Srinivas

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 3rd Lesson सयानी बुआ Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 3rd Lesson सयानी बुआ

दीर्घ प्रश्न (దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
‘सयानी बुआ’ पाठ का सारांश पाँच-छः वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
सयानी बुआ कठोरता से समय पालन करनेवाली एवं अनुशासन रखनेवाली नारी है । कहानीकार को पढ़ाई के लिए उनके घर में रहना पड़ता । कठोरता के कारण उनकी नन्ही बेटी अन्नू डरती है। डॉक्टर सलह देते हैं कि बुआ के बिना अन्नू को पर ले जाया जाए । तदनुसार उनके पति अन्नू को पहाड़ पर लेजाते हैं। बेटी की तबीयत के बारे में बुआ और उनके पति के बीच रोज पत्रव्यवहार चलता रहता है। एक महीने के बाद पति से देर से पत्र आता है, जिसमें लिखगया है कि सारी सतर्कता के बावजूद मैं उसे नहीं बचासका, इस चोट को धैर्य पूर्वकं सहलेना…। यहाँ तक पढ़ते ही बुआजी और कहानीकार जी यह समझकर चीखकर रो पड़ती कि अन्नू मरगईं । लेकिन वे अंतिम हिस्सा पढ़कर रोते रोते हँस पड़ती हैं, क्यों कि पति पचास रूपए वाले प्याले सेट को बचा न सका, अन्नू तो अच्छी है ।

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
मन्नू भंडारी के बहुचर्चित उपन्यास कौन से हैं। उनकी विशेषता क्या है ?
उत्तर:
मन्नू भंडारी के बहुचर्चित उपन्यास हैं – एक इंच मुस्कान (उनका पहला उपन्यास), महाभोज, एक कहानी है भी आपका बंटी आदि । इनमें नारी जीवन की समस्याएँ, उनकी मानसिक स्थिति का विश्लेषण, युगीन समाज की यथार्थता आदि प्रति बिंबित हैं। इनकी भाषा सरल व सुबोध है। ये सब मन्नू भंडारी जी के उपन्यासों की विशेषता है ।

प्रश्न 2.
सयानी बुआ के व्यक्तित्व का संक्षिप्त परिचय दीजिए ।
उत्तर:
सयानी बुआ बचपन से ही कठोरता से पालन करनेवाली एवं अनुशासन रखनेवाली नारी हैं । वे अपने घर में रहनेवाले सभी से भी इन नियमों का पालन कराती हैं । वे सारे घर को सुव्यवस्ति, सुंदर और साफ रखती हैं । उनकी भयंकर कठोरता में कोमलता भी छिपी है। अन्नू को खूब प्यार करती हैं । अन्नू का सुरक्षित समाचार सुनकर इतना हर्षित होती है मानों उन्हें स्वर्ग की निधि मिलगई हो ।

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
‘सयानी बुआ’ नामक कहानी की लेखिका कौन हैं ?
उत्तर:
मन्नू भंडारी

प्रश्न 2.
सयानी बुआ के पास पढ़ाई करने कौन गयी थी ?
उत्तर:
कहानीकार मन्नू भंडारी

प्रश्न 3.
अन्नू को बुखार आने पर डॉक्टर ने क्या सलाह दी ?.
उत्तर:
अन्नू को पहाड़पर लेजाने की

प्रश्न 4.
सयानी बुआ को किसने पत्र लिखा ?
उत्तर:
उनके पति ने

संदर्भ सहित व्याख्याएँ (సందర్భ సహిత వ్యాఖ్యలు)

1. कहते हैं, जो पेंसिल वे एक बार खरीदती थीं, वह जब तक इतनी छोटी न हो जाती कि उनकी पकड में भी न आए तब तक उससे काम लेती थीं ।

संदर्भ : प्रस्तुत कथा – अंश सुप्रसिद्ध कहानीकार एवं उपन्यासकार श्रीमती मन्नू भंडारी की सफल कहानी, ‘सयानी बुआ’ से लिया गया है । बचपन में ही बुआ कितनी सुव्यवस्थता और पाबंदी से, कितने अनुशासन से रहती है, उसका एक उदाहरण के रूप में कहानीकार यह उद्धरण देती है ।

व्याख्या : कहा जाता है कि सयानी बुआ बचपन में, पढ़ाई के समय, पेंसिल का पूरी तरह उपयोग में लाती थीं। छोटी होते हुए पकड़ में न आने तक पेंसिल का इस्तेमाल करती थीं ।

विशेषताएँ : इस उद्धरण मे स्पष्ट होता है कि सयानी बुआ के ‘सयानापन का बीज बचपन में ही बोया गया। कहा जाता है कि बचपन की आदतें आजीवन जारी होती हैं।

2. यों बुआजी की गृहस्थी जमे पंद्रह वर्ष बीच चुके थे, पर उनके घर का सारा सामान देखकर लगता था, मानों सब कुछ अभी कल ही खरीदा हो ।

संदर्भ : यह वाक्य हिंदी की सुप्रसिद्ध कहानीकार एवं उपन्यासकार मन्नू भंडारी की सफल कहानी, ‘सयानी बुआ’ से उद्धृत है । सयानी बुआ के घर के नीरस और यंत्रचालित कार्यक्रम के बारे में बताते हुए प्रस्तुत वाक्य कहती हैं ।

व्याख्या : कहानीकार कहती हैं कि पंद्रह वर्ष के पहले बुआजी गृहिणी बन गई । लेकिन तब खरीदी गई घर की सारी सामग्री को देखकर ऐसा अनुभव होता है, मानो वह सारी सामग्री कल ही खरीदी हो । अर्थात् सारा सामन जैसा – का – तैसा नवीनता से चमक रहा है ।

विशेषताएँ : यह उद्धरण सयानी बुआ जी की सुव्यवस्थिता, सतर्कता, एवं उनके अनुरक्षण का परिचायक है ।

सयानी बुआ Summary in Hindi

लेखक परिचय

मन्नू भंडारी का जन्म सन् 1931 में मध्यप्रदेश के भानपुरा गाँव में हुआ था । वे हिन्दी की सुप्रसिद्ध कहानीकार हैं । मन्नू भंडारी ने नारी जीवन की समस्याओं को चित्रित करने, उनकी मानसिकस्थिति का विश्लेषण करने तथा युगीन समाज के यथार्थ को चित्रित करने में सफलता प्राप्त की है ।

मन्नू भंडारी की प्रसिद्ध रचनाएँ हैं- “बिना दीवारों का घर”, “आपका बंटी”, अपने पति राजेंद्र यादव के साथ लिखा गया उनका उपन्यास ‘एक इंच मुस्कान’ हिंदी साहित्य में विशेष स्थान रखता है । मन्नू भंडारी को हिन्दी अकादमी, दिल्ली द्वारा पुरस्कृत किया गया ।

सारांश

सयानी बुआ कहानी में सयानी बुआ लेखिका की अपनी बुआ थी। जो हर काम को समय से करना ज्यादा पसंद करती थी। वह काफी कठोर थी । सबसे अपनी बात मनवाने में माहिर थी । अनावश्यक चीजों का दुरूपयोग उनको पसंद नहीं था ।

वह स्वयं स्कूल में एक पेंसिल को जब तक छोटा होकर हाथ में न आ जाए उससे लिखती थी । रबर को भी 4 – & साल तक चलाती थी । चीजों को संभाल कर रखना वह खूब जानती थी ।

लेखिका को अपनी बुआ के बारे में पिताजी से पता चला । वह भी सयानी बुआ से बहुत डरती थी । एक दिन उनके पिताजी ने आगे की पढ़ाई के लिए उनको सयानी बुआ के यहाँ भेज दिया ।

लेखिका सहमी सहमी गई थी । परिस्थिति सच में बहुत गंभीर थी । सयानी बुआ साफ सफाई बहुत पसंद करती थी । एक बार एक नौकर ने उनके 4 रूपयों के कांच के डब्बे को तोड़ दिया था तो उन्होंने उस बच्चे की बहुत पिटाई की थी।

सयानी बुआ की बेटी अन्नू बहुत उदास रहती थी । अपनी माँ की डर से, एक दिन वह बीमार पड़ गई थी जो पहाड़ी परिवेश में जाकर ही ठीक हो पाता । सयानी बुआ ने जा पाए इसलिए डाक्टर ने माँ को जाने से मना किया था । रोते हुए बुआ अनु की विदाई कर रही थी । पहली बार माँ की ममता लेखिका को नज़र आई । आखिर वह क्षण भी आ पहुँचा, जब भाई साहब (लेखिका की बुआजी के पति) एक नौकर और अन्नू को लेकर चले गए । बुआजी ने अन्नू को खूब प्यार किया, रोई भी । उनका रोना मेरे लिए नई बात थी । उसी दिन पहली बार लगा कि उनकी भयंकर कठोरता में कही कोमलता भी छिपी है । पर दूसरे ही दिन घर वैसे ही चलने लगा ।

भाई साहब का पत्र रोज आता था । जिसमें अन्नू की तबीयत के समाचार रहते थे । करीब एक महीने के बाद एक दिन भाई साहब का पत्र नही आया । दूसरे दिन भी नहीं आया। बुआजी बड़ी चिंतित हो उठी । उस दिन उनका मन किसी भी काम में नहीं लगा। तीसरा दिन भी निकल गया ।

अब तो बुआजी की चिंता का पार नहीं रहा । लेखिका के मन में भी कुछ अन्नू के ख्याल से, कुछ बुआजी की यह दशा देखकर बडा दुःखी हो रहा था । तभी नौकर ने भाई साहब का पत्र लाकर दिया । बडी व्यग्रता से काँपते हाथों से बुआजी ने उसे खोला और पढ़ने लगी । लेखिका बुआजी के मुँह की ओर देख रही थी कि एकाएक पत्र फेंककर सिर पीटती बुआजी रो पडी ।

(मै) बुआजी को देखकर लेखिका पत्र पढ़ रही है, पत्र पढते समय लेखिका के मन में भी अन्नू याद आने लगी, सयानी बुआ अन्नू की खाने के मैनू, उसके कपड़े सब तैयार कर दिये थे और 50/- रूपये के कप सेट को तोड़ ने मना किया था । मगर वह कप सेट टूट जाता। इसका संदेश जब सयानी बुआ को मिलता है तो वह पहले पत्र पढ़कर घबराती है बाद में हंसती है। अन्नू अच्छी है। शीघ्र ही हम लोग खाना होने वाले हैं ।

सयानी बुआ Summary in Telugu

సారాంశము

తెలివిగల మేనత్త మన రచయిత్రి (మన్ను బండారీ) అత్త. మేనత్త చాలా తెలివిగలది. ఏ పని అయిన సమయానికి చేసితీరాలి. సమయపాలన అంటే ఆమెకు చాలా ఇష్టం. ఆమె కొంచెం కఠోరమైన హృదయం కలది. ప్రతి ఒక్కరికి ఆమె మాట శాసనం, ప్రతివారితో ఆమె పని చేయించగల నైపుణ్యం కల స్త్రీ. అనవసర ఖర్చులు, ఆమెకు ఇష్టం ఉండదు. పనికిరాని వస్తువులకు డబ్బు ఖర్చు పెట్టనిచ్చేది కాదు. తన మాటను ఒప్పించగల నైపుణ్యం ఉన్న స్త్రీ మన రచయిత్రి మేనత్త.

ఆమె చిన్నప్పటి నుండి ప్రతి వస్తువును జాగ్రత్తగా వాడేది. ఒక పెన్సిల్ను 4, 5 సంవత్సరములు వాడినది. ఆ పెన్సిల్ చేతిలో (చిన్నదై) వాడలేనంత చిన్నదైనప్పుడే పడివేసేది. ప్రతి వస్తువును జాగ్రత్తగా వాడటం ఆమెకు వెన్నతో పెట్టిన విద్య. మన రచయిత్రికి వాళ్ళ నాన్నగారు మేనత్త గురించి చెబుతుండేవారు. ఆయనకి వాళ్ళ చెల్లెలంటే చాలా భయం. మన రచయిత్రిని పై చదువుల కోసం వాళ్ళ మేనత్త దగ్గరకు పంపించారు. మన రచయిత్రికి వాళ్ళ మేనత్త ఇల్లు ఒక బంధీఖానాలాగా ఉంది. మేనత్త కూతురు అన్ను, ఆమె భర్తని చూస్తే చాలా జాలిగా అనిపించేది. పనివారందరికి ఆమె అంటే చాల భయం. ఎవరైన పనివారు ఏ వస్తువునైన విరగకొడితే వారికి కఠినమైన శిక్ష విధించేది.

ఆమె యొక్క కఠినమైన నియమాలు మరియు నిబంధనలను చిన్ని హృదయమైన అన్ను తట్టుకోలేకపోయేది. కొద్ది రోజులకు ఆ లేత హృదయం (గాయపడి) బాధపడి మంచం పట్టింది. వైద్యులు పరీక్షించి ఆమెను ఎక్కడికైన పర్వత ప్రాంతాలకు దూరంగా, తల్లికి దూరంగా ఆహ్లాద వాతావరణంలో ఉంచమని చెప్పారు. రచయిత్రి మేనత్త ఎంత కఠినంగా పైకి కనిపించినా, మనసులో తల్లి హృదయం తట్టుకోలేకపోయింది.

కూతురుని వదలి ఉండటానికి చాల బాధపడింది. తప్పక భర్తని, కూతురుని పంపడానికి నిర్ణయించుకుంది. భర్త మరియు కూతురు వెళ్ళడానికి వారి సామానులు, బట్టలు అన్నీ తానే నిర్ణయించింది. కప్పుకోడానికి దుప్పట్లు, స్వెటర్లు, బూట్లు అన్నీ ఆమె సర్దింది. ప్రతి వస్తువుని జాగ్రత్తగా ఉంచమని వారికి సలహా ఇచ్చింది. ఒక గిన్నెల సెట్టు ఇచ్చి దాన్ని 50/- కి కొన్నాను. జాగ్రత్తగా చూసుకోమని చెప్పింది. భర్తకి ప్రతిరోజు ఉత్తరం వ్రాయమని చెప్పింది. వారు బయలుదేరి వెళ్ళేటప్పుడు మేనత్త మనసులో ఎంతో బాధపడింది. తను లేకుండా భర్త, కూతురు ఎలా ఉంటారో అని మనసులో పరితపించింది.

కొన్ని రోజులు గడిచిపోయాయి. రోజు భర్త నుండి ఉత్తరం వచ్చేది. మేనత్త చదివి తృప్తిపడేది. కాని కొద్ది రోజులుగా ఉత్తరం రావడం లేదు. మేనత్త మనస్సు ఎందుకో కంగారుగా అనిపించింది. అకస్మాత్తుగా ఒకరోజు ఉత్తరం వచ్చింది. దానిని మేనత్త చదవడం ప్రారంభించింది. కాని సగంలో ఏడుస్తూ క్రింద పడేసింది. మన రచయిత్రి కంగారుగా ఉత్తరం చదవడం ప్రారంభించింది.

దానిలో మేనత్త భర్త ఏదీ శాశ్వతం కాదు, మన చేతిలో ఏమి ఉండదు. ఏది జరిగినా దైవాదీనంగా భావించాలి. ఆ ఉత్తరంలో అన్నుకి ఏమైన అపాయం జరిగిందా అని అనిపించింది. కాని మేనత్త పంపిన గిన్నెల .సెట్టు విరిగినది, క్షమించు’ అని చివరికి తెలియజేశాడు. ఆ ఉత్తరం పూర్తిగా చదవక మేనత్త బాగా ఏడ్చింది. పూర్తిగా చదివిన తర్వాత ఆమె బాగా నవ్వుకుంది.

कठिन शब्दों के अर्थ (కఠిన పదాలు – అర్ధాలు)

सयानी – Clever, తెలివిగల
टहलना – to walk, నడవడం
कायदा – rule, drew, దేశాలు, నియమాలు
पारखी – discerning, తెలుసుకొను, కనుక్కొనుట
पाबंद – punctured, సరియైన సమయాన్ని పాటించు
चतुराई – dexterity, సామర్థ్యం
गुहारना – hue and cry, అప్పీలు చేయు, ఏడుపు, చాటింపు, దండోరా.
तिरोहित – diagonally, disappeared, అదృశ్యమైన, వికర్ణంగా
नन्हा – small, చిన్న
प्रौढ – mature, adult, పెద్ద సంతోషం
मजाल – fun, సంతోషం
सुराही – pot, కుండ
कसूर – mistake, తప్పు
बर्दाश्त – sufferance, అనుమతించు
सतर्कता alertness, అప్రమత్తత
उपचार – treatment, జరిపించు పద్ధతి
पीली पड़ना – pale, పాలిపోయిన
ग्रसते – suffering, బాధ
इलाज – treatment, చికిత్స
आनाकानी – in attentiveness, అశ్రద్ధగా ఉండటం
ओढ़ना – wrap, కప్పుకొనుట
हिदायत – instruction, సూచనలు
छिपजाना – hidden, disappear, దాక్కొనుట
लटकना – hang up, వ్రేలాడదీయు
चीखना – scream, గట్టిగా ఏడ్చు, బిగ్గరగా నవ్వు
नश्वर – mortal, అశాశ్వతం
टूट जाना – rupture, చీలిక
हतबुद्धि – foolish, తెలివితక్కువ
खयाल रखना – take care, జాగ్రత్త
जोर-शोर – loud noises, పెద్ద శబ్దాలు
चहचहाहट – twitter, chatter, అరుపులు

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material उपवाचक 3rd Lesson अशोक का शस्त्र त्याग Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi उपवाचक 3rd Lesson अशोक का शस्त्र त्याग

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
सम्राट अशोक के बारे में आप क्या जानते हैं ? उनके बारे में तीन – चार वाक्य लिखिए ।
उत्तर:
सम्राट अशोक युद्ध – पिपासी होने के कारण, चार साल से कलिंग से युद्ध करते रहने पर भी जीत न पाते हैं । कलिंग की राजकुमारी पद्मा पुरुष वेष में शस्त्र सज्जित करके विशाल स्त्री सेना से अशोक- सेना के सम्मुख आती है । स्त्रियों पर शस्त्र प्रयोग शात्र विरूद्ध होने के कारण अशोक विचलित होकर शस्त्र त्याग करते हैं । अपने सभी सरदारियों के साथ अशोक बौद्ध भिक्षु बनजाते हैं और बौद्ध धर्म के सिद्धांतों का पालन शक्तिभर करने की प्रतिज्ञा करते हैं ।

प्रश्न 2.
अशोक ने शस्त्रों का त्याग क्यों किया ?
उत्तर:
अशोक स्वयं अपनी सेना का संचालन करते समय शत्रु- कलिंग की सभी सेना महिलाएँ हैं । उसकी संचालन करनेवाली राजकुमारी पद्मा भी स्त्री है। स्त्रियों पर शस्त्र चलाना शास्त्र – विरुद्ध है । इसे दृष्टि में रखने और स्त्री – सेना को देखकर अपना हृदय परिवर्तित होने के कारण अशोक ने शस्त्रों का त्याग किया ।

अशोक का शस्त्र त्याग Summary in Hindi

लेखक परिचय

बंशीधर श्रीवास्तव का जन्म बिहार में हुआ था। इनकी सही जन्मतिथि एवं निधन तिथि का विवरण अनुपलब्ध हैं । पाठ्यपुस्तक में भी इनकी सूचना नहीं दी गई । श्रीवास्तव जी के पिता का नाम रूपनारायण था। इनकी शिक्षा- दीक्षा उच्चस्तर तक पूरी तरह हिंदी में ही हुई । इन्हें हिंदी भाषा और साहित्य में विशेष रुचि थी ।

इन्होंने आजीवन गाँधीजी के वचनों का पालन किया । इसी कारण से इनकी रचनाएँ शांति, अहिंसा, धर्म, न्याय आदि गाँधीवादी विचारधारा से मंडित हैं । इनकी सृजन क्षमता में भाषा की सरलता, शब्दों का चयन तथा सुंदर सूक्तियों का प्रयोग प्रशंसनीय है । “इनकी प्रमुख रचनाओं में उल्लेखनीय हैं- नयी तालीम का ध्रुवतारा, खादी और गोसेवा, विकास का सच्चा अर्थ, ईश्वर अल्ला तेरे नाम, देवनागरी लिपि की लोकप्रियता, विश्व हिंदी विद्यापीठ, शोषण और पोषण आदि ।

प्रस्तुत ऐतिहासिक एकांकी, ‘अशोक का शश्त्र त्याग’ में युद्ध पिपासी, महान सम्राट अशोक के शस्त्र – त्याग द्वारा युद्ध के दुष्परिणाम एवं अहिंसा के महत्व के साथ – साथ कलिंग की राजकुमारी के शैर्य और साहस को महिला-शक्ति के प्रतीक के रूप में चित्रित किया गया है । इस दृष्टि से यह एक सफल एकांकी है ।

सारांश

चार सालों से मगध और कलिंग के बीच युद्ध चल रहा है। कलिंग के महाराज मारे गए तथा उनके सेनापति पहले ही कैद हो चुके हैं । फिर भी कलिंग – दुर्ग के फाटक बंद हैं । दूसरे दिन, युद्ध पिपासी अशोक स्वयं कलिंग – दुर्ग के फाटक के सामने सेना का सचालन करता है और सेना को उत्साहित करता हैं । कुछ देर बाद सहसा दुर्ग का फाटक खुल जाता है ।

शस्त्र सज्जित स्त्रियों की विशाल सेना फांटक के बाहर निकलने लगती है । सेना के आगे पुरुष वेष में कलिंग महाराज की पुत्री पद्मा साक्षात् चंडी दिखाई देती है । अशोक सहित उसकी सारी सेना आश्चर्य में डूब जाती है । वीरांगना पद्मा वीर रस से प्लावित भाषाण से सेना को भड़काती है । अशोक के पूछने पर पद्मा अपना परिचय देते हुए उसे ललकारती है कि जब तक मैं हूँ, मेरी ये वीरांगनाएँ हैं, कलिंग के भीतर कोई पैर नहीं रख सकता । मेरे पिता के हत्यारे से द्वंद्व युद्ध करना चाहती हूँ । अशोक दुविधा में पड़जाता है कि स्त्रियों पर शस्त्र चलाना शास्त्रसम्मत नहीं है ।

इसलिए बह अपना निर्णय प्रकट करता है कि मैं शस्त्र नहीं चलाऊँगा मैं स्त्री- वध नहीं करूँगा मैं यह पाप नहीं करूँगा । वह आगे अपनी सेना को आशा देता है कि वे स्त्रियों पर हाथ न उठाना । इस पर व्यंग्य करती हुई पद्मा पूछती है कि क्या शास्त्र निरपराधियों की हत्याकरने को कहता है; लाखों माताओं की गोद सूनी करने को कहता है; लाखों स्त्रियों की माँग का सिंदूर पोंछ डालने को कहता है । वह आगे कहती है कि मैं तुमसे शास्त्र सीखने नहीं आई हूँ, शस्त्र चलाने आई हूँ । कलिंग की स्त्रियाँ तुमसे कुछ नहीं चाहती केवल युद्ध चाहती हैं ।

अशोक सिर झुकाकर तलवार नीचे फेंक देता है और अपने सैनिकों से भी तलवारें फेंकवा देता है । वह आगे कहता है कि काट लीजिए मेरे सिर को । मैं हथियार नहीं उठाऊँगा । मेरी प्रतिज्ञा अटल है । इसपर पद्मा यह कहते हुए अपनी स्त्री सेना के साथ दुर्ग में चली जाती है कि तो जाइए महाराज ! स्त्रियाँ भी निहत्थे पर वार नहीं करेंगी ।

अंत में, अशोक और उसके सभी सरदार पीलेवस्त्र धारणकर बौद्ध भिक्षु से दीक्षा पाते हैं और बौद्ध धर्म के सिद्धांत अहिंसा, करुणा, शांति, लोक कल्याण – के मार्ग पर आजीवन चलने की प्रतिक्षा करते हैं ।

अशोक का शस्त्र त्याग Summary in Telugu

సారాంశము

నాల్గు సంవత్సరాల నుండి కళింగ మగధ రాజ్యాల మధ్య యుద్ధం జరుగుతూనే ఉంది. కళింగరాజ్య మహారాజు యుద్ధంలో చనిపోయారు. ఆయనే సేనాపతి అంతకుముందే బందీ అయినాడు. అయినా కళింగదుర్గం మహాద్వారం మూసే ఉంచబడింది. మర్నాడు యుద్ధ పిపాసి అయిన అశోకుడు స్వయంగా ఆ మహాద్వారం ముందు సైన్యాన్ని నడిపిస్తూ, వారిని ఉత్సాహపరుస్తూ ఉంటాడు. కొంతసేపటికి మహాద్వారం అకస్మాత్తుగా తెరుచుకొంటుంది.

శస్త్రధారులై స్త్రీల విశాల సైన్యం మహాద్వారం నుండి వెలుపలకు వస్తూ ఉంటుంది. సైన్యం ముందు పురుష వేషంలో కళింగ రాకుమారి పద్మ సాక్షాత్ చండీలా దర్శనమిస్తుంది. అశోకునితో పాటు, అతని సైన్యమంతా ఆశ్చర్య చకితులవుతారు. వీరాంగన పద్మ వీరరసప్లావితమైన ఉపన్యాసంతో ఉత్తేజపరుస్తూ ఉంటుంది. అశోకుడు అడిగిన మీదట పద్మ తన పరిచయాన్ని తెల్పుతూ, నేను, నా ఈ వీరాంగనలు బ్రతికున్నంత వరకు కళింగరాజ్యంలో పలకాలు మోపలేరని హూంకరిస్తుంది.

నా తండ్రి హంతకుడితో ద్వంద్వయుద్ధం చేయాలని అనుకొంటున్నా. అశోకుడు సందిగ్ధంలో పడ్డాడు. ఎందుకంటే స్త్రీలపై శస్త్ర ప్రయోగం శాస్త్రవిరుద్ధం. నేను శస్త్ర ప్రయోగం చేయలేను. నేను స్త్రీలను వధించలేను. ఆ పాపం నేను చేయలేనంటూ సైన్యాన్ని కూడ, స్త్రీలపై శస్త్రాలు ఎక్కు పెట్టవద్దని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. అటుపిమ్మట పద్మ, శాస్త్రం నిరపరాధుల్ని హత్యచేయమని చెప్పిందా; లక్షలమంది తల్లులకు గర్భశోకం కల్గించమందాం; లక్షల స్త్రీల మాంగల్యాన్ని తెంపేయమందా అని నిలదీస్తుంది. నేను నీతో శాస్త్రం నేర్చుకోవటాన్కిరాలేదు శస్త్రప్రయోగం చేయటాన్కి వచ్చా. కళింగరాజ్య స్త్రీలు నీతో యుద్ధం చేయాలని కోరుకొంటున్నారు; మరేమీ కోరటంలేదు అని గర్జిస్తుంది.

అశోకుడు నతమస్తకుడై కరవాలాన్ని క్రింద పడేస్తాడు. తన సైనికుల్ని కూడ తమ తమ కత్తుల్ని క్రింద పడేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఇదిగో నా శిరస్సు నరికేయి. నేను ఆయుధాల్ని ముట్టను. నా ప్రతిజ్ఞ భీషణం, తిర్గులేనిది అంటాడు పద్మతో. అయితే వెళ్ళంగి, మహాప్రభో, స్త్రీలుకూడ నిరాయుధుల్ని వధించదు, అంటూ తన విశాల స్త్రీసేనతో పద్మదుర్గంలో పలికి వెళ్ళిపోతుంది.

చివరగా, అశోకుడు తన సేనాధి కారులతో పాటు పసుపు వస్త్రాల్ని ధరించి బౌద్ధబిక్షువుతో దీక్ష తీసుకొని బౌద్ధ ధర్మ సిద్ధాంతాలైన – అహింస, దయ, శాంతి, ప్రజా సంక్షేమాలతో కూడిన మార్గాన్ని ఆ జీవనం అనుసరిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తారు.

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Sanskrit Study Material Grammar सन्धयः Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Sanskrit Grammar सन्धयः

• परः सन्निकर्षः संहिता । पा. सू. 1.4.109
  वर्णानाम् अतिशयिता सन्निधिः संहिता इति उच्यते ।
  संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः ।
  नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ||
• द्वयोः वर्णयोः उच्चारणयोः मध्ये अर्धमात्राकालात् अपि अधिककालेन व्यवधानं यथा न भवेत् तथा उच्चारणमेव सन्धिः ।
• सन्धौ सति कदाचित् वर्णस्य आदेशादिकं भवति । एतदेव सन्धिकार्यम् इत्युच्यते ।
• आदेशादिकं सन्धिकार्यं मध्येपदम् अथवा पदयोर्मध्ये वा सम्भवेत् ।
• स्वरसन्धिः व्यञ्जनसन्धिः विसर्गसन्धिः प्रकृतिभावसन्धिः स्वादि- सन्धिश्वेति पञ्चधा भवन्ति सन्धयः ।
• द्वितीयवर्षेऽस्मिन् व्यञ्जनसन्धिभेदान् सोदाहरणं पठामः ।

1. श्रुत्वसंधिः

श्रुत्वसंधिः – (स्तो: चुना चुः) When sa or letters of ta-varga come into contact with Sa or cha-varga, then Sa and the letters of cha-varga come in the place of sa and the letters of ta-varga. cha-varga letters are च, छ, ज, झ, ञ and ta-varga letters are त, थ, द, ध, न

उदा: –
रामस् + चिनोति = रामश्चिनोति
शरत् + चन्द्रः = शरच्चन्द्रः
हरिस् + शेते = हरिश्शेते
सद् + जनः = सज्जनः
अरीन् + जयति = अञ्जयति

श्रुत्वसंधिः శ్రీనా: – (a: శ్రీ శ్రీ:) మొదటి పదం చివర స,త, థ, ద, ధ, న అనే అక్షరాలు ఉంటే, రెండవపదంలో మొదట శ, చ, ఛ, జ, ఝ, ఞ’ అనే అక్షరాలు ఉంటే, రెండవపదం చివర ఉందో ఆ అక్షరం ద్విత్వము కావడం ఈ సంధి లక్షణం.

उदा: –
रामस् + चिनोति = रामश्चिनोति
शरत् + चन्द्रः = शरच्चन्द्रः
हरिस् + शेते = हरिश्शेते
सद् + जनः = सज्जनः
अरीन् + जयति = अञ्जयति

2. ष्टुत्वसंधिः

ष्दुत्वसन्धिः (ष्टुनाष्टुः) When sa or letters of ta-varga come into contact with sha or Ta-varga, then sha and the letters of Ta-varga come in the place of sa and the letters of ta-varga.
Ta-varga letters are ट, ठ, ड, ढ, ण ।

उदा:-
रामस् + टीक = रामष्टीकते
तत् + टीकाते = तट्टीका
रामस + षष्टः = रामष्षष्टः
चक्रिन् + ढौकसे = चक्रिण्ढौकसे
इष् + तः = इष्टः

ष्दुत्वसन्धिः: – (स्तोः ष्टुना ष्टुः) మొదటి పదం చివర స, త, థ, ద, ధ, న అనే అక్షరాలు ఉంటే, రెండవపదంలో మొదట ష,ట, ఠ, డ, ఢ, ణ అనే అక్షరాలు ఉంటే, రెండవపదం చివర ఉందో ఆ అక్షరం ద్విత్వము కావడం ఈ సంధి లక్షణం.

उदा:-
रामस् + टीक = रामष्टीकते
तत् + टीकाते = तट्टीका
रामस + षष्टः = रामष्षष्टः
चक्रिन् + ढौकसे = चक्रिण्ढौकसे
इष् + तः = इष्टः

3. जश्त्वसंधिः

जश्त्वसन्धिः (झलां जशाऽन्ते) At the end of a word, the letters of Jhal are replaced by jas letters. झल् letters are झ, भ, घ, ढ, ध, ज, ब, ग, ड, द, ख, फ, छ, ठ, थ, च, ट, त, क, प, श, ष, स, ह and जश् letters are
ज, ब, ग, ड, द
च छ ज झ त्र
ट ठ ड ढ ण
त थ द ध न
प फ ब भ म

उदा:-
वाक् + ईशः = वागीशः
अच् + आदिः = अजादिः
षट् + आननः = षडाननः
सत् + धर्मः = सद्धर्मः
अप् + जम् = अब्जम्

जश्त्वसंधिः – వర్గ ప్రధమాక్షరాలైన క, చ, ట, త, ప అనే అక్షరాలు మొదటి పదంలో చివర ఉంటే, రెండవపదంలో మొదట అచ్చులు కాని వర్గ తృతీయ, చతుర్థాక్షరాలు ఉంటే, మొదటి పదం చివర ఉన్న వర్గ ప్రథమాక్షరాలు ద్వితీయాక్షరాలుగా మారటం ఈ సంధి లక్షణం.
ज, ब, ग, ड, द
च छ ज झ त्र
ट ठ ड ढ ण
त थ द ध न
प फ ब भ म

उदा:-
वाक् + ईशः = वागीशः
अच् + आदिः = अजादिः
षट् + आननः = षडाननः
सत् + धर्मः = सद्धर्मः
अप् + जम् = अब्जम्

4. अनुनासिकसन्धिः

अनुनासिकसन्धि: If a nasal letter follows a Yar letter, then that Yar letter is replaced by its corresponding nasal letter.
Yar letters are क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, झ, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, व, श, ष, स
Nasal letters are ङ, ञ, ण, न, म

उदा:-
वाक् + मयम् = वाङ्मयम्
षट् + मासाः = षण्मासाः
जगत् + नाथः = जगन्नाथः
ककुप् + नेता = ककुम्रेता
चित् + मयम् = चिन्मयम्

अनुनासिकसंधिः – వర్గ ప్రధమాక్షరాలైన క, చ, ట, త, ప అనే అక్షరాలు మొదటి పదంలో పదంలో చివర ఉంటే, రెండవపదంలో మొదట వర్గ పంచమాక్షరాలు ఉంటే మొదటి పదంలో చివర ఉన్న వర్గ ప్రథమాక్షరం అదే వర్గంలోని ఐదవ అక్షరంగా మారటం ఈ సంధి లక్షణం.

उदा:-
वाक् + मयम् = वाङ्मयम्
षट् + मासाः = षण्मासाः
जगत् + नाथः = जगन्नाथः
ककुप् + नेता = ककुम्रेता
चित् + मयम् = चिन्मयम्

5. विसर्गसन्धिः

Visarga sandhi has four varieties. ‘

1. When a visarga is followed by ka, kha, pa or pha, there will be no change in the visarga. In other words, no sandhi will be formed.
2. 1. When a visarga is followed by sa, Sa or sha, then visarga changed into the corresponding sibilant letter sa, Sa or sha. (As this is an optioned rule, sometimes the visarga is not changed.)
   2. When a visarga is followed by ta, cha or Ta, then’ also visarga changes into sa, Sa and sha respectively. (This is a compulsory rule)
3. When visarga is preceded by any vowel other than a or aa, then it changes to r, but not when followed by any letter mentioned above in 1 and 2.
4. 1. When a visarga is preceded by आ and followed by a vowel or a consonant (other than one mentioned in 1 or 2 above), the visarga is dropped.
   2.  When a visarga is preceded by अ and
      (a) is followed by any vowel except अ, the visarga will be dropped.
      (b) becomes 3lt when followed by अ or a consonant other than one mentioned in 1 and 2 above) and
      (c) the short अ that follows such ओ is replaced with the avagraha mark ऽ.

उदा :-
शिवः + अहम् = शिवोऽहम्
रामः + अयम् = रामोऽयम्

5. विसर्गसंधिः – (క) విసర్గ (:) కు ముందు, తరువాత ఆకారము ఉంటే ఆ విసర్గ ఓ కారముగా, తరువాత (ऽ అవగ్రహము) వచ్చును.

उदा :-
शिवः + अहम् = शिवोऽहम्
रामः + अयम् = रामोऽयम्

6. విసర్గ (:) కు ముందు, ఆకారము తరువాత తకారము ఉంటే ఆ విసర్గ సకారముగా మారును.
उदा :-
नमः + ते = नमस्ते

7. విసర్గ (:) కు ముందు, అచ్చు, ఉండి, తరువాత, అచ్చులు లేదా య, ర, ల, వ, లు ఉంటే ఆ విసం రకారముగా మారును.
उदा :-
मनः + रथः = मनोरथ:
मुनिः + अयम = मुनिरयम्
धनु: + विद्या = धनुर्विद्या

8. విసర్గ (:) కు ముందు, అచ్చు, ఉండి, తరువాత, క, ఖ, ప, ఫ లు ఉంటే ఆ విసర్గ అట్లే ఉండును.
उदा :-
बालः + करोति = बालः करोति
पाचक: + पचति = पचकः पचति
रामः + खादति = रामः खादति
वृक्षः + फलति = वृक्षः फलति

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Sanskrit Study Material Grammar पत्रलेखनम् Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Sanskrit Grammar पत्रलेखनम्

1. धनयाचनार्थं पितरं प्रति पत्रम्

छात्रावासात्
दिनाङ्कः 22 – 7 -2019

आदरणीय पितृवर्य !

सादरं नमामि । अत्र कुशलं तत्रास्तु । अहं सश्रद्धं विद्याभ्यासं करोमि । अहं कानिचन पुस्तकानि क्रेतुम् इच्छामि । एतदर्थं रूप्यकाणां सहस्त्रं कृपया प्रेषयतु भवान् ।

मातृचरणयोः मम प्रणामाः ।

भवदीयः पुत्र / भवदीया पुत्री
श्रीनिवासः / अहल्या

2. मातरं प्रति मित्रस्य गृहागमननिवेदनम्

छात्रावासात्
दिनाङ्कः 22-7-2019

पूज्यमातः !

सादरं नमामि । अत्र कुशलं तत्रास्तु | अहं सश्रद्धं विद्याभ्यासं करोमि । अचिरेण वार्षिकपरीक्षाः भविष्यन्ति । तदनन्तरम् अहं ग्रीष्मावकाशे गृहम् आगमिष्यामि । मम मित्रम् अपि अस्माकं गृहम् आगमिष्यति । अहम् अस्माकं ग्रामं क्षेत्रं च मम मित्रं दर्शयिष्यामि । पितृचरणयोः मम प्रणामाः ।

भवदीयः पुत्र / भवदीया पुत्री
श्रीनिवासः / अहल्या

ग्रामनाम न लेखनीयम् ।

3. पुस्तकक्रयणाय प्रबन्धकं प्रति पत्रम्

दिनाङ्कः 22-7-2019

प्रबन्धकः
गीताप्रेस् मुद्रणालयः
गौरखपुरम्
उत्तरप्रदेश:
आर्य !

विषय:- भगवद्गीतापुस्तकक्रयणम् ।

नमस्कारः । सविनयं निवेदयामि यत् मम कलाशालायां सद्यः भगवद्गीताश्लोकपठनस्पर्धा भविष्यति । अतः एकं भगवद्गीतापुस्तकं न्यूनेन मूल्येन अधः प्रदत्तं सङ्केतं प्रति कृपया प्रेषयतु भवान् ।

भवद्विधेयः / भवद्विधेया
श्रीनिवासः / अहल्या
द्वितीयवर्षम्
राजकीय माध्यमिककलाशाला
भाग्यनगरम्,
तेलङ्गाणाराज्यम्

Note : नगरनाम न परिवर्तितव्यम् ।

4. अवकाशप्रदानाय प्राचार्यं प्रति पत्रम्

दिनाङ्कः 22-7-2019

सेवायाम्
श्रीमान् प्राचार्यमहोदयः
उच्च माध्यमिक विद्यालय:
भाग्यनगरम्
महोदय !

सविनयं निवेदयामि यत् अहम् ज्वरग्रस्तः अस्मि । शिरोवेदना च मां पीडयति । अतः अद्य विद्यालयम् आगन्तुं न शक्रोमि । कृपया 23-7- 2019 तः 26 – 7 – 2019 पर्यन्तं दिनत्रयस्य अवकाशं प्रदाय माम् अनुगृह्णातु ।

भवतः शिष्यः / भवदीया शिष्या
श्रीनिवासः / अहल्या
द्वितीयवर्षम्
उच्च माध्यमिकविद्यालयः
भाग्यनगरम्

Note : नगरनाम न परिवर्तितव्यम् ।

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 4th Poem जो बीत गयी Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 4th Poem जो बीत गयी

दीर्घ प्रश्न (దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్న)

प्रश्न 1.
“जो बीत गयी” पाठ का सारांश पाँच-छः वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
सारांश कवि परिचय : हरिवंशराय बच्चन का जन्म 27 नवंबर सन् 1907 को इलाहाबाद के समीप प्रतापगढ़ जिले के बाबूपट्टी गाँव में हुआ था । उन्होंने प्रयाग विश्वविद्यालय से अंग्रेजी में एम.ए और कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय से पी. हेच.डी पूरी की। ये हालावादी कवि हैं। दो चट्टानें रचना केलिए साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त हुआ

सारांश : प्रस्तुत कविता में कवि ने मनुष्य को अप्रिय बातें भूलकर जीवन में आगे बढने की प्रेरणा दी। जो चीज समाप्त हो गयी उस पर निरंतर शोकाकुल होना व्यर्थ है । कवि संदेश देते हैं कि जीवन में कष्टों के समय धीरज बाँधना चाहिए। जैसे कि रोज आकाश की ओर एक बार देखिये । शाम को अनेक तारें आकाश में आती हैं। फिर सबेरे एक एक होकर छूट जाते हैं । रात के समय अनेक तारों के आने पर आकाश आनंदित नहीं होता और सबेरे एक – एक छूट जाने से दुखी नहीं होता । एक के छूट जाने पर उसकी जगह दूसरे नये तारें आसकती हैं। इस धीरज के कारण आकाश हमेशा निर्मल और निश्चिंत रहता है। उसी प्रकार हम को भी अपने प्यारे व्यक्तियों या चीजों के खो जाने पर चिंतित नहीं होना चाहिए। उनकी जगह नयी नयी आयगी । इस तरह धीरज से आगे बढना चाहिये।

कुसुमों के सूखे जाने पर, अनेक कलियों के और बल्लरियों के मुरझाने पर मधुवन नहीं शोर मचाता । क्यों कि वह इस आशा में बना रहता है कि मौसम आने पर वे कलियाँ, फूल, पत्ते और बल्लरियाँ फिर खिलेंगे । इस धीरज के कारण मधुवन हमेशा बहार छा जाता है। उसी प्रकार हम को भी हमारे प्रिय व्यक्तियों तथा चीजों के खो जाने पर अधीर नहीं बनना चाहिये ।

संदेश : इस पाठ से हम यह सीखना चाहिए कि कष्ट और सुख में एक ही तरह रहना । (या)
जो व्यक्ति जीवन की नश्वरता को समझलेता है वह हर दुःख से ऊपर उठ जाता है ।

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
हरिवंशराय बच्चन का संक्षिप्त परिचय दीजिए ।
उत्तर:
हरिवंशराय बच्चन का जन्म 27 नवंबर सन् 1907 को इलाहाबाद के समीप प्रतापगढ़ जिले के एक छोटे से गाँव बाबूपट्टी में हुआ था । इनके पिता का नाम प्रताप नारायण श्रीवास्तव तथा माता का नाम सरस्वती देवी था । उन्होंने प्रयाग विश्वविद्यालय से अंग्रेजी में एम. ए. और कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय से पी. हेच.डी पूरी की। ये हालावादी कवि हैं । 18 जनवरी सन् 2003 को मुंबई में आपका निधन हो गया ।

प्रश्न 2.
“जो बीत गयी सो बात गयी” कविता में प्रकृति के माध्यम से क्या प्रेरणा मिलती है ?
उत्तर:
जो बीत गयी सो बात गयी कविता में प्रकृति के माध्यम से यह प्रेरणा मिलती है कि जिस प्रकार आकाश के कई तारे छूट जाने पर भी आकाश उन पर शोक नहीं मानता और उपवन में कितनी कलियाँ, फूल, पत्ते मुरझा जानेपर भी वह निराश नहीं होता । उसी प्रकार मनुष्य को अप्रिय बातें भूलकर जीवन में आगे बढें ।

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
हालावाद के प्रवर्तक कौन थे ?
उत्तर:
श्री. हरिवंशराय बच्चन

प्रश्न 2.
टूटे तारों पर कौन शोक नहीं मानता ?
उत्तर:
आकाश

प्रश्न 3.
कवि किन बातों को भूलकर आगे बढ़ने की प्रेरणा दे रहे हैं ?
उत्तर:
अप्रिय बातों को

प्रश्न 4.
हरिवंशराय बच्चन का जन्म कहाँ हुआ ?
उत्तर:
इलाहाबाद के समीप प्रतापगढ़ जिले के बाबूपट्टी नामक गाँव में ।

संदर्भ सहित व्याख्याएँ (సందర్భ సహిత వ్యాఖ్యలు )

1. कितने इसके तारे टूटे,
कितने इसके प्यारे छूटे,
जो छूट गए फिर कहाँ मिले;
पर बोलो टूटे तारों पर
कब अम्बर शोक मनाता है !
जो बीत गई सो बात गई !

संदर्भ : प्रस्तुत पंक्तियाँ “जो बीत गयी” कविता पाठ से दी गयी हैं । इसके कवि श्री हरिवंशराय बच्चन जी हैं। ये हालावादी कवि । इस कविता के द्वारा कवि कहते हैं कि बीती हुई बातें कभी भी नहीं लौटते। इसलिए उनको भूलकर धीरज के साथ आगे बढने का संदेश देते हैं ।

व्याख्या : प्रस्तुत पंक्तियों में कवि कहना चाहता है – शाम होते ही नयी नयी तारें आती हैं । सबेरे होते ही कई छूट जाती हैं । तो भी आकाश छूटनेवालों की चिंता नहीं करता । क्यों कि वह इस आशा में बना रहता है कि शाम को सबेरे डूबे हुए सितारों की जगह नये – नये सितारें आयेंगे। इस धीरज के कारण आकाश हमेशा निर्मल और निश्चिंत रहता है ।”

विशेषता : प्रस्तुत पंक्तियों में “आकाश के कई तारे टूट जाने पर भी आकांश उन पर शोक नहीं मनाता ।

2. सूखी कितनी इसकी कलियाँ
मुर्झाई कितनी वल्लरियाँ,
जो मुर्झाई फिर कहाँ खिलीं;
पर बोलो सूखे फूलों पर
कब मधुवन शोर मचाता है ।
जो बीत गई सो बात गई !

संदर्भ : प्रस्तुत पंक्तियाँ “जो बीत गयी’ कविता पाठ से दी गयी हैं । इसके कवि श्री हरिवंशराय बच्चन जी हैं। ये हालावादी कवि हैं । इस कविता के द्वारा कवि करते हैं कि बीती हुई बातें कभी भी नहीं लौटते । इसलिए उनको भूलकर धीरज के साथ आगे बढने का संदेश देते हैं ।

व्याख्या : प्रस्तुत पंक्तियों में कवि कहना चाहता है – “कुसुमों के सूखे जाने पर, अनेक कलियों के और लताओं के मुरझाने पर मधुवन नहीं शोर मचाता । क्यों कि वह इस आशा में बना रहता है कि समय (मौसम) आने पर वे कलियाँ, फूल; पत्ते फिर खिलेंगे । इस धीरज के कारण मधुवन हमेशा बहार छा जाता है ।

विशेषता : कुसुमों के सूख जाने पर, अनेक कलियों के और लताओं के मुरझाने पर मधुवन शोर नहीं मचाता ।

जो बीत गयी Summary in Hindi

कवि परिचय

हरिवंशराय बच्चन का जन्म 27 नवंबर सन् 1907 को इलाहाबाद से सटे प्रतापगढ़ जिले के एक छोटे से गाँव बाबूपट्टी में हुआ था । इनके पिता का नाम प्रताप नारायण श्रीवास्तव तथा माता का नाम सरस्वती देवी था । उन्होंने प्रयाग विश्वविद्यालय से अंग्रेजी में एम. ए. और कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय से पी. हेच.डी पूरी की। 18 जनवरी सन् 2003 को मुंबई में आपका निधन होगया । ये हालावादी कवि हैं ।

साहित्यिक योगदान : बच्चन की प्रमुख रचनाओं में ‘मधुशाला’, “मधु कलश’, ‘मधु बाला’, “निशा निमंत्रण”, “मिलन यामिनी, ” ‘प्रणय पत्रिका’, “दो चट्टानें’ प्रमुख हैं । “दो चट्टानें’ रचना के लिए 1968 में उनको साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त हुआ । विषय और शैली की दृष्टि से स्वाभाविकता इनकी कविताओं का उल्लेखनीय गुण है । इन्हें हालावाद का प्रवर्तक माना जाता है ।

हरिवंशराय बच्चन का जन्म 27 नवंबर सन् 1907 को इलाहाबाद के समीप प्रतापगढ़ जिले के बाबूपट्टी गाँव में हुआ था । उन्होंने प्रयाग विश्वविद्यालय से अंग्रेजी में एम.ए और कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय से पी. हेच.डी पूरी की। ये हालावादी कवि हैं। दो चट्टानें’ रचना केलिए साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त हुआ ।

सारांश

प्रस्तुत कविता में कवि ने मनुष्य को अप्रिय बातें भूलकर जीवन में आगे बढने की प्रेरणा दी । जो चीज समाप्त हो गयी उस पर निरंतर शोकाकुल होना व्यर्थ है । कवि संदेश देते हैं कि जीवन में कष्टों के समय धीरज बाँधना चाहिए। जैसे कि रोज आकाश की ओर एक बार देखिये । शाम को अनेक तारें आकाश में आती हैं। फिर सबेरे एक एक होकर छूट जाते हैं।

रात के समय अनेक तारों के आने पर आकाश आनंदित नहीं होता और सबेरे एक – एक छूट जाने से दुखी नहीं होता। एक के छूट जाने पर उसकी जगह दूसरे नये तारें आसकती हैं। इस धीरज के कारण आकाश हमेशा निर्मल और निश्चिंत रहता है । उसी प्रकार हम को भी अपने प्यारे व्यक्तियों या चीजों के खो जाने पर चिंतित नहीं होना चाहिए। उनकी जगह नयी-नयी आयोंगी । इस तरह धीरज से आगे बढना चाहिये ।

कुसुमों के सूखे जाने पर, अनेक कलियों के और बल्लरियों के मुरझाने पर मधुवन नहीं शोर मचाता । क्यों कि वह इस आशा में बना रहता है कि मौसम आने पर वे कलियाँ, फूल, पत्ते और बल्लरियाँ फिर खिलेंगे । इस धीरज के कारण मधुवन हमेशा बहार छा जाता है। उसी प्रकार हम को भी हमारे प्रिय व्यक्तियों तथा चीजों के खो जाने पर अधीर नहीं बनना चाहिये ।

संदेश : इस पाठ से हम यह सीखना चाहिए कि कष्ट और सुख में एक ही तरह रहना । (या)
जो व्यक्ति जीवन की नश्वरता को समझलेता है वह हर दुःख से ऊपर उठ जाता है ।

जो बीत गयी Summary in Telugu

కవి పరిచయం

హరివంశరాయ్ బచ్చన్ ఇలాహాబాద్క సమీపంలోని ప్రతాపగడ్ జిల్లాకు చెందిన బాబూ పట్టీ అనే చిన్న గ్రామంలో 27 నవంబర్, 1907 లో జన్మించారు. ఈయన ప్రయాగ విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఇంగ్లీష్ లో ఎం.ఏ మరియు క్యాంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి పి.హెచ్.డి పూర్తి చేశారు. ఈ హాలావారికి చెందిన కవి. ఈయనకు “దో చట్టానేం” అనే రచనకు సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం లభించింది.

సారాంశము

ప్రస్తుత ఈ కవితా పాఠంలో కవి మనిషిని అప్రియమైన విషయాలను మరిచిపోయి జీవితంలో ముందుకు సాగాలని ప్రేరణ కల్గించారు. ఏ వస్తువులైతే దూరమై పోయిందో దానిని గురించి శోకించడం వ్యర్థం. కాబట్టి కష్ట సమయంలో ధైర్యాన్ని కూడగట్టుకోవాలని కవి సందేశాన్నిస్తున్నారు. రోజు ఆకాశం వైపు ఒకసారి చూడండి. సాయంత్రం చీకటి పడేటప్పటికి ఆకాశంలో అనేక తారలు (నక్షత్రాలు) వస్తాయి. మరలా ఉదయానికి ఒక్కొక్కటిగా నక్షత్రాలు మాయమైపోతాయి.

రాత్రి సమయంలో అనేక తారలు వచ్చినందున ఆకాశం సంతోషించదు ఉదయానికి అవి మాయమైపోయినందుకూ చింతించదు. ఒక తార దూరమైనా అదేచోట మరొక క్రొత్త తారవస్తుంది. ఈ ధైర్యం కారణం చేతనే ఆకాశం ఎల్లప్పుడు నిర్మలంగాను మరియు నిశ్చింతగాను ఉంటుంది. అదే విధంగా మనంకూడ మన ప్రియమైన వ్యక్తులుగాని వస్తువులు గాని కోల్పోయినప్పుడు చింతించకూడదు. వారి స్థానంలో క్రొత్త క్రొత్త వారు వస్తారు. ఈ ధైర్యంతోనే ముందుకు వెళ్ళాలి.

పూలు ఎండిపోయినప్పటికీ, అనేక మొగ్గలు మరియు లతలు లేదా తీగలు ముడుచుకొని/వాడిపోయిన్నటికి పూతోట అల్లరి సృష్టించదు. ఎందుకంటే సమయం (ఋతువు) వచ్చినపుడు మరలా మొగ్గలు, పూలు, లతలు/తీగలు చిగురిస్తాయి/వికసిస్తాయి. అనే ఆశతో ఎప్పుడు ధైర్యంగా తన సౌందర్యాన్ని వ్యాపింపచేస్తుంది. అదే విధంగా మనం కూడా ప్రియమైన వ్యక్తులు, వస్తువుల్ని కోల్పోయినపుడు అధైర్యపడకూడదు.

సందేశం : కష్ట సుఖాలలో ఎల్లప్పుడు ఒకే విధంగా ఉండాలన్నదే ఈ పాఠం యొక్క సందేశం.

कठिन शब्दों के अर्थ (కఠిన పదాలు – అర్ధాలు)

अम्बर – आकाश, नभ, ఆకాశం, అంబరం, గగనం
आनन – चेहरा, मुख, శ్రీతా, ముఖము
शोक – दुःख, దుఃఖం, బాధ
कुसुम – फूल, పుష్పం, పూలు
निछावर – समर्पित, త్యాగం
मधुवन – उपवन, बाग, ఉద్యానం, తోట
मुरझाना – सूख जाना, ఎండిపోవుట, వాడిపోవుట
वल्लरी – लता, లత, తీగ

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Accountancy Study Material 6th Lesson భాగస్తుని విరమణ మరియు మరణం Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Accountancy Study Materia 6th Lesson భాగస్తుని విరమణ మరియు మరణం

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు:

ప్రశ్న 1.
భాగస్తుడు భాగస్వామ్య సంస్థ నుంచి ఏ విధంగా విరమణ చేయవచ్చు ?
జవాబు.
భాగస్వామ్య చట్టం 1932 సెక్షన్ 32 (i) ప్రకారం, ఒక భాగస్తుడు,
ఎ) ఇతర భాగస్తుల అనుమతితో కాని
బి) భాగస్తులతో చేసుకొన్న ఒప్పుందం అనుసరించి కానీ
సి) ఇచ్ఛాపూర్వక భాగస్వామ్యం అయినట్లయితే, ఇతర భాగస్తులకు తన అభిప్రాయాన్ని రాతపూర్వకంగా తెలియచేయడం ద్వారా కాని సంస్థ నుండి వైదొలగవచ్చు.

ప్రశ్న 2.
లబ్ది నిష్పత్తి అనగానేమి ?
జవాబు.

1. విరమించే భాగస్తుని వాటాను కొనసాగుతున్న భాగస్తులు ఏ నిష్పత్తిలో పంచుకుంటారో దాన్ని “లబ్ది నిష్పత్తి” లేదా ప్రయోజనం పొందిన నిష్పత్తి” అంటారు.
2. లబ్ది నిష్పత్తి = కొత్త నిష్పత్తి – పాత నిష్పత్తి.

ప్రశ్న 3.
లబ్ధి నిష్పత్తి ఎందుకొరకు కనుక్కొంటారు ?
జవాబు.

1. లబ్ది నిష్పత్తిని కనుక్కోవడం చాలా ముఖ్యం. ఎందుకంటే, విరమించిన భాగస్తునికి చెల్లించవలసిన గుడ్విల్ అతని వాటాను కొనసాగుతున్న భాగస్తులు వారి లబ్ది పొందిన నిష్పత్తిలో
2. విరమణ వల్ల, ఎక్కువ లాభం పొందిన భాగస్తుడు, ఎక్కువగాను, తక్కువ లబ్ది పొందిన భాగస్తుడు తక్కువగాను, గుడ్విల్ వాటాను సమకూర్చాలి. అ విషయాలను రాబోయే లెక్కలలో వివరంగా చర్చించడమైంది.

ప్రశ్న 4.
X, Y, Z లు భాగస్తులు. వారు లాభాలను వరసగా 3 : 2 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. వారి కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తిని, ఈ కింది సందర్భాలలో కనుక్కోండి.
i) Z విరమించి, X, Y, లు వ్యాపారాన్ని కొనసాగించినప్పుడు
ii) X విరమించి, Y, Z, లు వ్యాపారాన్ని కొనసాగించినప్పుడు
ii) Y విరమించి, X, Z, లు వ్యాపారాన్ని కొనసాగించినప్పుడు
సాధన.
X, Y, Z ల లాభాల నిష్పత్తి = 3 : 2 : 2
i) Z విరమించినప్పుడు X, Y, ల నిష్పత్తి 3 : 2
ii) X విరమించినప్పుడు Y, Z, ల నిష్పత్తి 2 : 2
iii) Y విరమించినప్పుడు, X, Z., ల నిష్పత్తి 3 : 2

ప్రశ్న 5.
A, B, C లు సమాన భాగస్తులు. C వ్యాపారం నుంచి విరమించుకొన్నాడు. A, B లు వ్యాపారాన్ని కొనసాగిస్తూ లాభాలను వరుసగా 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. A, Bల లబ్ధి నిష్పత్తిని కొనుక్కోండి.
సాధన.
A, B, C ల పాత నిష్పత్తి సమాన నిష్పత్తి 1 : 1 : 1
A, B ల నూతన నిష్పత్తి 3 : 2
లబ్ధి నిష్పత్తి = కొత్త నిష్పత్తి – పాత నిష్పత్తి
A లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{3}{5}-\frac{1}{3}=\frac{9-5}{15}=\frac{4}{15}\)

B లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{2}{5}-\frac{1}{3}=\frac{6-5}{15}=\frac{1}{15}\)

A,B ల లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{4}{15}: \frac{1}{15}\) (లేదా) 4 : 1.

ప్రశ్న 6.
P, Q, R లు భాగస్తులు. వారు లాభాలను 4 : 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. R వ్యాపారం నుంచి విరమించుకొన్నాడు. ఇతని వాటా లాభాన్ని P, Q లు 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకుంటారు. P, Qల కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తిని కనుక్కోండి.
సాధన.
P, Q, R ల పాత నిష్పత్తి 4: 3 : 1 (లేదా) \(\frac{4}{9}: \frac{3}{9}: \frac{2}{9}\)
లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి 2 : 1 లేదా \(\frac{2}{3}: \frac{1}{3}\)
P, R వాటా \(\frac{2}{9}\) లాభంలో \(\frac{2}{3}\) వ వంతు పొందుతాడు.
P లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{2}{9} \times \frac{2}{3}=\frac{4}{27}\)
Q, R వాటా \(\frac{2}{9}\) లాభంలో \(\frac{1}{3}\) వంతు పొందుతాడు.
Q లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{2}{9} \times \frac{1}{3}=\frac{2}{27}\)
P కొత్త నిష్పత్తి = P పాత నిష్పత్తి + లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి
= \(\frac{4}{9}+\frac{4}{27}=\frac{12+4}{27}=\frac{16}{27}\)
Q కొత్త నిష్పత్తి = \(\frac{3}{9}+\frac{2}{27}=\frac{9+2}{27}=\frac{11}{27}\)
P, Q ల కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తి = \(\frac{16}{27}=\frac{11}{27}\)
(లేదా) 16 : 11.

ప్రశ్న 7.
రామ్, రహీమ్, అక్బర్ భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరుసగా 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. అక్బర్ వ్యాపారం నుంచి తప్పుకొన్నాడు. రహీమ్, అక్బర్ వాటాను కొనుగోలు చేశాడు. రామ్, రహీమ్ల కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తి కనుక్కోండి.
సాధన.
రామ్, రహీమ్, అక్బర్ లాభనష్టాల నిష్పత్తి 3 : 2 : 1 లేదా
\(\frac{3}{6}=\frac{2}{6}=\frac{1}{6}\) రహీమ్ లబ్ధి పొందినది \(\frac{1}{6}\)
రామ్ కొత్త నిష్పత్తి = రామ్ పాత నిష్పత్తి + లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి
= \(\frac{3}{6}\) + – = \(\frac{3}{6}\)
రహీమ్ కొత్త నిష్పత్తి = \(\frac{2}{6}+\frac{1}{6}=\frac{2+1}{6}=\frac{3}{6}\)
రామ్, రహీమ్ల కొత్త నిష్పత్తి = \(\frac{3}{6}=\frac{3}{6}\) (లేదా) = 1 : 1.

ప్రశ్న 8.
X, Y, Z లు భాగస్తులు. వారు లాభాలను వరసగా 5 : 4 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. Z సంస్థ నుంచి విరమణ పొందాడు. X, Y లు భవిష్యత్తు లాభాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. X, Y లబ్ధి నిష్పత్తిని కనుక్కోండి.
సాధన.
X, Y, Z ల లాభానష్టాల నిష్పత్తి = 5 : 4 : 3
X, Y ల భవిష్యత్తు లాభనష్టాల నిష్పత్తి = 3 : 2
లబ్ధి నిష్పత్తి = కొత్త నిష్పత్తి – పాత నిష్పత్తి
X లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి = \(\frac{3}{5}-\frac{5}{12}=\frac{36-25}{60}=\frac{11}{60}\)
Y లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి = \(\frac{2}{5}-\frac{4}{12}=\frac{24-20}{60}=\frac{4}{60}\)
X, Yల లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{11}{60}=\frac{4}{60}\) లేదా 11 : 4

ప్రశ్న 9.
A, B, C లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరసగా 5 : 4 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. C సంస్థ నుంచి విరమించుకొన్నాడు. A, B లు భవిష్యత్తు లాభాలను 4 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. A, Bల లబ్ది నిష్పత్తిని కనుక్కోండి.
సాధన.
A, B, C ల లాభనష్టాల నిష్పత్తి 5: 4 : 3
A, B ల భవిష్యత్తు లాభనష్టాల నిష్పత్తి = 4 : 3.
లబ్ధి నిష్పత్తి = కొత్త నిష్పత్తి – పాత నిష్పత్తి
A లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{4}{7}-\frac{5}{12}=\frac{48-35}{84}=\frac{13}{84}\)
B లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{3}{7}-\frac{4}{12}=\frac{36-28}{84}=\frac{8}{84}\)
A, B ల లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{13}{84}=\frac{8}{84}\) (లేదా) 13 : 8.

ప్రశ్న 10.
సీత, గీత, సవిత భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరసగా 4 : 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. సవిత సంస్థ నుంచి విరమించుకొన్నది. సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 72,000గా అంచనా వేయడమైంది. పుస్తకాలలో గుడ్విల్ లేదు. సంస్థ పుస్తకాలలో గుడ్విల్ను సృష్టించండి.
సాధన.

ప్రశ్న 11.
వాణి, రాణి, రాధ సమాన భాగస్తులు. రాధ సంస్థ నుంచి విరమించుకొన్నది. సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 40,000 నిర్ణయించారు. ఆ రోజున పుస్తకాలలో గుడ్విల్ ఖాతా ₹ 10,000 నిల్వ చూపిస్తున్నది. గుడ్విల్ను సృష్టించడానికి అవసరమైన చిట్టా పద్దు రాయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 12.
రమేష్, సురేష్, రాజేష్ భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరసగా 3: 2:1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. సురేష్ వ్యాపారం నుంచి విరమించుకొన్నాడు. రమేష్, రాజేష్ లు వ్యాపారాన్ని కొనసాగిస్తూ భవిష్యత్తు లాభాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. సంస్థ గుడ్విల్ను 3 60,000 గా నిర్ణయించారు. గుడ్విల్ను సృష్టించి, రద్దు చేయడానికి అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 13.
X,Y,Z లు సమాన భాగస్తులు, సంస్థ గుడ్విల్ 45,000గా నిర్ణయించబడింది. X వ్యాపారం నుండి విరమించుకొన్నాడు. Y, Z భవిష్యత్ లాభాలను వరుసగా 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటూ వ్యాపారాన్ని కొనసాగించుకొనుటకు నిర్ణయించాడు. గుడ్విల్ను సృష్టించకుండా సర్దుబాటు చేయడానికి అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
(Xకు చెల్లించవలసిన గుడ్విల్ : ₹ 15,000 దీనిని Y, Z లు వారి లబ్ది పొందే 4 : 1 నిష్పత్తిలో అంటే ₹ 12,000, Z ₹ 3,000 సమకూర్చెదరు).
సాధన.
X, Y, Z ల పాత నిష్పత్తి = 1 : 1 : 1
Y,Z ల నూతన నిష్పత్తి = 3 : 2
లబ్ది నిష్పత్తి = కొత్త నిష్పత్తి – పాతనిష్పత్తి
Y యొక్క లబ్ది నిష్పత్తి = \(\frac{3}{5}-\frac{1}{3}=\frac{9-5}{15}=\frac{4}{15}\)
Z యొక్క లబ్ది నిష్పత్తి = \(\frac{2}{5}-\frac{1}{3}=\frac{6-5}{15}=\frac{1}{15}\)
YZ ల లబ్ది నిష్పత్తి = \(\frac{4}{15}: \frac{1}{15}\) = 4 : 1
సంస్థ యొక్క గుడ్విల్ = 45,000
గుడ్విల్లో × యొక్క వాటా = 45,000 × \(\frac{1}{3}\) = 15,000
X యొక్క గుడ్విల్ వాటా ₹ 15,000లను YZ లు వారి లబ్ది పొందే 4 : 1 నిష్పత్తిలో చెల్లించాలి.

ప్రశ్న 14.
ఉమ్మడి జీవిత బీమా పాలసీ అంటే ఏమిటి ?
జవాబు.

1. భాగస్తుడు మరణించిన సందర్భంలో సంస్థ అతనికి చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని పరిష్కరించవలసి యుండును. ఇందుకై సంస్థ పెద్ద మొత్తంలో నగదును కోల్పోవలసి యుండును. ఇది వ్యాపార సంస్థ కొనసాగింపుపై తీవ్ర ప్రభావం చూపవచ్చు. అందుచేత, ఈ సమస్య నుండి తప్పించుకొనుటకు, తెలివైన వ్యాపార సంస్థలు, జీవిత భీమా పాలసీని తీసుకొంటాయి. ఈ భీమా పాలసీని ఉమ్మడి జీవిత భీమా పాలసీ అందురు.
2. ఎప్పుడైనా ఒక భాగస్తుడు మరణించిన సందర్భంలో, భీమా కంపెనీ, ఒప్పందం ప్రకారం చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని భాగస్వామ్య సంస్థకు చెల్లిస్తుంది. ఈ విధంగా, ఒక భాగస్తుడు మరణించినప్పుడు, సంస్థ వనరులు తిరిగి పోకుండా, చెల్లించే సమస్యను అధిగమించును.

ప్రశ్న 15.
మరణించిన భాగస్తుని వాటా లాభాన్ని ఏ విధంగా నిర్ణయిస్తారు ?
జవాబు.

1. భాగస్తుడు మరణించిన సందర్భంలో అతనికి చెల్లించవలసిన లాభాలలో వాటా ఏవిధంగా నిర్ణయించవలెనో భాగస్వామ్య ఒప్పందంలో పొందుపరచబడుతుంది.
2. ఈ విధంగానే, మరణించిన భాగస్తునికి, ఇతర చెల్లించవలసిన మొత్తాలతో సహా, మరణించు రోజు వరకు లాభాలలో అతని వాటాను, అతని వారసులకు చెల్లించబడుతుంది.

ప్రశ్న 16.
మరణించిన భాగస్తునికి చెల్లించవలసిన మొత్తాలు ఏవి ?
జవాబు.
మరణించిన భాగస్తునికి చెల్లించవలసినవి :

1. అతను సమకూర్చిన మూలధనం
2. సంచిత లాభనష్టాలలో వాటా
3. సంచిత నిధులలో వాటా
4. సంస్థ గుడ్విల్లో వాటా
5. ఆస్తి అప్పుల పునర్మూల్యాంకనంపై లాభనష్టాలలో వాటా
6. మరణించిన రోజు వరకు లాభాలలో వాటా.

ప్రశ్న 17.
మరణించిన భాగస్తునికి చెల్లించవలసిన లాభాలలో వాటాను అకౌంటింగ్ చేసే పద్ధతులను తెలపండి.
జవాబు.
మరణించిన భాగస్తునికి చెల్లించిన లాభాలలో వాటాను నిర్ధారించిన తర్వాత అవసరమైన చిట్టాపద్దులు నమోదుచేయాలి. దీని కొరకు రెండు పద్ధతులు అవలంభించెదరు.
1) మొదటి పద్ధతిలో, భాగస్తుడు మరణించిన రోజు వరకు సంపాదించిన లాభాన్ని భాగస్తులందరికి పాతనిష్పత్తి ప్రకారం పంచడం.
దీనికోసం రాయవల్సిన చిట్టాపద్దు :

2) రెండవ పద్ధతిలో కేవలం మరణించిన భాగస్తునికి చెల్లించవల్సిన లాభాలలో వాటాకు సంబంధించినంత వరకే నమోదు చేయడం.
దీనికోసం రాయాల్సిన చిట్టాపద్దు:

3) కొన్ని సందర్భాలలో మరణించిన భాగస్తునికి చెల్లించవల్సిన లాభాలలో వాటాను, కొనసాగుతున్న భాగస్తులు వారి లబ్ధి పొందే నిష్పత్తిలో వారి మూలధనం ఖతాకు డెబిట్ చేసి, మరణించిన భాగస్తుని మూలధనం ఖాతాకు క్రెడిట్ చేయవచ్చు.
దీనికోసం రాయాల్సిన చిట్టాపద్దు :

Textual Problems:

అభ్యాసాలు:

ప్రశ్న 1.
X, Y, Z లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొంటారు. మార్చి 31, 2020 నాటి వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ క్రింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీ నాడు Z సంస్థ నుంచి కింది షరతులకు లోబడి విరమించుకొన్నాడు.
a) సరుకు, యంత్రాలపై 10% తరుగుదల కట్టాలి.
b) రుణగ్రస్తులపై 5% రానిబాకీలకై ఏర్పాటు చేయండి.
c) భూమి విలువను ₹ 35,000 లుగా లెక్కించారు.
d) సంస్థ గుడ్వెల్ను ₹ 60,000 లుగా నిర్ణయించారు
చిట్టాపద్దులను రాసి అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను తయారుచేసి X, Y నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.
X, Y, Z భాగస్వామ్య సంస్థ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 2.
X, Y లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను 3:2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2020 న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ క్రింది విధంగా ఉంది.

క్రింది షరతులకు లోబడి × సంస్థ నుంచి విరమించుకొన్నాడు.
a) సంస్థ గుడ్విల్ విలువను ₹ 20,000 లుగా నిర్ణయించారు.
b) సరుకు, యంత్రాలపై 10% తరుగుదల కట్టాలి.
c) రుణగ్రస్తులపై 6% రానిబాకీలకై ఏర్పాటు చేయండి.
d) భవనాల విలువను ₹ 35,000 లుగా నిర్ణయించారు.
చిట్టా పద్దులును రాసి, అవసరమైన ఖాతాలను తయారు చేసి, నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.
X, Y, భాగస్వామ్య సంస్థ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 3.
S, P, G లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరుసగా 4 : 3 : 3. నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2020న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ క్రింది విధంగా ఉంది.

కింది షరతులకు లోబడి G సంస్థ నుంచి విరమించాడు.
a) భవనాల విలువను ₹ 1,30,000 లుగా నిర్ణయించారు.
b) ఫర్నీచర్, యంత్రాలపై 10% తరుగుదల ఏర్పాటు చేయండి.
c) రుణగ్రస్తులపై రానిబాకీలకై ₹ 1,600 ఏర్పాటు చేయాలి.
d) రుణదాతలు ₹ 6,000 చెల్లించవలసిన అవసరం లేదు.
e) సంస్థ గుడ్విల్ విలువ ₹ 27,000 లుగా నిర్ణయించారు.
f) ₹ 17,700 లను G కి తక్షణమే చెల్లించి, మిగతా మొత్తాన్ని అతని అప్పు ఖాతాను మళ్ళించాలి. అవసరమైన చిట్టాపద్దులను రాసి, ఆవర్జా ఖాతాలు తయారు చేసి S, P ల నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.
S, P, G భాగస్వామ్య సంస్థ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 4.
అజయ్, విజయ్, వినయ్ భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరసగా 5:3:2. నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2020 నాడు వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ఈ విధంగా ఉంది.

పై తేదీన క్రింది షరతులకు లోబడి “వినయ్” సంస్థ నుంచి విరమించుకొన్నాడు.
a) సంస్థ గుడ్విల్ విలువను ₹ 50,000 గా లెక్కకట్టారు.
b) భవనాల విలువను 20% పెంచాలి.
c) రుణగ్రస్తులపై ₹ 1,000 రాని బాకీలకై ఏర్పాటు చేయండి.
d) ప్లాంటు, యంత్రాలపై 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేయండి.
e) విరమించే భాగస్తుడు వినయ్ వాటాకు చెల్లించడానికి అజయ్, విజయ్ు అదనపు మూలధనంగా వరసగా ₹ 25,500 < ₹ 19,300 నగదు తెచ్చారు.
సాధన.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులను రాసి ఆవర్జా మరియు నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారు చేయండి. అజయ్, విజయ్, వినయ్ భాగస్వామ్య సంస్థ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 5.
గంగా, యమున, సరస్వతి భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2019 న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ క్రింది విధంగా ఉంది.

క్రింది షరతులకు లోబడి ‘సరస్వతి’ సంస్థ నుంచి విరమించాలని నిర్ణయించుకొంది.
a) యంత్రాలపై 10% ఫర్నీచర్పై 15% తరుగుదల.
b) సరుకు విలువను 20% పెంచాలి.
c) భవనాల విలువను 10% పెంచాలి.
d) సంస్థ గుడ్వెల్ను ₹ 36,000 విలువ కట్టడమైంది.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులను రాసి, ఖాతాలను తయారు చేసి నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.
గంగా, యమున, సరస్వతి భాగస్వామ్య సంస్థ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 6.
కమల, అమల, విమల భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను 5 : 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2020 న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ కింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీన కింది షరతులకు లోబడి ‘విమల’ సంస్థ నుంచి విరమించుకోవడానికి నిర్ణయించుకొంది.
a) యంత్రాల విలువ 20% పెంచాలి.
b) రుణగ్రస్తుల 5% రాని బాకీలకై ఏర్పాటు చేయండి.
c) సరుకుపై ₹ 6,000 ల తరుగుదల ఏర్పాటు చేయండి.
d) సంస్థ గుడ్విల్ విలువను ₹ 20,000 లెక్కకట్టారు.
e) ‘విమల’కు చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని ఆమె అప్పు ఖాతాకు మళ్ళించండి.
సాధన.
అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను తయారుచేసి కమల, అమలల నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారు చేయండి.

ప్రశ్న 7.
K, S, N లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను 4 : 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2020 న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ కింది విధంగా ఉంది.

తేదీ 31, 2015 న N కింది షరతులకు లోబడి సంస్థ నుంచి విరమించుకొన్నది.
a) భవనాల విలువను ₹ 60,000 గా లెక్క కట్టారు.
b) రానిబాకీలకై ₹ 3,000 ఏర్పాటు చేయాలి.
c) సరుకుపై ₹ 2,500 తరుగుదల ఏర్పాటు చేయండి.
d) గుడ్విల్ విలువను ₹ 27,000 లుగా నిర్ణయించారు.
N కు చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని 10% వార్షిక వడ్డీతో ఆమె అప్పు ఖాతాకు మళ్ళించాలి.
సాధన.
అవసరమైన ఖాతాలను తయారు చేసి కొత్త ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.

ప్రశ్న 8.
X, Y, Z లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొంటూ వ్యాపారం చేస్తున్నారు. మార్చి 31, 2020 న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ కింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీన కింది షరతులకు లోబడి ‘Z’ సంస్థ నుంచి విరమించుకోవాలి అని నిర్ణయించుకొన్నాడు.
a) సంస్థ ఆస్తులను కింది విధంగా పునర్మూల్యాంకనం చేశారు.
సరుకు ₹ 15,000; ఫర్నీచర్ ₹ 18,000; యంత్రాలు ₹ 25,000.
b) సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 30,000 గా విలువ కట్టారు.
అవసరమైన ఖాతాలను తయారు చేసి X, Y ల యొక్క నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.

గుడ్విల్ను సృష్టించి రద్దుపరచడం :

ప్రశ్న 9.
ద్రావిడ్, గంగూలీ, సచిన్లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొంటారు. మార్చి 31, 2020 న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ కింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీన కింది షరతులలో ద్రావిడ్ సంస్థ నుంచి విరమించాలి అని నిర్ణయించుకొన్నాడు.
a) స్థిరాస్తుల ₹ 80,000 లుగా విలువ కట్టారు.
b) రుణగ్రస్తులపై 6% రానిబాకీలకై ఏర్పాటుచేయండి.
c) సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 45,000 లుగా సృష్టించి వెంటనే రద్దు చేయండి.
d) గుంగూలీ, సచిన్లు భవిష్యత్ లాభనష్టాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులను రాసి, ఆవర్జా ఖాతాలను తయారు చేసి కొత్త ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 10.
P, Q, R లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరుసగా 2 : 1: 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2020 న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ కింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీన కింది షరతులకు లోబడి R సంస్థ నుంచి విరమించాలని నిర్ణయించుకొన్నాడు.
a) సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 20,000 గా విలువ కట్టారు. R విరమణ వెంటనే గుడ్విల్ను రద్దు పర్చాలి.
b) సరుకుపై 5% ఫర్నీచర్పై 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేయండి.
c) భవనాల విలువ ₹ 43,000 లుగా లెక్కకట్టారు.
d) R కు చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని అతని అప్పు ఖాతాకు 6% వార్షిక వడ్డీతో మళ్ళించండి.
e) P, Q లు భవిష్యత్ లాభనష్టాలను వరసగా 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు.
అవసరమైన ఖాతాలను తయారు చేసి, కొత్త ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 11.
రాజు, రాణి, ప్రిన్స్లు భాగస్తులు. వారు వారి మూలధన నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2020 న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ కింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీన రాణి వ్యాపారం నుంచి విరమించుకొంది. రాజు, ప్రిన్స్ భవిష్యత్తు లాభాలను వరసగా 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొని, వ్యాపారాన్ని కొనసాగిస్తారు. విరమణ షరతులు కింది విధంగా ఉన్నాయి.
a) భవనాల విలువను ₹ 10,000 పెంచాలి.
b) యంత్రాలపై ₹ 5,000 సరుకుపై ₹ 2,000 తరుగుదల కోసం ఏర్పాటు చేయాలి.
c) సంస్థ గుడ్విల్ విలువ ₹ 10,000 సృష్టించి, వెంటనే రద్దు చేయాలి.
d) రాణికి చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని 10% వార్షిక వడ్డీతో ఆమె అప్పుల ఖాతాకు మళ్ళించండి. అవసరమైన ఖాతాలను చూపించి, నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారు చేయండి.
సాధన.

లాభనష్టాల నిష్పత్తి 50,000 : 30,000 : 2000 = 5 : 3 : 2.

ప్రశ్న 12.
హరీష్, సతీష్, మహేష్లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2020 న కింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీన కింది షరతులకు లోబడి ‘మహేష్’ సంస్థ నుంచి విరమించాడు.
a) భూమి విలువ ₹ 38,000 లుగా నిర్ణయించారు.
b) యంత్రాలపై ₹ 5,000 సరుకుపై ₹ 2,000 తరుగుదల కోసం ఏర్పాటు చేయాలి.
c) సంస్థ మొత్తం గుడ్విల్ ₹ 24,000. మహేష్కు చెల్లించవలసిన గుడ్విల్ను పుస్తకాలలో నమోదు చేయకుండా హరీష్, సతీష్లు సమకూరుస్తారు.
d) హరీష్, సతీష్లు భవిష్యత్తు లాభనష్టాలను 2 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు.
అవసరమైన చిట్టాపద్దులనురాసి, ఖాతాలను తయారు చేసి నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.
భాగస్వామ్య సంస్థ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తిని కనుగొనుట
హరీష్, సతీష్, మహేష్ లాభనష్టాల నిష్పత్తి హరీష్, సతీష్ భవిష్యత్తు నిష్పత్తి = 2 : 3.
లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి = కొత్త నిష్పత్తి – పాత నిష్పత్తి.
హరీష్ లబ్ధి పొందినది = \(\frac{2}{5}-\frac{1}{3}=\frac{6-5}{15}=\frac{1}{15}\)
సతీష్ లబ్ధి పొందినది = \(\frac{3}{5}-\frac{1}{3}=\frac{9-5}{15}=\frac{4}{15}\)
హరీష్, సతీష్ లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి = \(\frac{1}{15}=\frac{4}{15}\) లేదా 1: 4.

ప్రశ్న 13.
చంద్ర, భాస్కర్, రాహు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరుసగా 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2020 న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ కింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీన కింది షరతులకు లోబడి ‘రాహు’ సంస్థ నుంచి విరమించాడు.
a) స్థిరాస్తుల విలువ ₹ 42,000 లుగా లెక్కకట్టారు.
b) సరుకుపై ₹ 1,700 తరుగుదల ఏర్పాటు చేయాలి.
c) రానిబాకీలకై ₹ 700 ఏర్పాటు చేయాలి.
d) సంస్థ గుడ్విల్ ₹ 18,000 గా విలువ కట్టారు. రాహు వాటా గుడ్విల్ను పుస్తకాలలో సృష్టించకుండా, చెల్లించడానికి నిర్ణయించారు.
e) చంద్ర, భాస్కర్ లబ్ధి నిష్పత్తి వరసగా 1 : 1.
అవసరమైన ఖాతాలను చూపి, చంద్ర, భాస్కర్ ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 14.
నక్షత్రం, సూర్యుడు, చంద్రుడు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరసగా 5 : 3 : 2 పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2020 న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ కింది విధంగా ఉంది.

కింది షరతులకు లోబడి ‘చంద్రుడు’ సంస్థ నుంచి విరమించుకొన్నాడు.
a) సంస్థ గుడ్విల్ మొత్తం ₹ 20,000 గుడ్వెల్ను పుస్తకాలలో కనిపించకుండా సర్దుబాటు చేయండి.
b) భవనాల విలువ ₹ 42,000 లుగా లెక్కకట్టారు.
c) రుణగ్రస్తులపై 5% రానిబాకీలకై ఏర్పాటు చేయండి.
d) రుణదాతలలో ₹ 1,000 చెల్లించవలసిన అవసరం లేదు.
e) నక్షత్రం, సూర్యుడు భవిష్యత్లో లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొంటారు.
f) చంద్రునికి చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని, అతని యొక్క 12% అప్పు ఖాతాకు మళ్ళించండి. అవసరమైన ఆవర్జాఖాతాలను తయారు చేసి నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.

లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తిని లెక్కించడం :
నక్షత్రం, సూర్యుడు, చంద్రుడు లాభనష్టాల నిష్పత్తి 5 : 3 : 2,
నక్షత్రం, సూర్యుడు, భవిష్యత్ లాభనష్టాల నిష్పత్తి 1 : 1, లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి = కొత్త నిష్పత్తి – పాత నిష్పత్తి
నక్షత్రం లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి = \(\)
సూర్యుడు లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి = \(\)
∴ గుడ్విల్ చంద్రుడు వాటా (20,000 × \(\frac{2}{10}\) = 4000) మొత్తాన్ని సూర్యుడికి పంచడం జరిగినది.

Textual Examples:

ప్రశ్న 1.
X, Y, Z లు భాగస్తులు, వారు లాభనష్టాలను వరసగా 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. ఈ కింది సందర్భాలలో వారి కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తిని కనుక్కోండి.
a) X విరమణ చేసినప్పుడు
b) Y విరమణ చేసినప్పుడు
c) Z విరమణ చేసినప్పుడు
సాధన.
X, Y, Z ల పాత లాభనష్టాల నిష్పత్తి వరసగా 3 : 2 : 1,
a) X విరమించుకొన్నప్పుడు, Y, Z ల కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తి 2 : 1 (లేదా) \(\frac{2}{3}: \frac{1}{3}\)
b) Y విరమించుకొన్నప్పుడు X, Z ల కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తి 3 : 1 (లేదా) \(\frac{3}{4}: \frac{1}{4}\)
c) Z విరమించుకొన్నప్పుడు X, Y ల కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తి 3 : 2 అంటే, \(\frac{3}{5}, \frac{2}{5}\).

ప్రశ్న 2.
A, B, C లు భాగస్తులు. వారు లాభాలను వరసగా 2 : 1 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. C వ్యాపారం నుంచి విరమించుకొన్నాడు. A, B ల కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.
A, B, C ల పాత లాభనష్టాల నిష్పత్తి 2 : 1 : 1.
C వాటా లాభాన్ని తొలగించిన తరవాత A, B ల కొత్త నిష్పత్తి 2 : 1 లేదా \(\frac{2}{3}: \frac{1}{3}\).
కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తిని కనుక్కోవడానికి ప్రత్యామ్నాయ పద్ధతి కూడా ఉంది. దీని ప్రకారం
A, B, C ల పాత లాభనష్టాల నిష్పత్తి 2 : 1: 1 లేదా \(\frac{2}{4}: \frac{1}{4}: \frac{1}{4}\)
C వాటా లాభం \(\frac{1}{4}\).
A, B లు లబ్ధి పొందే నిష్పత్తి = 2 : 1 లేదా \(\frac{2}{3}: \frac{1}{3}\).
లబ్ధి నిష్పత్తి = విరమణ చేసిన భాగస్తుని వాటా × కొనసాగుతున్న భాగస్తుని కొత్తవాటా
A లబ్ది పొందే నిష్పత్తి = \(\frac{1}{4} \times \frac{2}{3}=\frac{2}{12}\)
B లబ్ధి పొందే నిష్పత్తి = \(\frac{1}{4} \times \frac{1}{3}=\frac{1}{12}\)
కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తి = పాతవాటా నిష్పత్తి + లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి
A కొత్త నిష్పత్తి = \(\frac{2}{4}+\frac{2}{12}=\frac{6+2}{12}=\frac{8}{12}\)
B కొత్త నిష్పత్తి = \(\frac{1}{4}+\frac{1}{12}=\frac{3+1}{12}=\frac{4}{12}\)
A, B ల కొత్త నిష్పత్తి వరసగా \(\frac{8}{12}: \frac{4}{12}\)
⇒ 8 : 4 = 2 : 1 అంటే \(\frac{2}{3}: \frac{1}{3}\).

ప్రశ్న 3.
P, Q, R లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరసగా 5 : 4 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. R సంస్థ నుండి విరమించుకొన్నాడు. ఇతని వాటా లాభాన్ని P, Q లు 2 : 1 నిష్పత్తిలో కొనుగోలు చేశారు. P, Q ల కొత్త లాభనష్టాలను నిష్పత్తిని కనుక్కోండి.
సాధన.
P, Q, R ల పాత నిష్పత్తి 5 : 4 : 3 = \(\frac{5}{12}: \frac{4}{12}: \frac{3}{12}\)
R యొక్క నిష్పత్తి \(\frac{3}{12}\), దీనిని P, Q లు 2 : 1 నిష్పత్తిలో కొనుగోలు చేశారు.
P, R వాటా \(\frac{3}{12}\), లాభంలో \(\frac{2}{3}\) వంతు పొందుతాడు.
Q, R వాటా \(\frac{3}{12}\), లాభంలో \(\frac{1}{3}\) వంతు పొందుతాడు.
P, R నుంచి కొనుగోలు చేసింది = \(\frac{3}{12} \times \frac{2}{3}=\frac{6}{36}=\frac{1}{6}\)
Q, R నుంచి కొనుగోలు చేసింది = \(\frac{3}{12} \times \frac{1}{3}=\frac{3}{36}=\frac{1}{12}\)
P కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తి = P పాత నిష్పత్తి + R నుంచి కొనుగోలు చేసింది.
P కొత్త నిష్పత్తి = \(\frac{5}{12}+\frac{1}{6}=\frac{5+2}{12}=\frac{7}{12}\)
Q కొత్త నిష్పత్తి = Q పాత నిష్పత్తి + R నుంచి కొనుగోలు చేసింది.
Q కొత్త నిష్పత్తి = \(\frac{4}{12}+\frac{1}{12}=\frac{4+1}{12}=\frac{5}{12}\)
P, Qల కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తి = 7 : 5 (లేదా) \(\frac{7}{12}: \frac{5}{12}\).

ప్రశ్న 4.
X, Y, Z లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరుసగా 2 : 4 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. X విరమణ చేశాడు. Y, Z లు భవిష్యత్తు లాభాలను వరసగా 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. లబ్ధి నిష్పత్తిని కనుక్కోండి.
సాధన.
లబ్ధి నిష్పత్తి = కొత్త నిష్పత్తి – పాత నిష్పత్తి
X, Y, Z ల పాత నిష్పత్తి = 2 : 4 : 3.
Y, Z ల కొత్త నిష్పత్తి = 3 : 2.
Y లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{3}{5}-\frac{4}{9}=\frac{27-20}{45}=\frac{7}{45}\)
Z లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{2}{5}-\frac{3}{9}=\frac{18-15}{45}=\frac{3}{45}\)
Y, Z ల లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{7}{45}: \frac{3}{45}\) (లేదా) 7 : 3.

ప్రశ్న 5.
A, B, C భాగస్తులు వారు లాభనష్టాలను వరసగా 5 : 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. C వ్యాపారం నుంచి విరమించుకొన్నాడు. లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తిని A, B ల కొత్త నిష్పత్తిని కనుక్కోండి.
సాధన.
A, B, C ల పాత నిష్పత్తి = 5 : 3 : 2
A, B ల కొత్త నిష్పత్తి = 5 : 3 = \(\frac{5}{8}: \frac{3}{8}\) (C లాభ నిష్పత్తిని తొలిగించడమైంది).
కొత్త నిష్పత్తి లెక్కలో ఇవ్వనప్పుడు, కొనసాగుతున్న భాగస్తులు, వారు గతంలో పంచుకొనే నిష్పత్తిలోనే లబ్ధి పొందుతారు. దీన్ని లెక్కించినా కూడా ఇదే నిష్పత్తి (5 : 3) వస్తుంది.
లబ్ధి నిష్పత్తి = కొత్త నిష్పత్తి – పాత నిష్పత్తి
A = \(\frac{5}{8}-\frac{5}{10}=\frac{25-20}{40}=\frac{5}{40}\)
B = \(\frac{3}{8}-\frac{3}{10}=\frac{15-12}{40}=\frac{3}{40}\)
A, B ల లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి = 5 : 3 లేదా \(\frac{5}{8}: \frac{3}{8}\).

ప్రశ్న 6.
X, Y, Z లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను 4 : 2 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. Z వ్యాపారం నుంచి విరమించుకొన్నాడు. X, Y లు 7:3 నిష్పత్తిలో లబ్ధి పొందుతారు. X, Y ల కొత్త నిష్పత్తిని కనుక్కోండి.
సాధన.
X, Y, Z ల పాత నిష్పత్తి = 4 : 2 : 2 = \(\frac{4}{8}: \frac{2}{8}: \frac{2}{8}\)
లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి 7 : 3 = \(\frac{7}{10}: \frac{3}{10}\)
X, Z వాటా \(\frac{2}{8}\) లాభంలో \(\frac{7}{10}\)వ వంతు పొందుతాడు.
X లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{2}{8} \times \frac{7}{10}=\frac{14}{80}=\frac{7}{40}\)
Y, Z వాటా \(\frac{2}{8}\)లో \(\frac{3}{10}\)వ వంతు పొందుతాడు.
Y లబ్ధి నిష్పత్తి = \(\frac{2}{8} \times \frac{3}{10}=\frac{6}{80}=\frac{3}{40}\)
X కొత్త నిష్పత్తి = X పాత నిష్పత్తి + లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి
= \(\frac{4}{8}+\frac{7}{40}=\frac{20+7}{40}=\frac{27}{40}\)
Y కొత్త నిష్పత్తి = Y పాత నిష్పత్తి + లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తి
= \(\frac{2}{8}+\frac{3}{40}=\frac{10+3}{40}=\frac{13}{40}\)
X, Y ల కొత్త నిష్పత్తి వరసగా = \(\frac{27}{40}: \frac{13}{40}\) = 27 : 13.

ప్రశ్న 7.
X, Y, Z లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరసగా 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 60,000 గా విలువ కట్టడమైంది. Z సంస్థ నుంచి విరమించుకొన్నాడు. X, Y లు వ్యాపారాన్ని కొనసాగించడానికి నిశ్చయించుకొన్నారు. వారు లాభనష్టాలను వరసగా 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. అవసరమైన చిట్టాపద్దులు రాసి, గుడ్విల్ ఖాతాను తయారు చేయండి.
a) గుడ్విల్ పూర్తి విలువను పుస్తకాలలో సృష్టించినప్పుడు
b) గుడ్విల్ను పుస్తకాలలో సృష్టించి, రద్దు చేసినప్పుడు,
అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాసి, గుడ్విల్ ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.
a) గుడ్విల్ పూర్తి విలువను సృష్టించినప్పుడు

b) గుడ్విల్ను సృష్టించి, రద్దు చేసినప్పుడు

గుడ్విల్ను సృష్టించినప్పుడు :

ప్రశ్న 8.
A, B, C లు భాగస్తులు, వారు లాభనష్టాలను వరసగా 2 : 1 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. 31 మార్చి 2020 నాటి వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ఈ విధంగా ఉంది.

పై తేదీనాడు C వ్యాపారం నుంచి విరమించుకొన్నాడు. భాగస్తుల మధ్య ఈ అంగీకారం కుదిరింది.
a) యంత్రాలను ₹ 23,000 గా, భవనాలను ₹ 40,000 గా విలువ కట్టడమైంది.
b) ఫర్నీచరుపై 10% తరుగుదలకై ఏర్పాటు చేయాలి.
e) చెల్లించవలసిన ఖర్చులలో ₹ 1,000 చెల్లించనవసరం లేదు.
d) సంస్థ గుడ్వెల్ను ₹ 20,000గా నిర్ణయించారు.
e) C కి చెల్లింపు చేయడానికి గాను, A, B లు వరసగా ₹ 20,000 ₹ 10,000 అదనపు మూలధనంగా నగదు తీసుకురావాలి.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాసి, ఆవర్జా ఖాతాలను తయారు చేసి, సంస్థ కొత్త ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 9.
గంగా, యమున, సరస్వతి భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరసగా 3 : 2 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. 31 మార్చి 2020 నాటి వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ఈ విధంగా ఉంది.

పై తేదీనాడు సరస్వతి వ్యాపారం నుంచి వైదొలగింది. గంగా, యమునలు వ్యాపారాన్ని కొనసాగించడానికి నిర్ణయించారు. భాగస్తులు ఈ కింది విధంగా అంగీకారం ఏర్పరచుకొన్నారు.
a) సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 56,000 గా నిర్ణయించారు.
b) స్టాకు, మోటారు వాహనంపై 10% తరుగుదల ఏర్పాటు చేయాలి.
c) రాని బాకీలకై ₹ 1,000 ఏర్పాటు చేయాలి.
d) భవనాల విలువను 15% పెంచాలి.
e) వర్తక రుణదాతలను ₹ 300 తగ్గించాలి.
సరస్వతికి చెల్లించవలసిన మొత్తంలో ₹ 18,800 తక్షణం చెల్లించి, మిగిలిన మొత్తాన్ని ఆమె అప్పులు ఖాతాకు మళ్ళించాలి.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాసి, ఆవర్జా ఖాతాలు తయారు చేసి, గంగా, యమునల ఆస్తి అప్పుల పట్టీ చూపండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 10.
రామ్, రహీమ్, రాబర్ట్ భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరసగా 3 : 1 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. 31 మార్చి 2020 నాటి వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ కింద ఇవ్వడమైంది.

పై తేదీనాడు ఈ షరతులలో రహీమ్ విరమణ చేశాడు.
a) సంస్థ గుడ్వెల్ను ₹ 45,000 గా విలువ కట్టడమైంది.
b) రానిబాకీలకై ఏర్పాటు అవసరం లేదు.
c) కార్మికుల నష్టపరిహారంకై ₹ 2,500 పుస్తకాలలో ఏర్పాటు చేయాలి.
d) పేటెంట్లకు విలువ లేదు.
e) సరుకు విలువను ₹ 2,490 పెంచాలి.
f) భవనాలు విలువను 10% పెంచాలి.
భాగస్తులు స్థిర మూలధన పద్ధతిని పాటిస్తున్నారని భావించి, అవసరమయ్యే చిట్టాపద్దులు రాసి, ఆవర్జా తయారు చేసి, రామ్, రాబర్ట్ కొత్త ఆస్తి అప్పుల పట్టీ చూపండి.
సాధన.

ఆవర్జా ఖాతాలు

గుడ్విల్ను సృష్టించి, రద్దు చేసినప్పుడు:

ప్రశ్న 11.
X,Y,Z లు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను వరసగా 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. మార్చి 31, 2015 నాటి వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ కింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీనాడు. Y వ్యాపారం నుంచి విరమించుకొన్నాడు. X, Z లు కింది షరతులతో వ్యాపారాన్ని కొనసాగిస్తారు.
a) సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 18,000 గా నిర్ణయించడమైంది.
b) రానిబాకీలకై ₹ 1,500 ఏర్పాటు చేయాలి.
c) సరుకుపై ₹ 6,000 తరుగుదలకై ఏర్పాటు చేయాలి.
d) భూమి విలువను ₹ 5,000 పెంచండి.
e) గుడ్విల్ను కొత్త ‘సంస్థలో రద్దు చేయడానికి నిర్ణయించారు.
f) X, Z ల కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తి 3 : 2 గా ఉంటుంది.
చిట్టాపద్దులు రాసి, అవసరమైన ఖాతాలు మరియు X, Z ల కొత్త ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారు చేయండి.
సాధన.
చిట్టా పద్దులు

ఆవర్జా ఖాతాలు

ప్రశ్న 12.
రమేష్, గణేష్, సురేష్ లు భాగస్తులు వారు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొంటున్నారు. 31 మార్చి 2020 నాటి వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ఈ విధంగా ఉంది.

పై తేదీనాడు రమేష్ విరమించుకొన్నాడు. వారు ఈ కింది షరతులను అంగీకరించారు.
a) భవనాలను ₹ 45,000 లకు పెంచాలి.
b) ఫర్నీచర్ను ₹ 23,000 గా లెక్క కట్టడమైంది.
c) సంస్థ గుడ్వెల్ను ₹ 40,000 గా విలువ కట్టడమైంది.
d) భవిష్యత్తు లాభాలను గణేష్, సురేష్ లు వరసగా 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. వారు కొత్త సంస్థలో గుడ్విల్ రద్దు చేయడానికి నిర్ణయించారు.
చిట్టా పద్దులు రాసి, అవసరమైన ఖాతాలు, ప్రారంభపు ఆస్తి అప్పుల పట్టీ తయారు చేయండి.
సాధన.
చిట్టా పద్దులు

సూచన :
1. గుడ్వెల్ ₹ 30,000 మాత్రమే సృష్టించటం జరిగింది. ఎందుకంటే ₹ 10,000 గుడ్విల్ పుస్తకాలలో నిల్వ ఉంది. కాబట్టి ఇప్పుడు సంస్థ గుడ్విల్ 40,000 (10,000 + 30,000).

ప్రశ్న 13.
అమర్, అక్బర్, ఆంటోనీలు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొంటున్నారు. 31 మార్చి 2015 నాటి వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ఈ విధంగా ఉంది.

పై తేదీ నాడు, అక్బర్ వ్యాపారం నుంచి విరమణ చేశాడు. ఈ కింది సర్దుబాట్లు చేయడానికి అంగీకరించారు.
a) భూమి, భవనాల విలువను ₹ 20,000 పెంచాలి.
b) సరుకు, యంత్రాల విలువ 10% తగ్గించాలి.
c) రానిఖాకీలకై ₹ 2,000 ఏర్పాటు చేయాలి.
d) గుడ్విల్ విలువను₹ 60,000 గా నిర్ణయించారు. విరమణ పొందే భాగస్తునికి చెల్లించాల్సి అతని వాటా గుడ్విల్ను, గుడివిల్ ఖాతాను పుస్తకాలలో చూపకుండా, కొనసాగుతున్న భాగస్తులు సమకూర్చాలి.
e) అక్బరు₹ 13,000 తక్షణం చెల్లించి, మిగతా మొత్తాన్ని అతని అప్పుఖాతాకు మళ్ళించాలి.
f) అమర్, ఆంటోనీలు భవిష్యత్తు లాభాలను వరసగా 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు.
చిట్టా పద్దులు రాసి, అవసరమైన ఖాతాలు తయారుచేసి, అమర్, ఆంటోనీల కొత్త ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.
చిట్టా పద్దులు

ఆవర్జా ఖాతాలు

సూచనలు :
1) లబ్ది పొందిన నిష్పత్తిని కనుక్కోవడం :
అమర్ = \(\frac{3}{5}-\frac{1}{3}=\frac{9-5}{15}=\frac{4}{15}\)
ఆంటోనీ = \(\frac{2}{5}-\frac{1}{3}=\frac{6-5}{15}=\frac{1}{15}\)
లబ్ధి నిష్పత్తి అమర్, ఆంటోనీ వరసగా = \(\frac{4}{5}: \frac{1}{5}\) = 4 : 1.
2) విరమణ పొందే భాగస్తుని గుడ్విల్ వాటా (60,000 × \(\frac{1}{3}\)) = ₹ 20,000.
ఈ మొత్తాన్ని కొనసాగుతున్న భాగస్తులు వారి లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తిలో సమకూర్చుతారు. అమర్ (20,000 × \(\frac{4}{5}\)) = ₹ 16,000
ఆంటోనీ (20,000 × \(\frac{1}{5}\)) = ₹ 4,000 వారి మూలధనం ఖాతాల నుంచి ఇస్తారు. ఈ మొత్తాన్ని గుడ్విల్ ఖాతాకు పుస్తకాలలో నమోదు చేయకుండా అక్బర్ మూలధనం ఖాతాకు క్రెడిట్ చేయడమైంది.

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 3rd Poem गुलाबी चूडियाँ Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 3rd Poem गुलाबी चूडियाँ

दीर्घ प्रश्न (దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్న)

प्रश्न 1.
“गुलाबी चूडियाँ” पाठ का सारांश पाँच – छ: वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
कवि परिचय : नागार्जुन का असली नाम वैद्यनाथ मिश्र था । इनका जन्म सन् 1911 में वर्तमान मधुबनी जिले के सतलखा में हुआ था। इनके पिता गोकुल मिश्र और माता उमादेवी हैं। उनकी शिक्षा संस्कृत में हुई। उनकी मृत्यु ता 05-11-1988 को हुई ।

सारांश : नागार्जुन की कविता संवेदना और ममत्व से भरी है ! प्रस्तुत कविता में बेटी के प्रति पिता का वात्सल्य दिखाई देता है। विशेषकर एक ऐसे पिता का वात्सल्य जो परदेश में रहता है। अधिकतर पिता रोजगार की चिंता में अपना परिवार को पीछे छोड़ आते हैं ।

एक प्राइवेट बस का ड्राइवर है । उसे सात साल की बच्ची रहती है । ड्राइवर बस आराम से चला रहा है और बस स्टाप में रोकता ह । तभी नागार्जुन (कवि ) बस चढते हैं और देखते हैं कि सामने गियर से ऊपर काँच की चार गुलाबी चूडियाँ हुक से लटका रक्खी हैं । वे बस की रफ्तार के अनुसार हिलती रहती हैं। कवि को संदेह होता है, तुरंत ड्राइवर से पूछता है ये चूडियाँ क्यों लटका रक्खी हैं। ढलती उम्र के बडी मूँछ के चेहरा ड्राइवर आहिस्ते से कहता है कि हाँ साहब ! यह एक तोफा है। एक बेटी ने अपने पिता को दिया है यह तोफा । लाखों बार कहने पर भी बेटी उन्हें नहीं निकालती । यहाँ अब्बा की नजरों के सामने कई दिनों से अपनी अमानत टाँगे हुए हैं ।

मैं भी (कवि) सोचता हूँ कि चूडियाँ क्या बिगाडती हैं, इनको यहाँ से किस कारण से हटा दूँ । ड्राइवर ने एक नजर मुझ पर डाला। मैं भी (कवि) एक नजर ड्राइवर पर डाला । दूध जैसा वात्सल्य ( स्वच्छ प्रेम) बडी – बडी आँखों में गिरा दे रहा था । उनकी नजर चंचलता घेरनेवाला सीधे-साधे प्रश्न पर और फिर से सड़क की ओर होगई । मैं ने (कवि) झुककर कहा- हाँ भाई ! आखिर मैं भी एक पिता हूँ । बस यूँही आपसे पूछ लिया । वरना कौन नहीं पसंद करते छोटी – छोटी कलाइयों की गुलाबी चूडियाँ ?

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
नागार्जुन का संक्षिप्त परिचय लिखिए ।
उत्तर:
नागार्जुन का असली नाम वैद्यनाथ मिश्र था । इनका जन्म सन् 1911 में वर्तमान मधुबनी जिले के सतलाख में हुआ था । इनके पिता गोकुल मिश्र और माता उमादेवी हैं । उनकी शिक्षा संस्कृत में हुई । उनकी मृत्यु ता 05- 11-1988 को हुई । इनके प्रमुख काव्य संग्रह हैं – ‘युगंधरा’, ‘तालाब की मछलियाँ”, “अपने खेत में”, “इस गुब्बारे की छाया में” आदि । वे प्रसिद्ध उपन्यास कार भी थे । “रतिनाथ की याची”, “नयी पौध”, “वरुण के बेटे” आदि इनके उपन्यास हैं ।

प्रश्न 2.
“गुलाबी चूडियाँ” कविता में निहित मूल भावना का वर्णन कीजिए ।
उत्तर:
गुलाबी चूडियाँ कविता में निहित मूल भावना यह है कि बेटी के प्रति पिता का वात्सल्य दिखाई देता है। विशेषकर एक ऐसे पिता का वात्सल्य जो परदेश में रहता है। अधिकतर पिता रोजगार की चिंता में अपने परिवार को पीछे छोड़ आते हैं । साधारणता मनुष्यों में अपनी संतान के प्रति प्रेम और वात्सल्य होता है ।

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
“गुलाबी चूडियाँ” कविता के कवि कौन हैं ?
उत्तर:
नागार्जुन

प्रश्न 2.
नागार्जुन का उसली नाम क्या हैं ?
उत्तर:
वैद्यनाथ मिश्र

प्रश्न 3.
“गुलाबी चूडियाँ” कविता में कौनसा रस है ?
उत्तर:
बात्सल्य रस

प्रश्न 4.
पिता बेटी के लिए कौनसा उपहार लाया है ?
उत्तर:
“काँच की गुलाबी चूडियाँ ”

संदर्भ सहित व्याख्याएँ (సందర్భ సహిత వ్యాఖ్యలు )

1. प्राइवेट बस का ड्राइवर है तो क्या हुआ,
सात साल की बच्ची का पिता तो है !
सामने गियर से ऊपर
हुक से लटका रक्खी हैं
काँच की चार चूडियाँ गुलाबी

संदर्भ : प्रस्तुत पद्यांश “गुलाबी चूडियाँ” नामक कविता से दिया गया है । इसके कवि श्री. नागार्जुन हैं । आप हिन्दी साहित्य के आधुनिक काव्य के प्रमुख कवि हैं। प्रस्तुत कविता में आप बेटी के प्रति पिता का प्रेम और बात्सल्य को दिखाते हैं ।

व्याख्या : प्रस्तुत पंक्तियाँ “गुलाबी चूडियाँ’ कविता के हैं । एक प्राइवेट बस का ड्राइवर है । उसे साथ साल की बच्ची है । काँच की चार गुलाबी चूडियाँ सामने गियर से ऊपर हुक से लटका रक्खी हैं। ये गुलाबी चूडियाँ एक बेटी ने अपने पिता को दिया है। यह तोफा । क्यों कि यह चार गुलाबि चूडियाँ देखकर अपने बस सीमित में चलायेगा न कि स्पीड चलाकर याक्सिडेंट न हो जाए ।

2. हाँ भाई, मैं भी पिता हूँ
वो तो बस यूँ ही पूछ लिया आपसे
वरना किसे नहीं भाएँगी ?
नन्हीं कलाइयों की गुलाबी चूडियाँ !

संदर्भ : प्रस्तुत पद्यांश / कविता “गुलाबी चूडियाँ” नामक कविता से दिया गया है । इसके कवि श्री नागार्जुन हैं । आप हिन्दी साहित्य के आधुनिक काव्य के प्रमुख कवि हैं । प्रस्तुत कविता में आप बेटी के प्रति पिता का प्रेम और वात्सल्य को दिखाते हैं ।

व्याख्या : प्रस्तुत पंक्तियाँ “गुलाबी चूडियाँ” कविता के हैं । कवि ड्राइवर से कहता है मैं ने (कवि) झुककर कहा हाँ भाई ! आखिर मैं भी एक पिता हूँ । बस यूँही आपसे पूछ लिया । वरना कौन नहीं पसंद करते छोटी – छोटी कलाइयों की गुलाबी चूडियाँ ?

गुलाबी चूडियाँ Summary in Hindi

कवि परिचय

नागार्जुन का असली नाम वैद्यनाथ मिश्र था । इनका जन्म सन् 1911 में वर्तमान मधुबनी जिले के सतलखा में हुआ था । इनके पिता गोकुल मिश्र और माता उमादेवी हैं । उनकी शिक्षा संस्कृत में हुई । उनकी मृत्यु ता 05-11-1988 को हुई ।

साहित्यिक योगदान : वैद्यनाथ मिश्र के कई उपनाम हैं । हिन्दी साहित्य में ”नागार्जुन” तथा मैथिली में ‘यात्री’ उपनाम से रचनाएँ कीं । इनके प्रमुख काव्य संग्रह हैं – ‘युगधारा “, ” तालाब की मछलियाँ”, “खिचड़ी विप्लव देखा हमने”, “पुरानी जूतियों का कोरस “आखिर ऐसा क्या कह दिया हम ने”, ‘अपने खेत में’, ‘इस गुब्बारे की छाया में’ । वे प्रसिद्ध उपन्यासकार भी थे । “रतिनाथ की चाची’, बलचनमा, “नयी पौध”, “बाबा बटेसरनाथ’, ‘वरुण के बेटे” आद्रि इनके उपन्यास हैं ।

नागार्जुन को भारत सरकार ने सन् 1969 में साहित्य अकादमी पुरस्कार, उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान ने भारत भारती सम्मान, पश्चिम बंगाल सरकार ने राहुल सांकृत्यायन सम्मान तथा साहित्य अकादमी की सर्वोच्च फेलोशिप से सम्मानित किया ।

सारांश

नागार्जुन की कविता संवेदना और ममत्व से भरी है। प्रस्तुत कविता में बेटी के प्रति पिता का वात्सल्य दिखाई देता है। विशेषकर एक ऐसे पिता का वात्सल्य जो परदेश में रहता है। अधिकतर पिता रोजगार की चिंता में अपना परिवार के पीछे छोड़ आते हैं ।

एक प्राइवेट बस का ड्राइवर है । उसे ड्राइवर बस चला रहा है आराम से और सात साल की बच्ची होती है । रोकता है बस स्टाप में । तभी नागार्जुन (कवि) बस चढते हैं और देखते हैं कि सामने गियर से ऊपर काँच की चार गुलाबी चूडियाँ हुक से लटका रख्खी हैं । वे बस की रफ्तार के अनुसार हिलती रहती हैं। कवि को संदेह होता है, तुरंत ड्राइवर से पूछता है थे चूडियाँ क्यों लटका रख्खी हैं। ढलती उम्र के बडी मूँछ के चेहरा ड्राइवर आहिस्ते से कहता है कि हाँ साहब ! यह एक तोफा है। एक बेटी ने अपने पिता को दिया है यह तोफा । लाखों बार कहने पर भी बेटी उन्हें नहीं निकालती । यहाँ अब्बा की नजरों के सामने कई दिनों से अपनी अमानत टाँगे हुए हैं ।

मैं भी (कवि) सोचता हूँ कि चूडियाँ क्या बिगाडती हैं, इनको यहाँ से किस कारण से हटा दूँ । ड्राइवर ने एक नजर मुझ पर डाला । मैं भी (कवि) एक नजर ड्राइवर पर डाला । दूध जैसा बात्सल्य ( स्वच्छ प्रेम ) बडी – बडी आँखों में गिरा दे रहा था । उनकी नजर चंचलता धेरनेवाला सीधे-साधे प्रश्न पर और फिर से सडक की ओर होगई । मैं ने (कवि) झुककर कहा हाँ भाई ! आखिर मैं भी एक पिता हूँ। बस यूँही आपसे पूछ लिया । वरना कौन नहीं पसंद करते ? छोटी – छोटी कलाइयों की गुलाबी चूडियाँ ?

गुलाबी चूडियाँ Summary in Telugu

కవి పరిచయం

కవి నాగార్జున అసలు పేరు వైద్యనాథ మిశ్ర. ఈయన 1911 సం॥లో వర్తమాన మధుబనీ జిల్లా సతలఖ గ్రామంలో జన్మించారు. ఈయన తండ్రి గోకుల్ మిశ్ర మరియు తల్లి ఉమాదేవి. ఆయన సంస్కృతంలో విద్యను అభ్యసించారు. ఆయన 05-11-1988 తేదీన మృతి చెందారు.

సారాంశము

నాగార్జున గారి కవిత వేదన మరియు మమకారంతో నిండినది. ప్రస్తుత ఈ కవితలో కూతురు యెడల తండ్రి యొక్క వాత్సల్యం కన్పిస్తుంది. ప్రత్యేకించి విదేశాల్లో ఉండే తండ్రుల వాత్సల్యం. ఎక్కువమంది తండ్రులు ఉపాధికోసం తమ కుటుంబాన్ని వదిలివస్తారు.

ఒక ప్రయివేట్ బస్ డ్రైవర్కి 7 సంవత్సరాల వయస్సున్న కూతురు ఉంటుంది. డ్రైవర్ ప్రశాంతంగా బస్ నడుపుతూ బస్టాప్ బస్ ఆపుతాడు. అక్కడ కవి నాగార్జున్ బస్సెక్కుతారు. బస్ డ్రైవర్కి ఎదురుగా పైన హుక్కి వ్రేలాడదీయబడిన నాలుగు గులాబి గాజులను చూస్తారు. అవి బస్సు వేగానికి తగ్గట్టుగా ఊగుతున్నవి. కవికి సందేహం వచ్చి ఈ గాజులు ఎందుకు వ్రేలాడదీశారని డ్రైవర్ని అడిగారు. వయస్సు మళ్ళిన పెద్ద మీసాలు గల డ్రైవర్ కవితో అవునండి ! ఇవి ఒక కూతురు తన తండ్రికి ఇచ్చిన ఒక కానుక. లక్షసార్లు చెప్పినా కూడా ఆమె వాటిని తీసివేయలేదు. ఇక్కడ తండ్రికి ఎదురుగా చాలా రోజుల నుండి తన వస్తువును వ్రేలాడ దీయబడి ఉన్నవి.

ఈ గులాబి గాజులు మనల్ని ఏంచేసాయి. ఏ కారణంచేత వాటిని ఇక్కడ నుండి తొలగించాలి అని నేను (కవి) ఆలోచిస్తున్నాను. డ్రైవర్ నాపై దృష్టి సారించాడు. నేను కూడా డ్రైవర్ మీద దృష్టి సారించాను. ఆ పెద్ద – పెద్ద కళ్ళలో స్వచ్ఛమైన ప్రేమ, ఆప్యాయత కురుస్తూ ఉండింది. ఆయన దృష్టి చంచలమైన చుట్టు ముట్టిన ప్రత్యక్ష ప్రశ్న మీద మరియు రోడ్డువైపు ఉంచాడు. నేను డ్రైవర్తో అవును సోదరా ! అయితే నేను కూడా ఒక తండ్రినే. ఊరకే మిమ్మల్ని అడిగాను అని చెప్పాను. అయినా ఎవరు ఇష్టపడరు? చిన్న చిన్న మణికట్టుల (చేతుల) గులాబీ గాజులు !!

कठिन शब्दों के अर्थ (కఠిన పదాలు – అర్ధాలు)

रफ्तार – गति, वेग, शीघ्रता, వేగం, తొందరపాటు
मुताबिक – अनुकूल, అనుకూలం
झटका – धक्का, కుదిలించుట, జాడింపు
अधेड़ – ढलती उम्र का, యవ్వనం దాటిన
रोबीला – प्रभावशाली, प्रबल, दबदबा रखनेवाला, ప్రభావశాలి
मुनिया – बेटी, కూతురు
अमानत – धरोहर, అవసరమైనపుడు పనికివచ్చెందుకు
वात्सल्य – प्रेम, स्नेह, ప్రేమ, స్నేహం
तरलता – द्रवता, तरल अवस्था, చంచలమగు, అస్ధిరమగు

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 2nd Poem बिहारी के दोहे Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 2nd Poem बिहारी के दोहे

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
बिहारी का संक्षिप्त परिचय लिखिए ।
उत्तर:
कवि का नाम = बिहारीलाल
जीवनकाल = सन् 1603-1664
जन्म स्थान = ग्वालियर के बसुआ गोविंदपुर नामक गाँव
पिता का नाम = केशवराय
दोहे के प्रकार = श्रृंगारपरक नीति एवं भक्ति के
रचनाओं के पक्ष = भावपक्ष और कलापक्ष
शास्त्रों में निपुण = ज्योतिष, गणित, वास्तु, चित्रकला एवं शिल्पकला
साहित्यिक भाषा = ब्रज भाषा
रचना काल = रीतिकाल

प्रश्न 2.
बिहारी के अनुसार दुःख में हमें किस तरह रहना चाहिए ।
उत्तर:
बिहारी के अनुसार हम दुःख में दुःख भरी लंबी साँस मत लेना चाहिए । दुःख में धीरज धर लेना चाहिए । दुःख को दूर करने का उपाय सोचना चाहिए ताकि दुःख दूर हो जाए। भगवान ने हमें सुख और दुःख दोनों दिया है । उसे सहर्ष स्वीकार करना चाहिए ।

एक वाक्य प्रश्न  (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
बिहारी की रचना का नाम लिखिए ।
उत्तर:
“सतसई”

प्रश्न 2.
बिहारी की भाषा क्या थी ?
उत्तर:
ब्रज भाषा

प्रश्न 3.
बिहारी किनके दरबारी कवि थे ?
उत्तर:
जयपुर के राजा जयसिंह के

प्रश्न 4.
बिहारी किस काल के कवि थे ?
उत्तर:
रीतिकाल के

दोहे (దోహాలు)

1. मेरी भव बाधा हरौ, राधा नागरि सोय ।
जा तन की झांई परै, स्यामु हरित – दुति होय ॥

शब्दार्थ :
भव – बाधा = सांसारिक दुःख, సంసార దుఃఖము
नागरी = चतुर, తెలివిగల
सोइ = वही, అతడే, అదే, ఆమే ,
जा = जिसके, ఎవరి యొక్క
झांई परै = परछाई पड़ते ही, झलक पड़ते ही, ध्यान करते ही, నీడ పడటంతోనే, ప్రకాశించడంతోనే, శ్రద్దపెట్టడంతోనే
स्यामु = श्याम रंगवाले कृष्ण, మేఘవర్ణుడైన కృష్ణుడు
हरित – दुति = हरे रंग वाले, प्रसन्न, ఆకుపచ్చ రంగు గల, సంతోషం

भाव : चतुर राधा सांसारिक पीडाओं को दूर करती है। वह इतनी प्रभावशाली है कि उनकी पीले रंग की परछाई पडने मात्र से श्याम रंग के श्रीकृष्ण उज्जवल हरे रंग में बदल जाते हैं ।

భావము : వివేకి అయిన రాధ సంసార బాధలను దూరం చేస్తుంది. ఆమె ఎంత ప్రభావశాలి అంటే ఆమె యొక్క పసుపు వర్ణశరీర ఛాయ పడినంతనే నల్లని వర్ణం గల శ్రీకృష్ణుడు ప్రకాశవంతమైన ఆకుపచ్చ వర్ణంలోకి మారిపోతాడు.

2. बड़े न हुजै गुननु बिनु, बिरद बड़ाई पाइ ।
कहत धतूरे सौं कनकु, गहनौ गढ्यौ न जाइ ॥

शब्दार्थ :
गुननु बिनु = गुणों के बिना, గుణములు లేని
बिरद = कोरी प्रशंसा से भरी हुई बड़ाई, ప్రశంసతో కూడిన గొప్పదనం
कनक = धतूरा, ఉమ్మెత్త పూవు
कनक = सोना, బంగారం

भाव : बिना गुणों के केवल कोरी प्रशंसा से भरी हुई बड़ाई प्राप्त करके कोई भी आदमी बडा नहीं हो सकता । जैसे धतुरे का एक नाम कनक भी है और सोने को भी कनक कहते हैं, तो धतुरे को कनक कहने से उससे आभुषण नहीं बनाए जा सकते ।

భావము : ఎటువంటి గుణములు లేకుండా కేవలం పనికిరాని పొగడ్తలతో నిండివున్న గొప్పతనాన్ని కలిగిన ఏ వ్యక్తి కూడా గొప్పవాడు కాలేడు. ఎలాగంటే, ధతూరే (ఉమ్మెత్తపూ)కి మరొక పేరు “కనక్”. సోనా (బంగారం) ని కూడా “కనక్” అని అంటారు. అయితే ధత:రే (ఉమ్మెత్తపూవు) ని కనక్ అని పిలిచినందువల్ల దానితో బంగారు ఆభరణాలు తయారుచేయలేము.

3. दीघ साँस न लेहु दुःख, सुख साईहिं न भूल ।
दई दई क्यों करत है, दई दई सु कबूल ॥

शब्दार्थ :
दीर्घ = दीर्घ, दुःखभरी लंबी लंबी, దీర్ఘమైన
साई = परमात्मा को, భగవంతునికి
दई – दई = परमात्मा – परमात्मा, పరమాత్మ, పరమాత్మ
दई = परमात्मा ने, పరమాత్ముడు
कबुल = स्वीकार कर, స్వీకరించు

भाग : तू दुःख में दुःख भरी लंबी लंबी साँस न ले तथा सुख में परमात्मा को मत भूल । इस विपत्ति के आने पर हे परमात्मा । क्यों चिल्ला रहा है । परमात्मा ने तुझे सुख अथवा दुःख दिया है, उसे सहर्ष स्वीकार कर ।

భావము : నీవు దుఃఖంలో బాధతో కూడిన దీర్ఘశ్వాస (నిట్టూర్పు) విడువకు మరియు సుఖంలో భగవంతుని మర్చిపోకు. ఆపద వచ్చినపుడు ఓరి భగవంతుడా ! అని ఎందుకు అరుస్తున్నావు. భగవంతుడు నీకు సుఖము లేదా దుఃఖాన్ని ఇచ్చాడు. దానిని ఆనందంగా / సంతోషంగా స్వీకరించు.

4. बसै बुराई जासु तन, ताही कौ सनमानु ।
भलौ भलौ कहि छोडिये, खोटें ग्रह जपु दानु ॥

शब्दार्थ :
ताही कौ = उसी को, అతనికి
सनमानु = आदर, सम्मान, గౌరవం
भलौ – भलौ = अच्छे-अच्छे, మంచి – మంచి
खोटे ग्रह = कष्ट देनेवाले ग्रह, కష్టపెట్టే గ్రహాలు / కష్టాలనిచ్చే గ్రహాలు

भाव : जिस व्यक्ति के हृदय में बुराई बसती है, अर्थात् जो व्यक्ति दुष्ट होता है, उसी का सम्मान होता है । तथा, अच्छे ग्रहों को लोग अच्छा कहकर छोड देते हैं और बुरे तथा कष्ट देनेवाले ग्रहों के लिए जप किए जाते हैं तथा दान दिए जाते हैं ।

భావము : ఏ వ్యక్తి హృదయంలో చెడు నివాసముంటుందో, అంటే ఏ వ్యక్తి దుష్టుడై ఉంటాడో, ఆ వ్యక్తికే గౌరవము, మర్యాద ఉంటుంది. ఎలాగైతే మంచిచి, సుఖాన్ని కలిగించే గ్రహాలను (పొగుడుతూ) మంచిగా చెపుతూ వదిలివేస్తారో, చెడు, కష్టాలని కలిగించే గ్రహాలకోసం జపాలు, దానం చేస్తుంటారో అలాగే వ్యక్తి విషయం లోకూడా.

5. अति अगाधु, अति औथरौ नदी, कूप, सरू, बाइ ।
सो ताकौ सागरू जहाँ, जाकी प्यास बुझाई ।।

शब्दार्थ :
अगाधु = अथाह, లోతు తెలియని
औथरौ = उथला, डगुळे, ఎక్కువ లోతులేని
कूप = कुआँ, బావి
सरु = तालाब, చెరువు
बाइ = बावडी, లోతైన చిన్న చెరువు

भाव : नदी, कुआँ, तालाब, बावडी चाहे जितने अगाध हों, चाहे जितने उथले; जिसकी प्यास जिससे बुझे, उसके लिए वही सागर है ।

భావము : నది, బావి, చెరువు, లోతైన చిన్న చెరువు, అది ఎంత లోతైనదైనా, లోతులేనిదైనా సరే, ఎవరిదాహం దేనిద్వారా తీరుతుందో అదే వారికి సముద్రం. అనగా ఎవరిద్వారా ఉపయోగం జరుగుతుందో వారంటే లబ్ధి పొందిన వారికి గొప్ప అని అర్థం.

6. बढत बढत सम्पति सलिलु, मन सरोजु बढ़ि जाइ ।
घटत घटत सु न फिरि घटै, बरु समूल कुम्हिलाइ ।।

शब्दार्थ :
सम्पति सलिलु = सम्पत्ति रूपी पानी, సంపద రూపంలోని నీరు
मन सरोजु = मन रूपी कमल, మనస్సు రూపంలోని కులం
बरू = बल्कि, అయితే, పైగా
समूल = जड़सहित, मूलधन सहित, సమూలంగా
कूय = कुआँ, బావి
कुम्हिलाइ = मुरझा जाता है, नष्ट हो जाता है, ముడుచుకు పోతుంది, నశించిపోతుంది

भाव : सम्पत्ति रुपी पानी के बढते रहने पर मन रुपी कमल भी बढता जाता है, अर्थात् मन में अनेक प्रकार की लालसाएँ बढ़ती जाती हैं । किंतु सम्पत्ति रूपी पानी के घटने पर मन रूपी कमल घटता नहीं, बल्कि समूल नष्ट हो जाता है ।

భావము : సంపద రూపంలో ఉన్న నీరు పెరుగుతున్నప్పుడు మనస్సు రూపంలో ఉన్న కమలంకూడా పెరుగుతుంది, అనగా మనస్సులో అనేక రకాల కోరికలు పెరుగుతాయి. కానీ సంపద రూపమైన నీరు తగ్గినపుడు మనస్సు రూపమైన కమలం తగ్గదు, పైగా సమూలంగా నశించిపోతుంది.

7. समै- समै सुंदर सबै, रूप कुरूप न कोय ।
मन की रुचि जेती जितै, तित तेती रूचि होय ॥

शब्दार्थ :
समै – समै = अपने अपने समय पर, తమ – తమ సమయాల్లో
रूप = रूपवान, सुंदर, అందం
कुरूप = असुंदर, అందవిహీనం
रुचि = प्रीति, ప్రియమైన
रुचि = शोभा, అందం

भाव : इस संसार में कोई भी वस्तु सुंदर अथवा असुंदर नहीं है । वरन् अपने – अपने समय पर सभी वस्तुएँ सुंदर बन जाती हैं। मनुष्य की जिस वस्तु के प्रति जितनी अधिक प्रीति होती है, वह उसे उतनी ही अधिक शोभा सम्यक दिखाई देगी ।

భావము : ఈ ప్రపంచంలో ఏ వస్తువు కూడా అందమైనది, అంద విహీనమైనది అంటూ ఉండదు. కాకపోతే వారి వారి సమయాల్లో అన్ని వస్తువులు అందంగా తయారైనవే. మనిషికి ఏ వస్తువు ఎడల ఎక్కువ ప్రేమవుంటుందో అది అతనికి అంతే ఎక్కువ అందంగా కన్పిస్తుంది.

8. या अनुरागी चित्त की गति समुझे नहिं कोइ ।
ज्यौं – ज्यौं बूड़ै स्याम रंग, त्यौं – त्यौं उज्जलु हो ॥

शब्दार्थ :
या = इस, దీని
अनुरागी = प्रेम से भरे, ప్రేమతో నిండిన
चित्त = मन, మనస్సు
गति = दशा, स्थिति, దశ, స్థితి
ज्यौं – ज्यौं = जैसे – जैसे, ఎలాగైతే, ఎట్లయితే
बूड़ै = डूबना, लीन होना, మునిగిపోవుట, లీనమైపోవుట
त्यौं – त्यौं = वैसे – वैसे, అలాగే, అట్లాగే

भाव : कृष्ण के प्रेम में डूबे हुए मन की स्थिति निराली होती है। ईश्वर के प्रेम में जितना डूबते हैं, हम उतने ही उज्ज्वल स्थिति को प्राप्त करते हैं।

భావము : కృష్ణుని ప్రేమలో మునిగి వున్న మనస్సు యొక్క స్థితి అపూర్వమైనది. ఈశ్వరుని యొక్క ప్రేమలో ఎంత మునిగి / నిమగ్నమైపోతామో అంత మనము ఉజ్వల స్థితి పొందుతాము.

दोहे के भाव (దోహాలు భావార్థాలు)

1. मेरी भव बाधा हरौ, राधा नागरि सोय ।
जा तन की झांई परै, स्यामु हरित दुति होय ॥

भावार्थ : बिहारी इस दोहे में राधा की स्तुति करते हुए कहते हैं. चतुर राधा सांसारिक पीडाओं को दूर करती है । वह इतनी प्रभावशाली है कि उनकी शरीर की परछाई पडने मात्र से श्याम / साँवला रंग के श्रीकृष्ण उज्जवल हरे रंग में बदल जाते हैं ।

భావార్థము : బిహారి ఈ దోహాలో రాధను స్తుతిస్తూ / స్మరిస్తూ ఈ విధంగా చెప్పారు. వివేకి అయిన రాధ సంసార బాధలను దూరం చేస్తుంది. ఆమె ఎంత ప్రభావశాలి అంటే ఆమె యొక్క శరీర ఛాయ పడినంతనే నల్లని వర్ణం (నీల మేఘశ్యాముడు) గల శ్రీకృష్ణుడు ప్రకాశవంతమైన ఆకుపచ్చ వర్ణంలోకి మారిపోతాడు.

2. बसै बुराई जासु तन, ताही कौ सनमानु ।
भलौ भलौ कहि छोडिये, खोटें ग्रह जपु दानु ॥

भावार्थ : बिहारी इस दोहे में दुष्ट व्यक्ति की सम्मान के बारे में बताते हुए कहते हैं – “जिस व्यक्ति के हृदय में बुराई बसती है, अर्थात जो व्यक्ति दुष्ट होता है, उसी का समाज में सम्मान होता है । जैसे, अच्छे ग्रहों को लोग अच्छा / भला कहकर छोड देते हैं और बुरे तथा कष्ट देनेवाले ग्रहों के लिए जप तथा दान दिए जाते हैं ।

భావార్థము : ఈ దోహాలో “బిహారీ” దుష్ట వ్యక్తికి ఇచ్చే గౌరవాన్ని గురించి చెబుతున్నారు. ఏ వ్యక్తి హృదయంలో చెడునివాసముంటుందో, అంటే ఏ వ్యక్తి దుష్టుడై ఉంటాడో, ఆ వ్యక్తికే గౌరవ, మార్యద ఉంటుంది. ఎలాగైతే మంచిని, సుఖాన్ని కలిగించే గ్రహాలను (పొగుడుతూ) మంచిగా చెబుతూ వదిలివేస్తారు మరియు చెడుని, కష్టాలని కలిగించే గ్రహాలకోసం జపాలు, దానాలు చేస్తుంటారు.

3. समै- समै सुंदर सबै, रूप कुरूप न कोय ।
मन की रुचि जेती जितै, तित तेती रुचि होय ॥

भावार्थ : बिहारी इस दोहे में वस्तु की सुंदर या असुंदर की स्थिति के बारे में बताते हुए कहते हैं- “इस दुनिया में कोई भी वस्तु सुंदर या असुंदर नहीं है । वरन् अपने – अपने समय पर सभी वस्तुएँ सुंदर बन जाती हैं । मनुष्य की जिस वस्तु के प्रति जितनी अधिक प्रीति होती है, वह उसे उतना ही अधिक सुंदर दिखाई देगी ।

భావార్థము : బిహారీ ఈ దోహాలో వస్తువు యొక్క అందం – అంద విహీనం అనే దాని గురించి ప్రస్తావిస్తూ ఇలా చెబుతున్నారు. “ఈ ప్రపంచంలో ఏ వస్తువుకూడా అందమైనది అంద విహీనమైనది అంటూ ఉండదు. కాకపోతే వారి వారి కాలాల్లో (సమయాల్లో) అన్ని వస్తువులు అందంగా తయారైనవే. మనిషికి ఏ వస్తువు ఎడల ఎక్కువ ప్రేమ ఉంటుందో అది అతనికి అంతే ఎక్కువ అందంగా కన్పిస్తుంది.

बिहारी के दोहे Summary in Hindi

कवि परिचय (కవి పరిచయం)

बिहारीलाल रीतिकाल के सुप्रसिद्ध एवं प्रतिनिधि कवि हैं । इनका जन्म सन् 1603 ई में ग्वालियर के बसुआ गोविंदपुर नामक गाँव में हुआ I इनके पिता का नाम केशवरांय था । आप जयपुर के राजा जयसिंह के दरबारी कवि थे । बिहारी ने श्रृंगारपरक नीति एवं भक्ति के दोहे लिखे हैं । इनकी रचनाओं में भावपक्ष की अपेक्षा कलापक्ष का सुंदर निर्वाह हुआ है । इसलिए इनको “गागर में सागर भर देनेवाला’ कवि कहा जाता है । इनकी भाषा ब्रज भाषा है । सन् 1664 में जयपुर नरेश के दरबार में रहते उनकी मृत्यु होगई ।

साहित्यिक योगदान : बिहारी की सुप्रसिद्ध रचना ‘सतसई’ है । यह मुक्तक काव्य है । इसमें 713 दोहे संग्रहित हैं । “बिहारी सतसई’ में श्रृंगार (प्रेम) भक्ति और नीति के दोहे मिलते हैं । कम शब्दों में अधिक भाव का संप्रेषण करना बिहारी के दोहों की विशेषता है । इसलिए इनको गागर में सागर भर देनेवाला कवि माना गया है ।

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Sanskrit Study Material उपवाचकम् 3rd Lesson आनूरवम् Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Sanskrit उपवाचकम् 3rd Lesson आनूरवम्

निबन्धप्रश्ना: (Long Answer Questions)

प्रश्न 1.
कः तपोवनं प्रविशति ?
उत्तर:
परिचय : आनूरवम् इति रूपकम् श्रीमता कोगण्टि सीतारामाचार्येण विरचितम् । अस्मिन् सूर्यस्य सारथेः अनूरोः जन्मादिकं वर्णितम् ।

भगवान् कुलपतिः तपसां सिद्धिः च काश्यपः तपोवनं प्रविशति ।

प्रश्न 2.
कश्यपेन किमिति निश्चितम् ?
उत्तर:
परिचय : आनूरवम् इति रूपकम् श्रीमता कोगण्टि सीतारामाचार्येण विरचितम् । अस्मिन् सूर्यस्य सारथेः अनूरोः जन्मादिकं वर्णितम् ।

कुमारयुगले एकः सवित्रे देयः इति कश्यपेन निश्चितम् । स एव द्युतिमान् अनूरुः ।

लघुसमाधनप्राशन: (Short Answer Questions)

प्रश्न 1.
कः तपोवनं प्रविशति ?
उत्तर:
भगवान् कुलपतिः कश्यपः भागधेयमावयोः तपोवनं प्रतिवसति ।

प्रश्न 2.
कश्यपेन किमिति निश्चितम् ?
उत्तर:
कश्यपेन चिरंजीव वत्स अलमलमावेगेन अनूरुरपि त्वं सवितृसारथि र्भविष्यति इति निश्चितम् ।

आनूरवम् Summary in Sanskrit

कविपरिचयः

‘आनूरवम्’ नाम रूपकमिदं श्रीमन कोगण्टि सीतारामाचार्यवर्येण रचितात् ‘चतुर्वाणी’ इत्याख्यात् इत्याख्यात् ग्रन्थात् गृहीतः । श्रीमान् कोगण्टि सीतारामाचार्यः आन्ध्रप्रदेशस्थ गुण्टूरुनगरे के वि के संस्कृतकलाशालायां प्राध्यापकः आसीत् । संस्कृते तेलुगुभाषायां च निष्णातोऽयं विद्वान् सप्त काव्यानि अरचयत् । तेषु कालिदासकृत – ऋतुसंहारस्य तेलुगु भाषानुकृतिः अन्यतमा । ‘चतुर्वाणी’ इत्यस्मिन् ग्रन्थे ” प्रतिज्ञाकौत्सं, आनूरवं, एकलव्यं पद्मावतीचरणचारणचक्रवर्ती” इति चत्वारि लघुरूपकाणि सन्ति । प्राचीनेतिहासेषु उपनिबद्धानि प्रसिद्धेतिवृत्तानि संङ्गृह्य अत्र सरलया मधुरया च संस्कृतभाषया रचितवान् श्रीमान् सीतारामाचार्यः । चतुर्वाणी इयं आन्ध्रप्रदेशसाहित्य – अकाडमीसंस्थया सम्भाविता अस्ति ।

आनूरवम् Summary in English

Introduction

The piny Anuravam is taken from the work Chaturvani, written by Sri Koganti Sitaramacharya. The author worked as the Principal of KVK Sanskrit College, Guntur. He wrote seven poems. Chaturvani contains four play based on the stories of the Puranas. It received Andhra Pradesh Sahitya Academy award.

This play tells the story of Kadru and Vinatha, the wives of sage Kasyapa. Kadru gives birth to serpents. Vinata breaks the egg bom to her. Anuru, who is formed with the upper body only emerges from that. Vinatha censures herself for her deed. Later, Anuru becomes the charioteer of Sun.

Summary

Kadru enters and plays with her serpent children. Vinata feels that her co-wife is fortunate as she has children. The eggs born to her are not even moving even though many years passed since their birth. When Kadru asks her why she is worried, Vinata answers that there is no worry.

Meanwhile, it is announced that sage Kasyapa is arriving. Kadru hurries Vinata for his worship. Vinata asks her to go first, feeling that she will be more adorable to her husband for having children.

Vinata enters her house, and feels that it is in darkness. She looks at the eggs and says that the shell obstructs her from seeing the face of her son. She touches the egg. Then she hears the faint sound of someone calling “Mother”. She observes that the egg has moved. She thinks that her son is calling her from within the egg. She breaks the shell with an iron like a log. She listens the sound of crying. She hits again.

Anuru appears from the egg with upper body formed. He laments that his mother has made him half-bodied. Vinata looks at him, and thinking that he is unable to break the shell, removes it. Anuru faints. On seeing him, Vinata starts abusing herself as the murderer of her own child. She also faints. After getting to her senses, she pitiably asks her son to embrace her. She requests him to curse her and bum her to ashes. There will be no sin, she says. When she again swoons, Anuru is worried as he cannot go to bring water for her.

Then two ascetic youths enter saying that one’s thoughts follow the fate. Anuru bows to them. They recognize Vinata as the wife of Kasyapa. Vinata says that she has harmed the brilliance of Kasyapa. The young boys say that Kasyapa has previously decided one of the boys shall be given to Sun god, and it is this boy. The second one shall be carefully guarded. They advise her not to lament as fate cannot be transgressed. They bless Anuru to become the charioteer of Sim god. Anuru says that where is Sun god, where is he. That he becomes the charioteer of Sun is made possible only by their blessing.

Sage Kasyapa’s entry is announced then. Vinata faints. Anuru bows to his father. He asks how he can stand up. Kasyapa consoles him saying that he will become the charioteer of Sun. He blesses him to reach those worlds of light. Anuru moves slowly and lifts himself into the space. Vinata looks in wonder. Anuru says that he has become worthy of the grace of Sun. Vinata looks as far as she can. She sees him as a small light speck. Sesha and Vasuki say that Anuru rise even before Sun, and will be worshipped by the noble Brahmins. He has got a celestial body. He has become the form of the Vedas.

आनूरवम् Summary in Telugu

కవి పరిచయం

‘అనూరవం’ అనే రూపకాన్ని శ్రీమాన్ కోగంటి సీతారామాచార్యులు రచించిన ‘చతుర్వాణి’ అనే గ్రంథం నుండి స్వీకరింపబడింది. శ్రీ సీతారామాచార్యులుగారు ఆంధ్ర ప్రదేశ్లోని గుంటూరులోని కె.వి.కె. సంస్కృత కళాశాలలో ప్రిన్సిపాల్గా ఉన్నారు. వీరు సంస్కృతాంధ్ర భాషల యందు నిష్ణాతుడు. వీరు ఏడు కావ్యాలను రచించాడు. వాటిలో కాళిదాసు రచించిన ఋతుసంహార కావ్యానికి తెలుగు భాషలో అనువాదం చేశారు. చతుర్వాణీ అనే గ్రంథంలో ప్రతిజ్ఞాకౌత్స, అనూరవం ఏకలవ్యం పద్మావతీ చరణచారణ చక్రవర్తీ అను నాలుగు లఘు రూపాలు ఉన్నాయి. ప్రాచీన ఇతిహాసాలయందు ఉన్నటువంటి కథలను ఆధారం చేసుకొని సరళ సంస్కృత భాషలో ఈయన రచించారు. ‘చతుర్వాణీ’ అనే గ్రంథానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం లభించింది.

అనూరుని యొక్క కథను ఆశ్రయించుకొని ఈ రూపకం రాయబడింది. అందువల్లనే ఈ పాఠ్యభాగానికి ‘అనూరవం’ అనే పేరు దైవస్వరూపుడైన కశ్యపునికి కద్రువ, వినత అనే ఇద్దరు భార్యలు ఉన్నారు. వీరిద్దరిలో కద్రువకు అనంతుడు, వాసుకి, కర్కోటకుడు, ఏలాపత్రుడు, తక్షకుడు మొదలైన కుమారులు ఉన్నారు. ప్రతిక్షణం తన కుమారులతో కలిసి ఆడుతూ ఆనందాన్ని అనుభవిస్తున్నది. వారిని తన ఒడిలో ఉంచుకొని లాలించేది తాను ధన్యురాలను అని భావించేది.

అయితే పుత్రులతో కలిసి ఆడుకుంటున్న కద్రువను చూచి వినతా దుఃఖితురాలైంది. కశ్యపుని నివాసం నుండి పొందిన గుడ్లు చాలాకాలంగా అలాగే ఉన్నాయి. కదలడంలేదు. ఈ విషయాన్ని వినతా ఆలోచించింది. కద్రువ భర్తతో పుత్రులని పొందింది. పుత్రులు లేని నేను భర్తను ఎలా సేవించాలి అని విచారించింది. తన ఇంటికి వెళ్ళి పెద్ద రాయిలా ఉన్న గుడ్లను చూచి విచారమగ్నురాలైంది. అప్పుడు “తల్లీ తల్లీ” అనే శిశువు యొక్క మాటలు మధురంగా వినిపించాయి. తన ఎదుట కదులుతున్న ఒక అంశాన్ని చూచింది. తన కుమారుడు తన ఎదుటే ఉన్నాడని భావించింది. ఆ గుడ్లను పెద్ద కర్రతో పగుల గొట్టింది.

దాంతో ఆ గుడ్డు నుండి కేవలం అర్ధశరీరముతో కూడిన శిశువు బయటకు వచ్చాడు. పైభాగ శరీరముతో కూడిన వినతా తన కుమారుడిని చూస్తూ – హా ! ఎంత పని చేశాను. ఎంత అవివేకంగా ప్రవర్తించాను నేను. అని పుత్రఘాతిని దుఃఖించింది. నాయనా ! నేను తప్పు చేశాను. నన్ను క్షమించు. నన్ను వదలిపెట్టు. ఆహా ! అనూరుడా ! ఉత్తర శరీరభాగంలేని వాడవు, అని పలుకుతూ మూర్ఛను పొందింది. పిమ్మట అనూరుడు మెల్లిమెల్లిగా ఆమెను సమీపించి తాకుతాడు అంతలో ఇద్దరు మునిబాలకులు అక్కడికి వచ్చి అనూరుడిని, తల్లిని చూచి ఈ అనూరుడు గొప్ప తేజోవంతుడు. మహా పురుషుడు అని ఈ బాలుడు సూర్యునికి రథసారధిగా కాగలడు,” అని పలికి అతనిని ఆశీర్వదించాడు.

అప్పుడు కశ్యపుడు కూడా వస్తాడు. అనూరుడిని వినతాను చూచి ఇద్దరిని ఓదారుస్తాడు. వెంటనే తన తపోబలంతో పుత్రుడిని సూర్యుని సమీపానికి పంపిస్తాడు. ఈ రకంగా అనూరుడు కూడా మెల్లమెల్లగా సూర్యలోకానికి వెళ్ళి అతనికి రథసారధిగా అవుతాడు. అనూరుడు సూర్యునికి సారధిగా ఉంటూ లోకరక్షణ చేస్తున్నారు. అట్టి కుమారుడిని చూచి వినతా ధన్యురాలనుగా భావించుకుంది. మన వంశంలో ఇటువంటి మహానుభావుని యొక్క పుట్టుక అని తలచింది. అనూరుడు వాసుకి మొదలైన సోదరులతో కలిసి ఆడుకుంటున్నాడు.

పాఠ్యభాగ సారాంశము

ఆధునిక సంస్కృత కవులలో శ్రీమాన్ కోగంటి సీతారామాచార్యులుగారు ప్రసిద్ధులు. వీరు గుంటూరులోని K.V.K. సంస్కృత కళాశాలలో ఉపన్యాసకునిగాను, ప్రిన్సిపాల్గాను సేవలను అందించారు. వీరు ఎన్నో రచనలు రాశారు. సుమారు ఏడు కవితలు రాశారు.

చతుర్వాణీలో పురాణకథల ఆధారంగా నాలుగు నాటకాలు ఉన్నాయి. దీనికి ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం లభించింది. ప్రస్తుత పాఠ్యభాగము చతుర్వాణీ రచనల నుండి స్వీకరింపబడింది.
కశ్యపునికి ఇద్దరు భార్యలు. కద్రువ మరియు వినతా కద్రువ సర్పాలకు జన్మను ఇచ్చింది. వినతా తాను చేసిన పనికి తాను నిందించుకుంది. తనకు పుట్టిన గుడ్డును గట్టిగా పగులకొట్టింది. ఎగువ శరీరంతో ఏర్పడిన అనూరుడు దాని నుండి బయటపడ్డాడు. తరువాత అనూరుడు సూర్యభగవానునికి సారధి అయ్యాడు.

కద్రువ తన పాము పిల్లలతో ఆడుకుంటుంది. తనకు పిల్లలు ఉన్నందున తన సహభార్య అదృష్టమని వినత భావిస్తుంది. ఆమెకు పుట్టిన గుడ్డు పుట్టి చాలా సంవత్సరాలు గడచినా కదలడంలేదు. ఆమె ఎందుకు బాధపడుతోందని కద్రువ అడిగినప్పుడు వినతా తనకు ఎలాంటి ఆందోళన లేదని చెప్పింది. ఇంతలో కశ్యప ఋషి వస్తున్నట్లు ప్రకటించాడు. కద్రువ తన ఆరాధన కోసం వినతాను తొందర పెడతాడు. పిల్లలను కల్గి ఉన్నందుకు తన భర్తకు మరింత ఆరాధనగా ఉంటుందని భావించి వినతా తన ఇంటిలోకి ప్రవేశించి అది చీకటిలో ఉందని భావిస్తుంది. ఆమె గుడ్లువైపు చూస్తూ తన ముఖాన్ని చూడకుండా అడ్డుకుంటుంది.

ఆమె గుడ్డును తాకుతుంది. అప్పుడు ఆమె “తల్లీ ! అని ఎవరో పిలిచే మృదువైన శబ్దాన్ని వింటుంది. గుడ్డు కదిలిందని ఆమె గమనించింది. తన కుమారుడు గుడ్డులోపల నుండి తనను పిలుస్తున్నాడని ఆమె అనుకుంటుంది. ఆమె గుడ్డును పగులగొడుతుంది. ఆమె ఏడుపు శబ్దాన్ని వింటుంది. ఆమె మళ్ళీ కొట్టింది. ఎగువ శరీరం ఏర్పడిన గుడ్డు నుండి అనూరుడు కనిపించాడు. తన తల్లి తనను సగం శరీరంతో చేసిందని అతడు దుఃఖిస్తాడు. వినతా అతనివైపు చూస్తూ పగులగొట్టబోతున్నాడని అనుకుంటూ దాన్ని తొలగిస్తుంది. అనూరుడు మూర్ఛపోతాడు. అతడిని చూడగానే వినతా తన సొంత బిడ్డను హంతకురాలిగా దూషించడం ప్రారంభించాడు. ఆమె కూడా మూర్ఛపోతుంది.

ఆమె స్పృహలోకి వచ్చిన తరువాత, ఆమె తన కొడుకును ఆలింగనం చేసుకోమని దయతో అడుగుతుంది. ఆమెను శపించి బూడిదలో కాల్చమని ఆమె అతన్ని అభ్యర్థిస్తుంది: పాపం ఉండదు, ఆమె చెప్పింది. ఆమె మళ్ళీ మూర్ఛపోతున్నప్పుడు, అనూరుడు తన కోసం నీరు తీసుకురావడానికి వెళ్ళలేకపోతున్నాడు. అప్పుడు ఇద్దరు సన్యాసి యువకులు ఒకరి ఆలోచనలు విధిని అనుసరిస్తాయని చెప్పి ప్రవేశిస్తారు. అనూరుడు వారికి నమస్కరిస్తాడు. వారు వినతాను కశ్యప భార్యగా గుర్తిస్తారు. కశ్యప తెలివితేటలకు హాని కలిగించిందని వినతా చెప్పింది. కశ్యప ఇంతకు ముందు అబ్బాయిలలో ఒకరిని నిర్ణయించుకున్నాడని చిన్న పిల్లలు అంటున్నారు.

సూర్య దేవునికి ఇవ్వబడుతుంది, మరియు అది ఈ బాలుడు. రెండవది జాగ్రత్తగా కాపలాగా ఉండాలి. విధిని అతిక్రమించలేమని వారు విలపించవద్దని వారు సలహా ఇస్తున్నారు. వారు అనుసరుడిని సూర్య భగవానుడి రథసారధిగా ఆశీర్వదిస్తారు. సూర్యుడు దేవుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు, ఎక్కడ ఉన్నాడు అని అనూరుడు చెప్పారు. అతను సూర్యుని రథసారధి అవుతాడని వారి ఆశీర్వాదం ద్వారా మాత్రమే సాధ్యమవుతుంది.

కశ్యప ప్రవేశం అప్పుడు ప్రకటించబడింది. వినతా మూర్ఛపోతుంది. అనూరుడు తన తండ్రికి నమస్కరిస్తాడు. అతను ఎలా నిలబడగలడు అని అడుగుతాడు. అతను సూర్యుడి రథసారధి “అవుతాడని చెప్పి కశ్యప అతనిని ఓదార్చాడు. ఆ కాంతి ప్రపంచాలను చేరుకోవడానికి ఆయనను ఆశీర్వదిస్తాడు. అనూరుడు నెమ్మదిగా కదిలి తనను తాను అంతరిక్షంలోకి వెళ్తాడు. వినతా ఆశ్చర్యంగా కనిపిస్తుంది. సూర్యుడి దయకు తాను అర్హుడని అనూరుడు చెప్పారు. వినతా ఆమెకు వీలైనంత వరకు కనిపిస్తుంది. ఆమె అతన్ని ఒక చిన్న కాంతి పుంజంగా చూస్తుంది. శేషుడు మరియు వాసుకి అనూరుడు సూర్యుడి కంటే ముందే లేచి, గొప్ప బ్రాహ్మణులచే ఆరాధించబడతారు. అతనికి ఖగోళ శరీరం వచ్చింది. అతను వేదాల రూపం అయ్యాడు.

अनुवादः (అనువాదము)

अनूरोः कथाम् आश्रित्य लिखितमिदम् इति कृत्वा अस्य रूपकस्य नाम ‘’आनूरवम्” इति कृतम् । भगवतः कश्यपस्य कद्रूः, विनता इति पत्नीद्वयम् आसीत् । एतयोः कद्रुः “अनन्तः, वासुकी, कर्कोटकः, एलापत्रः, तक्षकः” इत्यादीन् नौकान् पुत्रान् समवाप । अनुक्षणं सा पुत्रैरसह खेलन्ती आनन्दमाप्नोति । तान् स्वाङ्के विनिवेश्य लालयति । अहं धन्या इति चिन्तयति । किन्तु पुत्रैस्सह क्रीडन्तीं कट्टं दृष्ट्वा विनता दुःखिता भवति । कश्यपप्रसादात् प्राप्तौ अण्डौ बहुभ्यः वर्षेभ्यः यथातथं भवतः नोद्भिदतः न प्रचलतः इति चिन्तयति । पुत्रवतीयं कद्रूः भर्तुः बहुमता भवति ।

अलब्धसन्ताना अहं कथं वा पतिं कश्यपं सेवितुं शक्नोमि इति खिद्यते । स्वगृहं गत्वा गण्डशिलासदृशौ अण्डौ वीक्ष्य विचारमग्ना भवति । तदा ‘“अम्ब, अम्ब” इति शिशोः कस्यचन स्वरं श्रुत्वा पुरतः चलन्तम् अण्डं दृष्ट्वा अण्डकर्परपिहितः मम कुमारः मामेव सकरुणं स्मरति इति चिन्तयति । लोहायससदृक्षं लोहकाष्ठं गृहीत्वा अण्डकर्परं भिनत्ति । तेन तस्मात् अण्डात् केवलम् अर्धशरीरमात्रः शिशुः बहिरायाति । पूर्वकायमात्रं कुमारं पश्यन्ती विनता ” हा हतोसि खलु मृत्युप्रायया मया, अहं पुत्रघातिनी, अहं पुत्रघातिनी” इति विलपति । वत्स ! “कर्पख्याजेन चूर्णितोऽसि खण्डितोऽसि । कुमार मां क्षमस्व । मां परिष्वजस्व । अहो, भवान् अनूरुः, उत्तरकायहीनः” इति वदन्ती मूर्च्छति । तदा अनूरुः शनैः शनैः तस्याः सकाशं गत्वा परिस्पृशति ।

अत्रान्तरे द्वौ मुनिकुमारकौ तत्र आगत्य अनूरुं मातरं विनतां च विलोक्य, अनूरुः तेजस्सम्पन्नः महापुरुष इति, सः भगवतः सूर्यस्य रथसारथिः भविष्यतीति अक्त्वा तम् आशीर्भिः अभिनन्द्य निर्गच्छतः । तदा तत्र तपस्वी कश्यपः अपि आगच्छति । अनूरुं दृष्ट्वा `तम् अभिनन्दति विनताञ्च अनुनयति । शीघ्रमेव स्वतपोबलात् पुत्रम् अनूरुं भगवतः सूर्यस्य सकाशं प्रेषयति । एवम् अनूरुरपि शनैः शनैः उड्डीय आदित्यस्य लोकं गत्वा तस्य रथसारथिः भवति । अनूरुः भगवतः सूर्यस्य रथं चालयन् लोकं सर्वं सर्वदा परिरक्षति । तद्दृष्ट्वा विनता आत्मानं धन्यं मनुते, सम्पादिता खलु धन्यता यदस्माकम् अन्वये ईदृशस्य महानुभावस्य सम्भवो जातः इति वासुक्यादयः भ्रातरः अमितम् आनन्दम् अनुभवन्ति ।

कठिनशब्दार्थाः (కఠిన పదాలకు అర్థాలు)

1. कर्परम् = अण्डस्य कवचम्, గుడ్డు పైన పెంకు
2. जिघांसु = हन्तुम् इच्छति इति, చంపడానికి ఇష్టపడిన
3. प्रवरः = गॊत्रप्रवर्तकस्य ऋषेः सन्तानम्, గోత్ర ప్రవర్తకుని ఋషి యొక్క సంతానం

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 1st Poem रहीम के दोहे Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 1st Poem रहीम के दोहे

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
रहीम का संक्षिप्त परिचय लिखिए ।
उत्तर:
कवि का पूरा नाम – अब्दुर्रहीम खानखाना
जीवनकाल – सन् 1556-1627 ई.
जन्म स्थान – लाहौर
माता – पिता – बैरम खान – सुल्तान बेरम
भाषाएँ – तुर्की, संस्कृत, अरबी व फारसी भाषाओं के ज्ञाता
रचनाएँ – रहीम सतसई, बरवै नायिका भेद, श्रृंगार सोरठा आदि ।
भाषा शैली – सरल और अद्भुत
कविताओं की भाषा – अवधि, ब्रज तथा खडीबोली

प्रश्न 2.
रहीम के अनुसार अपने दुःख क्यों छिपाना चाहिए ?
उत्तर:
रहीम के अनुसार अपने दुःख को अपने मन में ही छिपा रखना चाहिए । क्यों कि दूसरों को सुनाने से लोग सिर्फ उसका मज़ाक उडाते हैं, परंतु दुःख को बाँटते नहीं है।

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
रहीम का पूरा नाम क्या है ?
उत्तर:
अब्दुर्रहीम खानखाना

प्रश्न 2.
रहीम किन – किन भाषाओं के ज्ञाता थे ?
उत्तर:
तुर्की, संस्कृत, अरबी व फारसी भाषाएँ

प्रश्न 3.
रहीम किनके दरबारी कवि थे ?
उत्तर:
बादशाह अकबर के

प्रश्न 4.
रहीम के अनुसार विद्याहीन मनुष्य किस के समान है ?
उत्तर:
बिना पूँछ और सिंग

दोहे (దోహాలు)

1. रहिमन धागा प्रेम का, मत तोरो चटकाय ।
टूटे से फिर ना जुरै, जुरै गांठ पर जाय ॥

शब्दार्थ :
चटकाय = झटका, విదిలింపు, జాడింపు, ఊపు ,
जुरै = जुडना, అతికించుట, కలియుట
तोरो = तोडना, త్రుంచుట, విరుచుట
पर जाय = पड़ना, పడుట, సంభవించుట

भाव : प्रेम का धागा (संबंध) बडा ही नाजुक होता है । इसलिए इसे टूटने नहीं देना चाहिए। जिस तरह टूटे धागों को जोडने पर गाँठ पड़ जाती है वैसे ही संबंधों में भी गाँठ पड़ जाती है ।

భావము : ప్రేమ అనే దారము (సంబంధం) చాలా నాజూకైనది. ఇందువల్ల దీనిని తెగనీయకూడదు. ఏ విధంగానైతే తెగిన దారాలను కలిపినపుడు ముడిపడుతుందో . అదే విధంగా సంబంధాల్లో కూడా ముడి (కణుపు) పడుతుంది.

2. रहिमन पानी राखिये, बिन पानी सब सून ।
पानी गये न ऊबरे, मोती मानुस चून ॥

शब्दार्थ :
पानी = चमक, स्वाभिमान, जल ( यहाँ ‘पानी’ का अर्थ तीन अर्थों में दिया गया है ।), మెరుపు, ఆత్మాభిమానం, జలం (నీరు)
सून = सूना, శూన్యము
मानुष = मनुष्य, మానవుడు, మనిషి
चूना = चूना, आटा, సున్నం, పిండి

भाव : रहीम के इस दोहे में “पानी” शब्द के तीन अर्थ हैं। मोती के संदर्भ में चमक, मनुष्य के संदर्भ में आत्म सम्मान, तथा चूने एवं आटे के संदर्भ में पानी । इनके बिना (पानी) सभी व्यर्थ हैं ।

భావము :
రహిమ్ ఈ దోహాలో “పానీ” శబ్దానికి మూడు (3) అర్థాలు చెప్పారు. ముత్యానికి మెరుపు, మనిషికి ఆత్మగౌరవం మరియు సున్నం మరియు పిండికి నీరు. కాబట్టి ఇవి (పానీ) లేనిదే అన్నీ వ్యర్థమే.

3. समय पाय फल होत है, समय पाइ झरि जात ।
सदा रहे नहिं एक सी, का रहीम पछितात ॥

शब्दार्थ :
पाय = पाकर, పొంది
झरिजात = गिर जाता है, పడిపోతుంది
एक सी = एक जैसी (स्थिर), ఒకే విధమైన (స్థిరమైన)
का = किस लिए, దేని కొరకు, దేనికోసం
पछतात = पछताते हो, పశ్చాత్తాప పడుతావో (బాధ)

भाव : समय आने पर वृक्ष पर फल लगता है । झडने का समय आने पर वह झड जाता है । सदा किसी की अवस्था एक जैसी नहीं रहती । इसलिए दुःख के समय पछताना व्यर्थ है ।

భావము : చిగురించే సమయం వచ్చినపుడే వృక్షం మీద ఫలం ఏర్పడుతుంది. రాలిపోయే సమయం వచ్చినపుడు అది రాలిపోతుంది. ఎల్లప్పుడు ఏదికూడా ఒకే పరిస్థితిలో ఉండదు. కాబట్టి దుఃఖం వచ్చినపుడు పశ్చాత్తాపం (బాధ) పడటం వ్యర్థం.

4. टूटे सुजन मनाइए, जौ टूटे सौ बार ।
रहिमन फिर-फिर पोइए, टूटे मुक्ताहार ॥

शब्दार्थ :
टूटे = रूठे हुए, కోపగించుకున్న, అలిగియున్న
सुजन = सज्जन, अच्छे व्यक्ति, సజ్జనుడు, మంచివ్యక్తి
पोइए = पिरोइए, దారంలో ముత్యాలు గ్రుచ్చుట
मुक्ताहार = मोतियों का हार, ముత్యాలహారం

भाव : अगर आपका कोई खास व्यक्ति आपसे नाराज होगया तो उसे मनाए । वह सौ बार रूठे तो सौ बार मनाए । क्योंकि अगर कोई मोती की मां टूट जाती है तो सभी मोतियों को एकत्र कर उसे वापस धागे में पिरोयां जाता है ।

భావము : ఒక వేళ ఎవరైనా మీ ప్రత్యేక వ్యక్తి మీ మీద కోపంతో అలిగినట్లయితే వారిని బుజ్జగించండి. అతడు వందసార్లు అలిగినా వందసార్లు బుజ్జగించండి. ఎందుకంటే ఒకవేళ ఏదైనా ముత్యాలహారం తెగిపోయినట్లయితే దానిలోని ముత్యాలన్నింటిని సేకరించి మరలా దారంలో గ్రుచ్చి ముత్యాల హారంగా తయారు చేయబడుతుందో అలాగే వ్యక్తినీ బుజ్జగించాలి.

5. रहिमन विपदा ही भली, जो थोरे दिन होय ।
हित अनहित या जगत में, जानि परत सब कोय ॥

शब्दार्थ :
विपदा = विपत्ति, संकट, समस्या, मुसीबत, परेशानी, ఆపద, కష్టం, సమస్య, ఇబ్బంది
थोरे = थोड़े, कुछ समय के लिए, కొంచెం, కొద్దిగా, కొంత సమయం కొరకు
हित = भला, अच्छा, మంచి, మేలు
जानि परत = जान लेना, पहचान लेना, తెలుసుకొనుట, గుర్తించుట

भाव : यदि विपत्ति कुछ समय की हो, तो वह भी ठीक ही है, क्यों कि विपत्ति में ही सबके विषय में जाना जा सकता है कि संसार में कौन हमारा हितैषी है और कौन नहीं ।

భావము : ఒక వేళ ఆపద అనేది కొంత సమయానిదే అయినప్పటికి అది కూడా మంచిదే. ఎందుకంటే ఆపదలో మాత్రమే ప్రపంచంలో ఎవరు మన మంచిని లేదా శ్రేయస్సును కోరతారు ఎవరు కోరుకోరు అనేది తెలుస్తుంది.

6. रहिमन निज मन की विथा, मन ही राखो गोय ।
सुनी इलै हैं लोग सब, बाटी न लें हैं कोय ॥

शब्दार्थ :
निज = अपना, తన, స్వీయమగు
विथा = व्यथा, వ్యధ, బాధ
गोय = गोपनीय, रहस्यमय, छिपाने योग्य, గోపనీయత, రహస్య పూరిత, దాచిపెట్టదగిన
इटिल हैं = इठलाना, मजाक उड़ाना, हंसी उडाना, మిడిసిపడుట, ఎగతాళి చేయుట, హేళన చేయుట

भाव : अपने दुःख को अपने मन में ही रखना चाहिए। दूसरों को सुनाने से लोग सिर्फ उसका मज़ाक उड़ाते हैं परंतु दुःख को बाँटते नहीं हैं।

భావము : తన దుఃఖాన్ని తన మనస్సులోనే ఉంచుకోవాలి. ఎందుకంటే ఇతరులకు వినిపించినందువల్ల అందరూ అతనిని హేళన చేస్తారు తప్ప ఆ దుఃఖాన్ని పంచుకోరు.

7. खैर, खून, खाँसी, खुसी, बैर, प्रीति, मदपान ।
रहिमन दाबै ना दबै, जानत सकल जहान ॥

शब्दार्थ :
खैर = खैरियत, कुशल समाचार, ఆరోగ్యం, కుశల సమాచారం
खून = हत्या, హత్య
बैर = शत्रुता, दुश्मनी, శతృత్వము

भाव: दुनिया जानती है कि खैरियत (स्वास्थ्य), खून (हत्या), खाँसी, खुशी, दुश्मनी, प्रेम और शराब का नशा छिपाए नहीं छिपता है ।

భావము : ఆరోగ్యము, హత్య, దగ్గు, సంతోషం / ఆనందం, శతృత్వం, ప్రేమ మరియు మద్యం మత్తు దాచినా దాగవు అన్న విషయం ప్రపంచం మొత్తానికి తెలుసు.

8. रहिमन विद्या, बुद्धि नहीं, नहीं धरम जस दान ।
भू पर जनम वृथा धरै, पशु बिन पूँछ विषान ॥

शब्दार्थ :
धरम = धर्म, कर्तव्य, ధర్మము, కర్తవ్యం
जस = जैसा, ఎలాగైతే
वृथा = व्यर्थ, बेकार, निरर्थक, बिना मतलब का, వ్యర్థం, వృథా , అర్థంలేని
धरै = धारण करना (जन्म लेना ), ధరించుట (జన్మించుట)
विषान = सींग, కొమ్ములు

भाव : जिसके पास न तो विद्या है, न बुद्धि है, जिन्होंने न तो धर्म किया है, न यश अर्जित किया है और न दान दिया है उनका पृथ्वी पर जन्म लेना व्यर्थ है । वे लोग तो बिना पूँछ और सिंग के पशु के समान हैं ।

భావము : ఎవరివద్దనైతే విద్యా, బుద్ధిలేదో ఎవరైతే ధర్మాన్ని, కీర్తి – ప్రతిష్టలను సంపాదించలేదో మరియు దానం చేయలేదో వారు భూమి మీద జన్మించడం వ్యర్థం. అలాంటి వారు తోక మరియు కొమ్ములు లేని పశువుతో సమానం.

दोहे के भाव (దోహాలు భావార్థాలు)

1. रहिमन धागा प्रेम का, मत तोरो चटकाय ।
टूटे से फिर मा जुरै, जुरै गांठ पर जाय ॥

भावार्थ : इस दोहे में रहीम उपदेश देते हैं कि “प्रेम का धागा (संबंध ) बडा ही नाजुक होता है । इसलिए इसे टूटने नहीं देना चाहिए । क्यों कि, जिस तरह टूटे धागों को जोडने पर गाँठ पड जाती है वैसे ही संबंधों में भी गाँठ पड जाती है’ ।

భావార్థము : రహీమ్ ఈ దోహాలో ప్రేమ అనే దారము (సంబంధం) చాలా నాజూకైనది. ఇందువల్ల దీనిని తెగనీయకూడదు. ఎందుకంటే ఏవిధంగానైతే తెగిన దారాలను కలిపినపుడు ముడిపడుతుందో అదే విధంగా సంబంధాల్లో కూడా ముడి (కణుపు) పడుతుందని ఉపదేశించారు.

2. रहिमन विपदा ही भली, जो थोरे दिन होय ।
हित अनहित या जगत में, जानि परत सब कोय ॥

भावार्थ : इस दोहे में रहीम का कहना है कि “यदि विपत्ति कुछ समय की हो, तो वह भी ठीक ही है। क्यों कि विपत्ति में ही संसार में कौन हमारा हितैषी है और कौन नहीं सबके विषय जाना जा सकता है ।

భావార్థము : ఈ దోహాలో రహీమ్ ఒకవేళ ఆపద అనేది కొంత సమయానిదే అయినప్పటికి అది కూడా మంచిదే. ఎందుకంటే ఆపదలో మాత్రమే ప్రపంచంలో (సమాజం) ఎవరు మన మంచిని / శ్రేయస్సును కోరతారు, ఎవరు కోరుకోరు అనేది తెలుస్తుందని చెప్పారు.

3. खैर, खून, खाँसी, खुसी, बैर, प्रीति, मदपान ।
रहिमन दाबै ना दबै, जानत सकल जहान ॥

भावार्थ : कवि रहीम का कहना है कि “संसार में खैरियत (स्वास्थ्य), खून (हत्या), खाँसी, खुशी, दुश्मनी, प्रेम और शराब का नशा छिपाने पर भी छिपाया नहीं जा सकता ।

భావార్థము : ఆనందం, శతృత్వం, ప్రేమ మరియు మద్యం మత్తును దాచినా దాగవు” అని చెప్పారు.

रहीम के दोहे Summary in Hindi

कवि परिचय (కవి పరిచయం)

रहीम का पूरा नाम अब्दुर्रहीम खानखाना था । आपका जन्म सन् 1556 ई को लाहौर में हुआ । उनके पिता का नाम बैरम खान तथा माता का नाम सुल्तान बेगम था । बैरम खान बादशाह अकबर के संरक्षक थे ।

रहीम तुर्की, संस्कृत अरबी व फारसी भाषाओं के ज्ञाता थे। रहीम अकबर के दरबारी कवि थे । उनकी मृत्यु सन् 1627 ई. में हुई ।

साहित्यिक योगदान : रहीम ने अपनी काव्य रचना द्वारा हिन्दी साहित्य की अद्भुत सेवा की ।

रहीम के ग्रंथों में “रहीम सतसई”, “बरवै नायिका भेद”, “नगर शोभा’, ‘श्रृंगार सोरठा,” “फुटकर बरवै’, सवैये आदि प्रसिद्ध हैं । रहीम के काव्य में नीति, भक्ति, प्रेम और श्रृंगार का सुंदर समावेश मिलता है । इन्होंने अपने अनुभवों को सरल शैली में अभिव्यक्त किया । इनकी काव्य रचनाओं में अवधि, ब्रज भाषा और खडी बोली का प्रयोग किया गया है । रहीम ने तद्भव शब्दों का अधिक प्रयोग किया है ।