి వెళ్ళే పిల్లల యొక్క స్థితిని చూచి చలించిన మనస్సుతో తమ కోపాన్ని వ్యక్తం చేశారు.

చాలా చల్లని వాతావరణం మరియు ప్రాతఃకాల సమయం నలువైపుల రోడ్లు మంచుతో కప్పబడి ఉన్నాయి. కానీ గత్యంతరం లేక అంత చలిలోనూ పిల్లలు తమ తమ పనులకు వెళుతున్నారు. చదువుతూ ఆడుకునే ఈ వయస్సులో పిల్లలు వారి కడుపును నింపుకోవడంకోసం ఎందుకు పనికి వెళుతున్నారు ? అనేది ఒక భయంకరమైన విషయం. దీనిని మనం సమాజంలో ఒక ప్రశ్నగా అడగవలసి ఉంది అని కవి ఈ కవితలో వ్రాశారు.

ఆడుకునేందుకు బంతులు (అంతరిక్షం) ఆకాశంలోకి వెళ్ళి పోయాయా ? పుస్తకా లన్నింటిని చెదలు తినివేసాయా ? బొమ్మలన్నింటిని ఏదైనా నల్లని పర్వతం క్రింద దాచి పేపరూ? ఈ పిల్లలకు బోధించే విద్యాలయాలు, మదరసాలు కూలిపోయాయా? పిల్లలు ఆడుకొనే ఆటస్థలాలు, తోటలు, మరియు ఇంటి ఆవరణలు నశించిపోయాయా ? ఒకవేళ నిజంగా అలానే అయివుంటే ఇక ఈ ప్రపంచంలో ఏమి మిగిలివుంది ? ఈ వయస్సులో వారికి ఏ విధమైన బరువులు, బాధ్యతలు ఉండకూడదు అని కవి ఆలోచిస్తున్నారు.

ఎప్పటిలాగానే ఈ వస్తువులన్ని లభ్యం అవుతున్నప్పటికి కూడా గత్యంతరం లేక ఈ చిన్న – చిన్న పిల్లలు ప్రపంచంలోని వేల కొలది రోడ్లు నుండి తమ తమ పనులకోసం వెళుతున్నారు. ఇంతకు “పిల్లలు పనికి ఎందుకు వెళుతున్నారు ?” అని కవి ప్రశ్నను మన ముందు ఉంచారు.

విశేషత : కవి ఈ కవితలో పనికి వెళ్ళే పిల్లల మీద / బాలకార్మిక వ్యవస్థ వైపు దృష్టిని కేంద్రీకరించడంలో పూర్తిగా సఫలీకృతులైనారు.

कठिन शब्दों के अर्थ (కఠిన పదాలు – అర్ధాలు)

कोहरे – ओस, మంచు
विवरण – व्याख्या, वर्णन, स्पष्ट करना, వ్యాఖ్యా వర్ణన
सवाल – प्रश्न, ప్రశ్న
अंतरिक्ष – आकाश, అంతరిక్షం, ఆకాశం
दीमक – सफेद चींटी, చెదలు
भूकंप – भूचाल, భూకంపం
मदरसा – पाठशाला, विद्यालय, పాఠశాల, విద్యాలయం
हस्वमामूल – हमेशा की तरह, ఎప్పటిలాగానే