Srinivas – Page 6 – TS Board Solutions

TS Inter 2nd Year Hindi Grammar संधि

October 22, 2024October 21, 2024 by Srinivas

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material Grammar संधि Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Grammar संधि

संधि ( सम् + धि) शब्द का अर्थ है ‘मेल’ । दो निकटवर्ती वर्णों के परस्पर मेल से जो विकार (परिवर्तन) होता है वह संधि कहलाता है । जैसे –
सम् + तोष = संतोष
देव + इंद्र = देवेंद्र
भानु + उदय = भानूदय ।

संधि के भेद :
संधि तीन प्रकार की होती हैं –

स्वर संधि,
व्यंजन संधि,
विसर्ग संधि

1. स्वर संधि :
दो स्वरों के मेल से होने वाले विकार (परिवर्तन) को स्वर संधि कहते हैं । जैसे – चिकित्सा + आलय = चिकित्सालय ।
स्वर – संधि पाँच प्रकार की होती हैं।
क) दीर्घ संधि,
ख) गुण संधि,
ग) वृद्धि संधि,
घ) यण संधि,
ङ) अयादि संधि

क) दीर्घ संधि :
ह्रस्व या दीर्घ अ, इ, उ के बाद यदि ह्रस्व या दीर्घ अ, इ, उ आ जाएँ तो दोनों मिलकर दीर्घ आ, ई और ऊ हो जाते हैं । जैसे-

(अ) अ / आ + अ / आ = आ
अ + अ = आ – धर्म + अर्थ = धर्मार्थ
अ + आ = आ – हिम + आलय = हिमालय
अ + आ = आ – पुस्तक + आलय = पुस्तकालय
अ + आ = आ – विद्या + अर्थी = विद्यार्थी
अ + आ = आ – विद्या + आलय = विद्यालय

(आ) इ और ई की संधि
इ + इ = ई – रवि + इंद्र = रवींद्र; मुनि + इंद्र = मुनींद्र
इ + ई = ई – गिरि + ईश = गिरीश; मुनि + ईश = मुनीश
ई + इ = ई – मही + इंद्र = महींद्र नारी + इंद्र = नारींद्र
ई + ई = ई – नदी + ईश = नदीश; मही + ईश = महीश

ग) उ और ऊ की
उ + उ = ऊ – भानु + उदय = भानूदय; विधु + उदय = विधूदय
उ + ऊ = ऊ – लघु + ऊर्मि = लघूर्मि; सिधु + ऊर्मि = सिंधूर्मि
ऊ + उ = ऊ – वधू + उत्सव = वधूत्सव; विधू + उल्लेख = वधूल्लेख
ऊ + ऊ = ऊ – भू + ऊर्ध्व = भूर्ध्व; वधू + ऊर्जा = वधूर्जा

ख) गुण संधि :
इसमें अ, आ के आगे इ, ई हो तो ए; उ, ऊ हो तो ओ तथा ॠ हो तो अर् हो जाता है । इसे गुण – संधि कहते हैं। जैसे –
(अ) अ + इ = ए; नर + इंद्र = नरेंद्र
अ + ई = ए; नर + ईश = नरेश
आ + इ = ए; महा + इंद्र = महेंद्र
आ + ई = एं; महा + ईश = महेश

(आ) अ + उ = ओ ; ज्ञान + उपदेश = ज्ञानोपदेश
आ + उ = ओं; महा + उत्सव = महोत्सव
अ + ऊ = ओ; जल + ऊर्मि = जलोर्म
आ + ऊ ओ; महा + ऊर्मि = महोर्मि

(इ) अ + ऋ = अर् देव + ऋषि = देवर्षि

(ई) आ + ऋ = अर् महा + ऋषि = महर्षि

ग) वृद्धि संधि :
अ, आ का ए, ऐ से मेल होने पर ऐ तथा अ, आ का ओ, औ से मेल होने पर औ हो जाता है । इसे वृद्धि संधि कहते हैं । जैसे –

(अ) अ + ए = ऐ; एक + एक = एकैक
अ + ऐ = ऐ ; मत + ऐक्य = मतैक्य
आ + ए = ऐ: सदा + एव = सदैव
आ + ऐ = ऐ; महा + ऐश्वर्य = महैश्वर्य

(आ) अ + ओ = औ ; वन + औषधि = वनौषध
आ + ओ = औ ; महा + औषधि = महौषधि
अ + औ = औ ; परम + औषध = परमौषध
आ + औ = औ ; महा + औषध = महौषध

(घ) यण संधि :
(अ) इ, ई के आगे कोई विजातीय (असमान) स्वर
होने पर इ ई को ‘य्’ हो जाता है ।

(आ) उ, ऊ के आगे किसी विजातीय स्वर के आने पर उ ऊ को ‘व्’ हो जाता है ।

(इ) ‘ऋ’ के आगे किसी विजातीय स्वर के आने पर ऋ
को ‘र’ हो जाता है। इन्हें यण संधि कहते हैं ।
इ + अ = य् + अ ; यदि + अपि = यद्यपि
ई + आ = य् + आ; इति + आदि = इत्यादि
ई + अ = य् + अ नदी + अर्पण = नद्यर्पण
ई + आ = य् + आ; देवी + आगमन = देव्यागमन

(ई) उ + अ = व् + अ ; अनु + अय = अन्वय
उ + आ = व् + आ; सु + आगत = स्वागत
उ + ए = व् + ए; अनु + एषण = अन्वेषण
ऋ + अ = र् + आ; पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा

ङ) अयादि संधि :
ए, ऐ और ओ औ से परे किसी भी स्वर के होने पर क्रमशः अय्, आय्, अव् और आव् हो जाता है । इसे अयादि संधि कहते हैं ।
(अ) ए + अ = अय् + अ; ने + अन = नयन
(आ) ऐ + अ = आय् + अ ; गै + अक = गायक
(इ) ओ + अ = अव् + अ ; पो + अन = पवन
(ई) औ + अ = आव् + अ; पौ + अक = पावक
औ + इ = आव् + इ; नौ + इक = नाविक

2. व्यंजन संधि :
व्यंजन के निकट स्वर या व्यंजन आने से व्यंजन में जो परिवर्तन होता है उसे व्यंजन संधि कहते हैं । जैसे- शरत् + चंद्र शरच्चंद्र । उत् + ज्वल = उज्जवल ।

(अ) किसी वर्ग के पहले वर्ण क्, च्, ट्, त्, प् का मेल किसी वर्ग के तीसरे अथवा चौथे वर्ण या य्, र्, ल्, व्, ह या किसी स्वर से हो जाए तो क् को को ज् ट् ग् च् को -ड़ और को ब् हो जाता है । जैसे –
क् + ग = ग्ग ; दिक् + गज = दिग्गज ।
क् + ई = गी ; वाक् + ईश = वागीश ।
च् + अ = ज् ; अच् + अंत = अजंत ।
ट् + आ = डा ; षट + आनन = षडानन ।

(आ) यदि किसी वर्ग के पहले वर्ण (क्, च्, ट्, त्, प्) का मेल न् या म् वर्ण से हो तो उसके स्थान पर उसी वर्ग का पाँचवाँ वर्ण हो जाता है। जैसे –
क् + म = वाक् + मय = वाङ्मय
ट् + म = ण् षट् + मास = षण्मास
त् + न = न् उत् + नयन = उन्नयन

(इ) त् का मेल ग, घ, द, ध, ब, भ, य, र, व या किसी स्वर से हो जाए तो द् हो जाता है । जैसे –
त् + भ = द्भ सत् + भावना = सद्भावना
त् + ई = दी जगत् + ईश = जगदीश
त् + भ = द्भ भगवत् + भक्ति = भगवद्भकति
त् + र = द्र तत् + रूप = तद्रूप
त् + ध = द्ध सत् + धर्म = सद्धर्म

(ई) त् से परे च् या छ् होने पर च, ज् या झ् होने पर ज्, ट् या ट् होने पर ट्, ड् या ढ् होने पर ड् और ल होने पर ल् हो जाता है । जैसे-
त् + च = च्च उत् + चारण = उच्चारण
त् + च = ज्ज सत् + जन = सज्जन
त् + ट = ट्ट तत् + टीका = तट्टीका
त् + ड = ड्ड उत् + डयन = उड्डयन
त् + ल = ल्ल उत् + लास = उल्लास

(उ) यदी म के बाद क्से म् तक कोई व्यंजन हो तो म् अनुस्वार में बदल जाता है । जैसे –
म् + क = सम् + कल्प = संकल्प
म् + च = सम् + चय = संचय
म् + त = सम् + तोष = संतोष
म् + ब = सम् + बंध = संबंध
म् + प = सम् + पूर्ण = संपूर्ण

(ऊ) म् के बाद म का द्वित्व हो जाता है। जैसे
म् + म = म्म सम् + मति = सम्मति
म् + म = म्म सम् + मान = सम्मान

3. विसर्ग संधि :
विसर्ग (:) के बाद स्वर या व्यंजन आने पर विसर्ग में जो विकार होता है उसे विसर्ग संधि कहते हैं। जैसे – मनः + अनुकूल = मनोनुकूल है। जैसे –

(अ) विसर्ग के पहले यदि ‘अ’ और बाद में भी ‘अ’ अथवा वर्गों के तीसरे, चौथे पाँचवें वर्ण, अथवा य, र, ल, व हो तो विसर्ग का ओ हो जाता है। जैसे-
मनः + अनुकूल = मनोनुकूल
अधः + गति = अधोगति
मनः + बल = मनोबल

(आ) विसर्ग से पहले अ, आ को छोड़कर कोई स्वर हो और बाद में कोई स्वर हो, वर्ग के तीसरे, चौथे, पाँचवें वर्ण अथवा य, र, ल, व, ह में से कोई हो तो विसर्ग का र यार हो जाता है । जैसे –
निः + आहार = निराहार;
निः + आशा = निराशा
निः + धन = निर्धन

(इ) विसर्ग से पहले कोई स्वर हो और बाद में च, छ या श हो तो विसर्ग का श हो जाता है। जैसे –
निः + चल = निश्चल;
निः + छल = निश्छल;
दु: + शासन = दुश्शासन

(ई) विसर्ग के बाद यदि त या स हो तो विसर्ग स् बन जाता है । जैसे –
नमः + ते = नमस्ते;
निः + संतान = निस्संतान;
दु: + साहस = दुस्साहस

(उ) विसर्ग से पहले इ, उ और बाद में क, ख, ट, ठ प फ में से कोई वर्ण हो तो विसर्ग का षं हो जाता है। जैसे-
निः + कलंक = निष्कलंक
चतुः + पाद = चतुष्पाद;
निः + फल = निष्फल:

(ऊ) विसर्ग से पहले अ, आ हो और बाद में कोई भिन्न स्वर हो तो विसर्ग का लोप हो जाता है। जैसे – निः + रोग = निरोग; निः + रस = नीरस (ॠ) विसर्ग के बाद क, ख अथना प, फ होने पर विसर्ग में कोई परिवर्तन नहीं होता । जैसे-
अंतः + करण = अंतःकरण

अभ्यास

(इसमें संधि तथा संधि विच्छेद भी दिया गया है ।)

1) हिमालय = हिम + आलय
2) विद्यार्थी = विद्या + अर्थी
3) नरेश = नर + ईश
4) एकैक = एक + एक
5) स्वागत = सु + आगत
6) यद्यपि = यदि + अपि
7) नयन = ने + अन
8) जगदीश = जगत् + ईश
9) महेंद्र = महा + इंद्र
10) सज्जन = सत् + जन

11) सम्मान = सम् + मान
12) मनोनुकूल = मनः + अनुकूल
13) निराशा = निर + आशा
14) सदैव = सदा + एव
15) महेश = महा + ईश
16) पुस्तकालय = पुस्तक + आलय
17) परोपकार = पर + उपकार
18) मतैक्य = मत + ऐक्य
19) मुनींद्र = मुनि + इंद्र
20) देवर्षि = देव + ऋषि

TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(d)

October 22, 2024October 21, 2024 by Srinivas

Students must practice this TS Inter 1st Year Maths 1B Study Material Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(d) to find a better approach to solving the problems.

TS Inter 1st Year Maths 1B Applications of Derivatives Solutions Exercise 10(d)

I. Find the angle between the curves given below. (March 2014) (E.Q.)

Question 1.
x + y + 2 = 0, x² + y² – 10y = 0
Answer:
x + y + 2 = 0 ⇒ x = – (y + 2)
x² + y² – 10y = 0
⇒ (y + 2)² + y² – 10y = 0
⇒ y² + 4y + 4 + y² – 10y = 0
⇒ 2y² – 6y + 4 = 0
⇒ y² – 3y + 2 = 0
⇒ (y – 2) (y – 1) = 0
⇒ y = 1 (or) y = 2
x = – (y + 2)
y = 1 ⇒ x = -(1 + 2) = -3
y = 2 ⇒ x = -(2 + 2) = -4
The points of intersection at P (- 3, 1) and Q (- 4, 2)
Equation of curve is x + y – 10y = 0
Differentiating w.r.to ‘x’
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(d) 1

Question 2.
y² = 4x, x² + y² = 5. (E.Q.) (May 2007)
Answer:
The given equations of curves are y² = 4x and x² + y² = 5
Eliminating y, we get x² + 4x = 5
⇒ x² + 4x – 5 = 0
⇒ (x – 1) (x + 5) = 0
⇒ x = 1 or – 5
From y² = 4x and x = 1
⇒ y² = 4 ⇒ y = ±2
But when x = -5, y is imaginary and not real
Points of Intersection are
P(1, 2) and Q(1, -2)
From the equation y² = 4x
⇒ 2y \(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}\) = 4
⇒ \(\frac{d y}{d x}=\frac{z}{y}\) …….(1)
At P(1, 2), slope of first curve from (1)
m₁ = \(\frac{2}{2}\) = 1
and m₂ = slope of second curve from (2)
= \(\frac{-1}{2}\)
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(d) 2

Question 3.
x² + 3y = 3, x² – y² + 25 = 0 (E.Q.)
Answer:
x² + 3y = 3 ……….(1),
x² – y² + 25 = 0 ………….(2)
are the equations of given curves.
From (1) x² = 3 – 3y
From (2), 3 – 3y – y² + 25 = 0
⇒ – y² – 3y + 28 = 0
⇒ y² + 3y – 28 = 0
⇒ (y + 7)(y – 4) = 0
⇒ y = 4 or y = -7
If y = 4 then x² = 3 – 12 = -9
Values of x are not real.
If y = – 7 then x² = 3 + 21
⇒ x² = 24 = ± 2√6
∴ Points of intersection are
P (2√6 , -7) and Q (-2√6 , -7)
From (1), 2x + 3 \(\frac{d y}{d x}\) = 0
⇒ \(\frac{d y}{d x}=\frac{-2 x}{3}\)
Slope of the tangent at P (2√6 , -7) to the curve (1) is m₁ = \(\frac{-2(2 \sqrt{6})}{3}=\frac{-4 \sqrt{6}}{3}\)
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(d) 3

Question 6.
y² = 8x, 4x² + y² = 32
Answer:
y = 8x ….(1)
4x² + y² = 32
⇒ 4x² + 8x – 32 = 0
⇒ x² + 2x – 8 = 0
⇒ (x + 4) (x – 2) = 0
⇒ x = 2 or x = – 4
When x = 2, y² = 16 ⇒ y = ± 4
∴ Points of intersection are P (2, 4) and Q (2, – 4)
From (1), 2y \(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}\) = 8 ⇒ \(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}=\frac{4}{\mathrm{y}}\)
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(d) 4

Question 7.
x²y = 4, y(x² + 4) = 8.
Answer:
x²y = 4 ………………(1)
y(x² + 4) = 8 …………(2)
From (1), x² = \(\frac{4}{y}\)

Substitute x² value in equation (2)
∴ y(\(\frac{4}{y}\)+4) = 8 ⇒ y\(\left(\frac{4+4 y}{y}\right)\) = 8
⇒ 4 + 4y = 8 ⇒ y = 1
∴ x² = \(\frac{4}{y}\)
⇒ x² = 4
⇒ x = ±2
∴ Points of intersection are P(2, 1), Q(-2, 1)
From (1)
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(d) 5

Question 8.
Show that the curves 6x² – 5x + 2y = 0 and 4x² + 8y² = 3 touch each other at \(\left(\frac{1}{2}, \frac{1}{2}\right)\). (E.Q)
Answer:
The given curves are 6x² – 5x + 2y = 0 ………..(1)
and 4x² + 8y² = 3 ………..(2)
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(d) 6
Slopes of two curves at \(\left(\frac{1}{2}, \frac{1}{2}\right)\) are equal and hence the given curves touch each other at \(\left(\frac{1}{2}, \frac{1}{2}\right)\).

TS Inter 2nd Year Hindi उपवाचक Chapter 2 गाँव का ईश्वर

October 22, 2024October 21, 2024 by Srinivas

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material उपवाचक 2nd Lesson गाँव का ईश्वर Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi उपवाचक 2nd Lesson गाँव का ईश्वर

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
रतन कौन है ? उसके बारे में तीन – चार वाक्य लिखिए ।
उत्तर:
रतन शिवपाल का शिक्षित जेष्ठ पुत्र जो शहर में नौकरी करता घर चलाने के लिए हर महीना पैसा भेजता है । उसमें विनय विवेक, वात्सल्य, उदात्त भाव आदि कूट कूट कर भरे रहते हैं। अपनी छोटी बहन केशर को, बेमेल विवाह से बचाने की भरसक कोशिश करता है। शहर में उसे पढ़ाकर सयानी कर योग्य युवक से शादी कराना चाहता है। सचमुच रतन घर का, गाँव का और समाज का रतन है ।

प्रश्न 2.
‘गाँव का ईश्वर’ प्रकांकी का उद्देश्य क्या है ?
उत्तर:
‘अशिक्षा से ग्रामीण प्रांतों में कई दुष्परिणाम होते रहते हैं । उनमें बेमेल विवाह, बाल्यविवाह, लडकियों को समान अधिकार न देना, शिक्षित संतान की भावनाओं को प्राथमिकता न देना, बडों की पसंद को छोटों की पसंद बनाकर थोपना, बड़ा आदमी चाहे कैसे भी हो, गाँव का ईश्वर समझना आदि हैं। इन बिंदुओं की ओर पाठकों की दृष्टि आकृष्ट कर इन दुष्परिणामों को दूर कराने की कोशिश करना ही इस एकांकी का मुख्य उद्देश्य है ।

गाँव का ईश्वर Summary in Hindi

लेखक परिचय

डॉ. लक्ष्मीनारायण लाल का जन्म सन् 1927 में हुआ था । तथा निधन सन् 1987 में हुआ था । वे न केवल श्रेष्ठ नाटककार थे, बल्कि एकांकीकार, कहानीकार, उपन्यासकार और समीक्षक भी थे। वे संगीत नाटक अकादमी द्वारा सम्मानित किए गए तथा साहित्य कला परिषद एवं हिंदी अकादमी द्वारा पुरस्कृत किए गए ।

लक्ष्मीनारायण लाल जी के प्रमुखनाटक हैं- अंधाकुआँ, मादा केक्टस, सुंदर रस, सुखा सरोवर आदि । इनके एकांकी संग्रह हैं – पर्वत के पीछे, नाटक बहुरूपी, ताजमहल के आँसू, मेरे श्रेष्ठ एकांकी आदि । इनके आनेवाला कल, लेडी डॉक्टर डाकू आए थे, मेरी प्रतिनिधि कहानियाँ आदि प्रसिद्ध कहानी संग्रह हैं । इनके उपन्यासों के अंतर्गत धरती की आँखें, बया का घोंसला और सांप, काले फूल का पौधा, अपना-अपना राक्षस आदि प्रसिद्ध हैं । आधुनिक हिंदी कहानी, आधुनिक हिंदी नाटक और रंगमंच आदि इनके समीक्षा – ग्रंथ हैं ।

आपकी रचनाओं में मध्यवर्गीय नागरिक जीवन, ग्रामीण जीवन, मानवीय संबंध, प्रेमकी विभिन्न मनोदशाएँ आदि प्रतिबिंबित हैं ।

प्रस्तुत एकांकी ‘गाँव का ईश्वर’ गाँव की अशिक्षा से होनेवाले बेमेल विवाह अंध विश्वास आदि दुष्परिणामों को दर्शानेवाला सफल पुकांकी है ।

सारांश

ग्रामीण शिवपाल के परिवार में उसकी पत्नी, रतन जतन नामंक दो बेटे तथा केशर नामक बेटी हैं। बेटी पूरे तेरह साल की भी नहीं है। शिवपाल उस नादान बेटी केशर का बेमेल विवाह दोबार विवाहित एक विधुर बूढ़े से करने की कोशिश करता है । वह किसीका नहीं सुनता। यह विवाहं केशर को पसंद नहीं है । वह पिता को अपनी अनिच्छा बताने से डरती है । उसका बड़ा भाई रतन शिक्षित और शहर में रहकर नौकरी करता है । उसकी कमाई से घर चलता है । वह भी इस विवाह का विरोध करता है । इस कारण शिवपाल रतन से नाराज होता है और गालियाँ देता रहता है । रतन की माँ उसका खंडन करती है ।

एक ओर विवाह की तैयारियाँ होती रहती हैं। सभी सगे – संबंधी आ जाते हैं । कोलाहल मच जाता हैं। लेकिन रतन नहीं आपाता है । कुछ बुजुर्ग रतन और शिवपाल के बारेमें बातचीत करते रहते हैं । इतने में मुहूर्त के पहले रतन आता है । वह बुजुर्गों और माँ का चरणस्पर्श करता है । पिता का अभिवादन करता है । सभी सगे-संबंधियों को कपड़े और बच्चों को मिठाई, खिलौने लाता है । बहन को विवाह संबंधी वस्त्र और आभूषण लाता है ।

साथ साथ पैसा भी लाता है । फिर भी रतन और केशव खुश नहीं हैं । अकेले रतन केशव से कहता है कि मेरी दुन्तारी मुन्नी ! चल, भाग चल ! मैं तुझे इसी तरह शहर ले जाऊँगा, छिप जाऊँगा तुझे लेकर। शहर में तुझे पढ़ाऊँगा, सयानी करूँगा, और जब जीवन के प्रति तेरा दृष्टिकोण निश्चित हो जाएगा, तब तेरी शादी करूँगा ठीक तेरे ही योग्य । नहीं तो यह घर, यह गाँव, यहाँ का ईश्वर तुझे इसी तरह जिंदा गाड़ देगा इसी धरती । इस तरह कई प्रकार वह समझ – बुझाता, उत्साह भरने की कोशिश करता है । लेकिन बेबस केशर, ऐसा नहीं भइया, कहते हुए सिसकती उसके पैरों से लिपट जाती हैं । रतन भी रो पड़ता है ।

विफल होकर निस्सहाय रतन चुपचाप घर छोड़कर राहर लौट जाता है । माँ और बेटी से पड़ती हैं। पिता गाली देता है। बाकी लोग आश्चर्यपूर्ण दुःख से एक- दूसरे को देखते ही रह जाते हैं ।

गाँव का ईश्वर Summary in Telugu

సారాంశము

గ్రామీణుడైన శివపాల్ కుటుంబంలో అతని భార్య, రతన్, జతన్ అనే పేరుగల ఇరువురు కుమారులు, కేశర్ అనే పేరుగల ఒక కుమార్తె ఉంటారు. శివపాల్ తన 13 ఏళ్ళు కూడ లేని అమాయకపు కూతురు కేశర్ వివాహం రెండు పెళ్ళిళ్ళయి భార్యలు చనిపోయిన వృద్ధునితో చేయటాన్కి ప్రయత్నిస్తాడు.

అతను ఎవరి మాట వినని, మొండిఘటం. కేశర్కి ఈ సంబంధం ఇష్టం లేదు. కాని తండ్రికి ఈ మాట చెప్పటాన్కి భయపడ్తుంది. తన పెద్దన్న రతన్ విద్యావంతుడు. పట్టణంలో ఉంటూ ఉద్యోగం చేస్తుంటాడు. అతని సంపాదనతో ఇల్లు గడుస్తుంది. అతను కూడా ఈ వివాహాన్ని వ్యతిరేకిస్తాడు. రతనంటే శివపాల్కు పడదు; అతడంటే కోపడతాడు, తిడుతుంటాడు. రతన్ తల్లి ఖండిస్తూ ఉంటుంది.

ఒకవైపు పెళ్ళి పనులు ముమ్మరంగా జరుగుతాయి. బంధుమిత్రులు వస్తారు. ఇల్లంతా సందడి. కాని రతన్ ఇంకా రాలేదు. కొందరు పెద్దలు, తండ్రి-పెద్దకొడుకు రతన్ గురించి మాట్లాడు కొంటూ ఉంటారు. ఇంతలో ముహూర్తానికి ముందుగ రతన్ వచ్చిపెద్దలకు, తల్లికి పాదాభివందనంచేస్తాడు. తర్వాత ఆలస్యంగా వచ్చిన తండ్రికి అభివాదం చేస్తాడు.

బంధువు లందరికి కొత్త బట్టలు, పిల్లలకు మిఠాయి ఆట వస్తువులు, చెల్లకి పెళ్ళిబట్టలు-నగలు తీసుకువస్తాడు. అంతేకాకుండా అవసరమైన డబ్బు తీసుకొస్తాడు. అయినా రతనక్కు, చెల్లికి సంతోషముండదు. ఒంటరిగా ఉన్నపుడు చెల్లికి హితబోధ చేస్తుంటాడు-నా ముద్దులమున్నా! రా, నాతో వచ్చేయ్, పారిపోదాం, పట్నానికి తీసుకుపోతా, ఎవరికి కనపడకుండా ఉందాం, పట్నంలో నిన్ను చదివిస్తా, తెలివైనదానిగా తయారుచేస్తా, జీవితం మీద అవగాహన కల్గినపుడు నీకు సరిజోడైన యువకునితో పెళ్ళిచేస్తా.

ఒప్పుకోకపోతే ఈ యిల్లు, ఈ పల్లె, ఇక్కడ దేవుళ్ళు- ఈ పెద్దలు నిన్ను ఇదే విధంగా ఈ నేలలో బతికుండగానే పాతరేస్తారు. ఈ విధంగా పరిపరివిధాల నచ్చజెప్తూ ప్రోత్సహిస్తూ ఉంటాడు. కాని నిస్సహాయురాలు కేశర్, వద్దన్నయ్యా, అలా కాదు అంటూ ఎక్కెక్కి ఏడుస్తూ అన్న కాళ్ళను చుట్టేసుకొంటుంది. రతన్ కూడ ఏడ్వటం మొదలెట్టాడు.

చివరకు విఫలంచెంది దిక్కుతోచక రతన్ మెల్లగా ఎవరికీ తెలియకుండా ఇల్లు విడచి పట్నం వెళ్ళిపోతాడు. తల్లి, కూతురు భోర్మని ఏడుస్తుంటారు. తండ్రి తిట్లు లంకించుకొంటాడు. మిగిలిన జనం ఆశ్చర్యం చెంది దుఃఖంతో ఒకరిముఖాలు ఒకరు చూసుకొంటూ ఉంటారు.

TS Inter 2nd Year Hindi उपवाचक Chapter 1 अंधेर नगरी

October 22, 2024October 21, 2024 by Srinivas

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material उपवाचक 1st Lesson अंधेर नगरी Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi उपवाचक 1st Lesson अंधेर नगरी

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
गोबरधनदास के बारे में आप क्या जानते हैं ?
उत्तर:
गोबरधनदास गुरू महंत का एक शिष्य है । वह बहुत बडा लोभी हैं। गुरू महंत के साथ देशाटन करते हुए अंधेर नगरी पहुँचता है । वहाँ हर चीज टके सेर मिलती है । गुरूजी मना करने के बाद भी वहीं रहना चाहता हैं । भिक्षा में पैसे मिले तो मिठाई लाकर खाता है । एक दिन किसी दीवार टूटने से एक बकरी दबकर मर जाती है । फरियादि के अनुसार राजा दीवार बनानेवाले कोतवाल को फाँसी देने का आदेश देता हैं । गोबर धनदास मोटा आदमी होने के वजह से सिपाही उसको पकड लेते हैं । तब गुरू की दुहाई देता है । गुरू आकर कहता है कि इस शुभ घडी में मरनेवाला सीधे स्वर्ग जाएगा । यह सुनते ही हर आदमी फाँसी पर चढने तैयार होता है । आखिर राजा खुद फाँसी पर चढकर मर जाता है। गुरू महंत और शिष्य उस नगरी से भाग निकलते हैं ।

प्रश्न 2.
“अंधेर नगरी’ एकांकी के अंत में फाँसी पर कौन चढा ? और क्यों ?
उत्तर:
“अंधेर नगरी’ एकांकी के अंत में चौपट राजा खुद फाँसी पर चढता है और मरजाता है । क्यों कि गुरू महंत ने गोबरधनदास को बचाने के लिए कहा कि इस शुभ घडी में मरनेवाला सीधे स्वर्ग जाएगा। सीधे स्वर्ग जाने की लालच में राजा फाँसी पर चढा । गोबर धनदास मोटा आदमी होने के वजह से सिपाही उसको पकड लेते हैं ।

अंधेर नगरी Summary in Hindi

लेखक परिचय

आधुनिक हिन्दी साहित्य के पितामह श्री भारतेंदु हरिश्चंद्र का जन्म सन् 1850 में हुआ था । इनका मूल नाम “हरिश्चंद्र’ था, “भारतेंदु” उनकी उपाधि थी । हिन्दी साहित्य में आधुनिक काल का प्रारंभ भारतेंदु माना जाता है । इन्होंने अपनी रचनाओं में देश की गरीबी, पराधीनता का चित्रण किया है । हिन्दी को राष्ट्रभाषा के रूप में प्रतिष्ठित करने में भी इनका योगदान रहा। यह एक मौलिक नाटक है ।

साहित्यिक परिचय : भारतेंदु बहुमुखी प्रतिभा संपन्न थे । वे एक उत्कृष्ट कवि, व्यंग्यकार सफल नाटककार, जागरूक पत्रकार तथा ओजस्वी गद्यकार थे। इसके अलावा लेखक, कवि, संपादक, निबंधकार एवं कुशल वक्ता भी थे । इनकी प्रमुख रचनाएँ हैं सत्य हरिश्चंद्र, चंद्रावली, भारत दुर्दशा, नीलदेवी, अंधेर नगरी, प्रेम जोगनी, वैदिकी हिंसा हिंसा न भवति । इन्होंने “हरिश्चंद्र पत्रिका”, “कविवचन सुधा’ और बालविबोधिनी पत्रिकाओं का संपादन भी किया । केवल पैंतीस वर्ष की आयु तक इन्होंने अनेक दिशाओं में काम किया । इनका निधन सन् 1885 में हुआ था ।

कवि परिचय : आधुनिक हिन्दी साहित्य के पितामह श्री भारतेंदु हरिश्चंद्र का जन्म सन् 1850 में हुआ था । इनको आधुनिक काल के प्रवक्त माना जाता है । इसलिए इस युग को “भारतेंदु युग’ भी कहा जाता है । इनका मूल नाम ‘ हरिश्चंद्र’ था, भारतेंदु उनकी उपाधि थी । इन्होंने अपनी रचनाओं में देश की गरीबी, पराधीनता का चित्रण किया ।

सारांश

‘अंधेर नगरी’ हास्यात्मक एकांकी है । एकांकी हमें यह सबक देता है कि मूर्खों का संग कभी हमारा भला नहीं करता । एकांकीकार भारतेंदु हरिश्चंद्र हिन्दी के बहुमुखी साहित्यकार हैं ।

गुरू महंत एक बार देशाटन करते हुए अपने दो शिष्य गोबर्धनदास और नारायणदास के साथ किसी शहर में आते हैं । उस शहर का नाम अंधेर नगरी है और वहाँ हर चीज़ टके सेर मिलती है। तब गुरु बताते हैं कि यहाँ रहने से आफ़त होगी । लेकिन शिष्य गुरु की बात नहीं मानते । वे वहीं रहना चाहते हैं । गुरू महंत यह कहकर चले जाते हैं कि आफत के समय मेरी याद करना ।

एक दिन किसी दीवार के टूटने से एक बकरी दबकर मर जाती है । राजा के पास इसकी शिकायत आती है, तब कल्लु बनिया बुलाया जाता है । क्यों कि बह टूटी दीवार कल्लु बनिये की थी । कल्लू वनिया कहता है कि यह कारीगर का कसूर है। कारीगर चूनेवाले को, चूनेवाला भिश्ती को, भिरती कसाई को, कसाई गडरिये को और गडरिया कोतवाल को अपराधी बताते हैं । आखिर कोतवाल को दोषी ठहराकर उसे फाँसी की सजा दी जाती है ।

फांसी का फंदा बड़ा निकलता है और कोतवाल दुबला है, तो राजा आदेश देता है कि कोतवाल के बदले किसी मोटे आदमी को फाँसी पर बढ़ाया जाए ।

शिष्य गोवर्धनदास काफ़ी मोटा था, इसलिए सिपाही गोबर्धनदास को कड़ लेते हैं । जब सारी बातें मालूम होती हैं तब गोबर्धनदास को बड़ा छतावा होता है । वह गुरू की दुहाई देता है । गुरु आते हैं और कहते हैं के इस शुभ घडी में मरनेवाला सीधे स्वर्ग जाएगा ।

यह सुनते ही हर आदमी फाँसी पर चढने तैयार होता है । लेकिन ग़जा के होते हुए यह भाग्य दूसरे को कहाँ मिलेगा ? राजा खुद फाँसी पर ढ़ता है और मर जाता है । गुरू महंत और शिष्य उस शहर से भाग नेकलते हैं ।

इस एकांकी में भारतेंदु ने चौपट राजा के माध्यम से राजनीतिक भ्रष्टाचार, दूरदृष्टि हीनता और कौशल हीनता को प्रकट किया है ।

विशेषताएँ : इस एकांकी में विवेकहीन और निरंकुश शासन व्यवस्था पर व्यंग्य करते हुए उसे अपने ही कर्मों द्वारा नष्ट होते दिखया गया है ।

अंधेर नगरी Summary in Telugu

కవి పరిచయం

ఆధునిక హిందీ సాహిత్య పితామహుడు శ్రీ భారతేండు హరిశ్చంద్రుడు 1850 సం॥లో జన్మించారు. ఈయన్ని ఆధునిక కాల ప్రవర్తకుడు అని, ఈయన కాలాన్ని “భారతేందు యుగం” అని పిలవబడుతుంది. ఈయన అసలు పేరు “హరిశ్చంద్ర్” భారతేందు ఆయన బిరుదు. ఈయన తన రచనల్లో దేశ పేదరికం, పరాధీనతను చిత్రీకరించారు.

సారాంశము

“అంధేర్ నగరీ” హాస్యాత్మక ఏకాంకి మూర్ఖులతో స్నేహం మనకు మంచిని చేయదని ఈ ఏకాంకి మనకు గుణపాఠం నేర్పుతుంది. ఈ పాఠ రచయిత “భారతేందు హరిశ్చంద్” బహుముఖ సాహిత్యవేత్త.

ఒకసారి గురు మహంత్ దేశాటన చేస్తూ తన ఇద్దరు శిష్యులైన గోబర్ ధన్ దాస్ మరియు నారాయణ దాస్తో కలిసి “అంధేర్ నగరీ” అనే పట్టణానికి వస్తారు. అక్కడ ప్రతి వస్తువు “సేరు అర్ధణా” కే లభిస్తుంది. ఇక్కడ ఉండటం ప్రమాదమని గురువు చెప్తారు. అయినా శిష్యులు ఆయన మాట వినక అక్కడే నివసించాలని అనుకుంటారు. సరేనంటూ ఆపద సమయంలో నన్ను గుర్తు చేసుకోమని చెప్పి గురుమహంత్ వెళ్ళిపోతారు.

ఒకరోజు ఏదో ఒక గోడ కూలిపోవడంతో దాని క్రింద ఒక మేక పడి చనిపోతుంది. ఈ విషయమై రాజు వద్దకు ఫిర్యాదు చేయబడుతుంది. అందుకు ఆ గోడ యజమాని కల్లు అనే పేరు గల వైశ్యుడు / వ్యాపారిని పిలవబడుతాడు. ఈ తప్పు గోడకట్టిన (తాపీ మేస్త్రి) కార్మికునిదని చెబుతాడు. ఈ విధంగా గోడ నిర్మాణ కార్మికుడు సున్నం కలిపినవాడు తప్పని, ఇతను నీటిని తెచ్చేవాడిని (బిశ్రీ), బిశ్రీ కసాయివాడిని, కసాయి గొర్రెల కాపరిని, గొర్రెల కాపరి పోలీస్ ఇన్స్పెక్టర్ని దోషులుగా చెప్పబడుతుంది. చివరకు పోలీస్ ఇన్ స్పెక్టర్ని దోషిగా నిర్ణయించి ఉరిశిక్ష విధించడమైనది.

ఉరితాడు ఉచ్చు పెద్దగా ఉండటం మరియు పోలీస్ ఇన్స్పెక్టర్ బలహీనంగా ఉండటంతో రాజు పోలీస్ ఇన్స్పెక్టర్కి బదులుగా ఎవరైనా బలంగా లావుగా ఉన్న వ్యక్తికి ఉరి వేయవలసినదిగా ఆదేశిస్తాడు.

గురు మహంత్ శిష్యుడు గోబర్ ధన్దాస్ చాలా లావుగా ఉంటాడు. అందువల్ల రాజుగారి సైనికులు గోబర్ ధన్ దాసుని పట్టుకెళతారు. అప్పుడుగానీ అన్ని విషయాలు తెలుసుకొన్న గోబర్ ధన్ దాసు చాలా పశ్చాత్తాప పడతాడు. గురువు గారిని సహాయం (రక్షింపమని) వేడుకుంటాడు. గురువుగారు వచ్చి అక్కడి వారినందరిని ఉద్దేశించి “ఈ శుభఘడియలో ఎవరైతే మరణిస్తారో వారు సూటిగా స్వర్గానికి వెళతారు” అని చెప్తారు.

ఈ మాట వినడంతోనే ప్రతి ఒక్కరు ఉరిశిక్షకు సన్నద్దం అవుతారు. అయితే రాజుగారంతటివారే ఉండగా వేరే ఎవరికో ఈ అదృష్టం ఎలా దక్కుతుంది. కాబట్టి రాజుగారే స్వయంగా ఉరిశిక్షకు పాత్రుడవుతారు మరియు మరణిస్తారు. ఇంతటితో గురు మహంత్ మరియు శిష్యులు ఆ పట్టణం నుండి (అంధేర్ నగరీ నుండి) పారిపోతారు.

ఈ పాఠంలో ఏకాంకీకార్ భారతేందు చౌపటేరాజుగారి ద్వారా చెడిపోయిన రాజకీయాలు, దూరదృష్టి లేకపోవడం, నేర్పరితనం తేకపోవడాన్ని ప్రకటించారు.

విశేషత : ఈ పాఠంలో వివేకంలేని, నిరంకుశ పాలనా వ్యవస్థను హేళన చేస్తూ తానే స్వయంగా నష్టపోవడాన్ని చూపించడం జరిగింది.

TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(c)

October 22, 2024October 21, 2024 by Srinivas

Students must practice this TS Inter 1st Year Maths 1B Study Material Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(c) to find a better approach to solving the problems.

TS Inter 1st Year Maths 1B Applications of Derivatives Solutions Exercise 10(c)

I.
Question 1.
Find the length of subtangent and sub¬normal at a point of the curve y = b sin\(\frac{x}{a}\).
Answer:
Equation of the curve is y = b sin\(\left(\frac{x}{a}\right)\)
\(\frac{d y}{d x}\) = b cos\(\left(\frac{x}{a}\right) \cdot \frac{1}{a}=\frac{b}{a}\) cos\(\left(\frac{x}{a}\right)\)
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(c) 1

Question 2.
Show that the length of the subnormal at any point in the curve xy = a² varies as the cube of the ordinate of the point. (V.S.A.Q.)
Answer:
Equation of the curve is xy = a²
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(c) 2
∴ Length of the subnormal αy₁³ = cube of the ordinate.

Question 3.
Show that at any point (x, y) on the curve y = be^x/a, the length of the subtangent is a constant and the length of the subnormal is \(\frac{y^2}{a}\). (V.S.A.Q)
Answer:
Equation of the given curve is y = be^x/a
∴ \(\frac{d y}{d x}=\frac{b}{a}\)e^x/a = \(\frac{\mathrm{y}}{\mathrm{a}}\)
∴ Slope at any point P(x, y) = \(\frac{y}{a}\)
Length of the subtangent = |y₁/f'(x₁)|
= |y/\(\frac{y}{a}\)| = a = constant
Length of the subnormal = |y₁/f'(x₁)|
= |y.\(\frac{y}{a}\)| = \(\left|\frac{y^2}{a}\right|\)

II.
Question 1.
Find the value of k so that the length of the subnormal at any point on the curve xy^k = a^k+1 is a constant. (S.A.Q.)
Answer:
Equation of the curve is xy^k = a^k+1
Let P(xj, yO be any point on the curve then
x₁y₁^k = a^k+1 …………….(1)
Differentiating w.r. to x,
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(c) 3
Length of the subnormal is constant at any point on the curve is independent of x₁ and y₁.
\(\frac{\mathrm{y}_1^{\mathrm{k}+2}}{\mathrm{k} \cdot \mathrm{a}^{\mathrm{k}+1}}\) is independent of x₁ y₁.
∴ k + 2 = 0
⇒ k = – 2

Question 2.
At any point t on the curve x = a (t + sin t), y = a (1 – cos t), find the lengths of tangent, normal, subtangent and subnormal. (S.A.Q.) (June 2004, Board Model Paper)
Answer:
Equation of the curve is
x = a (t + sin t), y = a (1 – cos t)
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(c) 4

Question 3.
Find the length of normal and subnormal at a point on the curve y = \(\frac{a}{2}\left(e^{\frac{x}{a}}+e^{\frac{-x}{a}}\right)\) (S.AQ.) (March 2013)
Answer:
Equation of the curve is y = \(\frac{a}{2}\left(e^{\frac{x}{a}}+e^{\frac{-x}{a}}\right)\)
= a cos h\(\left(\frac{x}{a}\right)\)
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(c) 6

Question 4.
Find the lengths of subtangent, subnormal at a point’t’ on the curve x = a (cos t + t sin t), y = a (sin t – t cos t) (May 2014) (S.A.Q.)
Answer:
Equation of the curve is
x = a (cos t + t sin t)
y = a (sin t – t cos t)
\(\frac{\mathrm{dx}}{\mathrm{dt}}\) = a(-sint + tcost + sint) = at cos t
and \(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dt}}\)= a (cost + tsint – cost) = at sin t dt
∴ \(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}=\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dt}} / \frac{\mathrm{dx}}{\mathrm{dt}}=\frac{\mathrm{at} \sin \mathrm{t}}{\mathrm{at} \cos \mathrm{t}}\) = tan t
= \(\left|\frac{\mathrm{a}(\sin \mathrm{t}-\mathrm{t} \cos \mathrm{t})}{\tan \mathrm{t}}\right|\)
= |a cot t(sin t – t cos t)|
Length of the subnormal = |y₁. f'(x₁)|
= |a(sin t – t cos t) tan t|
= |a tan t(sin t – t cos t)|

TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(b)

October 22, 2024October 21, 2024 by Srinivas

Students must practice this TS Inter 1st Year Maths 1B Study Material Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(b) to find a better approach to solving the problems.

TS Inter 1st Year Maths 1B Applications of Derivatives Solutions Exercise 10(b)

I.
Question 1.
Find the slope of the tangent to the curve y = 3x⁴ – 4x at x = 4. (V.S.A.Q.)
Answer:
Equation of the given curve is y = 3x⁴ – 4x
\(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}\) = 12x³ – 4
Slope of the tangent at x = 4 is 12(4)³ – 4
= 12(64) – 4
= 764

Question 2.
Find the slope of the tangent to the curve y = \(\frac{x-1}{x-2}\) x ≠ 2 at x = 10. (V.S.A.Q.)
Answer:
Equation of the curve is y = \(\frac{x-1}{x-2}\)
= 1 + \(\frac{1}{x-2}\)
∴ \(\frac{d y}{d x}=-\frac{1}{(x-2)^2}\)
and slope of the tangent at x = 10 is
= \(-\frac{1}{(10-2)^2}=-\frac{1}{64}\)

Question 3.
Find the slope of the tangent to the curve y = x³ – x + 1 at the point whose x coordinate is ‘2’. (V.S.A.Q.)
Answer:
Equation of the curve is y = x³ – x + 1
∴ \(\frac{d y}{d x}\) = 3x² – 1
Slope of the tangent at x = 2 is 3(2)² – 1 = 11

Question 4.
Find the slope of the tangent to the curve y = x³ – 3x + 2 at the point whose x co-ordinate is ‘3’. (V.S.A.Q.)
Answer:
Equation of the curve is y = x³ – 3x + 2
\(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}\) = 3x² – 3
Slope of the tangent at x = 3 is 3 (3)² – 3 = 24

Question 5.
Find the slope of the normal to the curve
x = a cos³θ, y = a sin³θ at θ = \(\frac{\pi}{4}\). (V.S.A.Q.)
Answer:
x = a cos³θ ⇒ \(\frac{d x}{d \theta}\) = 3a cos²θ (-sin θ) dθ
and y = a sin³θ ⇒ \(\frac{d y}{d \theta}\) = 3a sin²θ (cos θ)
\(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}=\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{d} \theta} / \frac{\mathrm{dx}}{\mathrm{d} \theta}=\frac{3 \mathrm{a} \sin ^2 \theta \cos \theta}{-3 \mathrm{a} \cos ^2 \theta \sin \theta}\) = – tan θ
∴ Slope of the tangent at θ = \(\frac{\pi}{4}\) is – tan \(\frac{\pi}{4}\) = -1
and hence the slope of the normal = 1.

Question 6.
Find the slope of the normal to the curve x = 1 – a sin θ, y = b cos²θ at θ = \(\frac{\pi}{2}\). (V.S.A.Q.)
Answer:
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(b) 1

Question 7.
Find the points at which the tangent to the curve y = x³ – 3x² – 9x + 7 Is parallel to the X-axis. (V.SA.Q.)
Answer:
Equation of the curve is y = x³ – 3x² – 9x + 7
∴ \(\frac{d y}{d x}\) = 3x² – 6x – 9

If the tangent is parallel to X – axis then
\(\frac{d y}{d x}\) = 0, ⇒ 3x² – 6x – 9 = 0
⇒ x² – 2x – 3 = 0
x = 3 or – 1
When x = 3, then
y = 3³ – 3(3)² – 9(3) + 7 = – 20
When x = – 1, then y = (- 1)³ – 3(- 1)² – 9 = (-1) + 7 = 12
∴ The required points are (3, – 20), (-1, 12)

Question 8.
Find a point on the curve y = ( x – 2)² at which the tangent is parallel to the chord joining the points (2,0) and (4, 4). (V.S.A.Q.)
Answer:
Equation of the curve is y = (x – 2)²
∴ \(\frac{d y}{d x}\) = 2(x – 2)
Slope of the chord joining points (2, 0) and (4, 4) is = \(\frac{4}{2}\) = 2
The tangent is parallel to the chord 2 (x – 2) = 2
⇒ 2x = 6
⇒ x = 3
y = (x – 2)² = (3 – 2)² = 1
The required point = (3, 1)

Question 9.
Find the point on the curve y = x³ – 11x + 5 at which the tangent is y = x – 11. (V.S.A.Q.)
Answer:
Equation of the curve isy = x³ – 11x + 5
∴ \(\frac{d y}{d x}\) = 3x² – 11
The tangent is y = x – 11
Slope of the tangent is 3x² -11 = 1
⇒ 3x² = 12
⇒ x² = 4
⇒ x = ± 2
y = x – 11, if x = 2 ⇒ y = – 9
The point on the curve is (2, – 9)

Question 10.
Find the equations of all lines having slope zero which are tangents to the curve y = \(\frac{1}{x^2-2 x+3}\) (V.S.A.Q)
Answer:
Equation of the given curve is y = \(\frac{1}{x^2-2 x+3}\)
∴ \(\frac{d y}{d x}=\frac{-1(2 x-2)}{\left(x^2-2 x+3\right)^2}\)
Given slope of the tangent is ‘O’ .
\(\frac{-2(x-1)}{\left(x^2-2 x+3\right)^2}\) = 0 ⇒ x = 1
At x = 1 ⇒ y = \(\frac{1}{1-2+3}=\frac{1}{2}\)
The point is (1, \(\frac{1}{2}\))
Slope of the tangent is ‘0’
∴ Equation of the tangent is
y – \(\frac{1}{2}\) = 0 (x – 1) ⇒ 2y – 1 = 0

II.

Question 1.
Find the equations of tangent and normal to the following curves at the points indicated against. (S.A.Q.)
(i) y = x⁴ – 6x³ + 13x² – 10x + 5 at (0, 5)
Answer:
\(\frac{d y}{d x}\) = 4x³ – 18x² + 26x – 10
At x = 0, slope of the tangent = – 10
∴ Equation of tangent is
y – 5 = – 10 (x – 0) = – 10x
⇒ 10x + y – 5 = 0
Slope of the normal = \(\frac{1}{10}\)
∴ Equation of normal is
y – 5 = \(\frac{1}{10}\)(x – 0) ⇒ 10y – 50 = x
⇒ x – 10y + 50 = 0

(ii) y = x³ at (1, 1)
Answer:
\(\frac{d y}{d x}\) = 3x²
At (1, 1), slope of the tangent = 3 (1)2 = 3
Equation of the tangent at P (1, 1) is
y – 1 = 3 (x – 1)
⇒ 3x – y – 2 = 0
Slope of the normal = –\(\frac{1}{3}\)

∴ Equation of the normal is
y – 1 = –\(\frac{1}{3}\)(x – 1)
⇒ 3y – 3 = -x + 1
⇒ x + 3y – 4 = 0

(iii) y = x² at (0, 0)
Equation of the curve is y = x²
\(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}\) = 2x
At (0, 0) the slope of the tangent is ‘O’ Equation of the tangent is y – 0 = 0 (x – 0)
⇒ y = o
Let equation of normal which is perpendicular to the tangent is of the form x = k
Since the normal passes through (0, 0) we have k = 0
∴ Equation of the normal is x = 0

(iv) x = cos t, y = sin t at t = \(\frac{\pi}{4}\)
Answer:
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(b) 2

(v) y = x² – 4x + 2 at (4, 2)
Answer:
Equation of the curve is y = x² – 4x + 2
∴ \(\frac{d y}{d x}\) = 2x – 4
Slope of tangent at (4, 2) is 2(4) – 4 = 4
Equation of the tangent is y – 2 = 4(x – 4)
⇒ 4x – y – 14 = 0
Slope of the normal = \(\frac{-1}{4}\)
∴ Equation of the normal is
y – 2= \(\frac{-1}{4}\)(x – 4)
⇒ 4y – 8 = -x + 4
⇒ x + 4y – 12 = 0

(vi) y = \(\frac{1}{1+x^2}\) at (0, 1)
Answer:
Given equation of the curve is y = \(\frac{1}{1+x^2}\)
∴ \(\frac{d y}{d x}=\frac{-2 x}{\left(1+x^2\right)^2}\)
At (0, 1), slope of the tangent = 0

Equation of the tangent is y – 1 = 0 (x – 0)
⇒ y = 1
Slope of the normal = ∞

∴ Equation of the normal is
y – 1 = \(\frac{1}{0}\) (x – 0)
⇒ x = 0

Question 2.
Find the equations of tangent and normal to the curve xy = 10 at (2, 5). (S.A.Q.)
Answer:
Given equation of the curve is xy = 10
y = \(\frac{10}{x} \Rightarrow \frac{d y}{d x}=\frac{-10}{x^2}\)

Slope of the tangent at the point (2, 5) is \(-\frac{10}{4}=-\frac{5}{2}\)
Equation of the tangent is
y – 5 = \(-\frac{5}{2}\) (x-2)
2y – 10 = -5x + 10
⇒ 5x + 2y – 20 = 0

Slope of the normal is \(\frac{2}{5}\)
∴ Equation of normal at (2, 5) is
y – 5 = \(\frac{2}{5}\)(x – 2)
⇒ 5y – 25 = 2x – 4
⇒ 2x – 5y + 21 = 0

Question 3.
Find the equations of tangent and normal to the curve y = x³ + 4x² at (-1, 3). (S.A.Q.) (May 2014)
Answer:
Equation of the curve is y = x³ + 4x²
∴ \(\frac{d y}{d x}\) = 3x² + 8x
Slope of the tangent at (- 1, 3) is
= 3 (- 1)2 + 8 (- 1) = – 5
Equation of tangent at (- 1, 3) is
y – 3 = – 5 (x + 1)
⇒ 5x + y + 2 = 0

Slope of the normal at (- 1, 3) is \(\frac{1}{5}\)
∴ Equation of normal at (- 1, 3) is
y – 3 = \(\frac{1}{5}\)(x + 1)
⇒ 5y – 15 = x + 1
⇒ x – 5y + 16 = 0

Question 4.
If the slope of the tangent to the curve x² – 2xy + 4y = 0 at a point on it is \(\frac{-3}{2}\), then find the equations of tangent and normal at that point. (S.A.Q.)
Answer:
Equation of the curve is
x² – 2xy + 4y = 0
Differentiating with respect to x
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(b) 3
⇒ 2x – 2y = – 3x + 6
⇒ 5x – 2y – 6 = 0 (2)
⇒ 2y = 5x – 6
P (x, y) is a point on the curve and x² – x (5x – 6) + 2 (5x – 6) = 0
⇒ x² – 5x² + 6x + 10x -12 = 0
⇒ -4x² + 16x- 12 = 0
⇒ – 4 (x² – 4x + 3) = 0
⇒ x² – 4x + 3 = 0
⇒ (x – 1) (x – 3) = 0

Case – (i): x = 1, then form (1)
1 – 2y + 4y = 0 ⇒ 2y + 1 = 0 ⇒ y = –\(\frac{1}{2}\)
∴ Required point is P(1, –\(\frac{1}{2}\))

Equation of tangent is
y + \(\frac{1}{2}=\frac{-3}{2}\)(x – 1)
⇒ 2y + 1 = -3x + 3
⇒ 3x + 2y – 2 = 0

Equation of normal is
y + \(\frac{1}{2}=\frac{2}{3}\)(x – 1)
⇒ \(\frac{2 y+1}{2}=\frac{2}{3}\)(x – 1)
⇒ 6y + 3 = 4x – 4
⇒ 4x – 6y – 7 = 0

Case – (ii): When x = 3
∴ From (1); 9 – 6y + 4y = 0
⇒ y = \(\frac{9}{2}\)

Equation of the tangent is
y – \(\frac{9}{2}=\frac{-3}{2}\)(x – 33)
⇒ 2y – 9 = -3x + 9
⇒ 3x + 2y – 18 = 0

Equation of the normal is
y – \(\frac{9}{2}=\frac{2}{3}\)(x – 3)
⇒ \(\frac{2 y-9}{2}=\frac{2}{3}\)(x – 3)
⇒ 6y- 27 = 4x- 12
⇒ 4x – 6y + 15 = 0

Question 5.
If the slope of the tangent to the curve y = x log x at a point on it is \(\frac{3}{2}\), then find the equations of tangent and normal at that point. (S.A.Q.)
Answer:
Equation of the curve is y = x log x
\(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}\) = x . \(\frac{1}{x}\) + log x = 1 + log x
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(b) 4

Question 6.
Find the tangent and normal to the curve y = 2e^-x/3 at the point where the curve meets the Y-axis.
Answer:
Equation of the curve is y = 2e^-x/3
Equation of Y – axis is x = 0 ⇒ y = 2
Required point = (0, 2)
Equation of tangent at P (0, 2) is
y – 2 = \(\frac{-2}{3}\)(x – 0)
⇒ 3y – 6 = – 2x
⇒ 2x + 3y – 6 = 0
Equation of the normal is
y – 2 = y(x – 0)
⇒ 2y – 4 = 3x
⇒ 3x – 2y + 4 = 0

III.

Question 1.
Show that the tangent at P(x₁, y₁) on the curve curved √x + √y = √a is yy₁^{\(\frac{-1}{2}\)} – 2 +xx₁^{\(\frac{-1}{2}\)} = a^{\(\frac{1}{2}\)} (E.Q.) [June 2004]
Answer:
Equation of the curve is √x + √y = √a
Differentiating with respect to x,
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(b) 5

Question 2.
At what points on the curve x2 – y2 = 2, the slopes of the tangents are equal to 2 ?(E.Q.)
Answer:
Given equation of the curve
x² – y² = 2 ……….(1)
Differentiating with respect to ‘x’
2x – 2y\(\frac{d y}{d x}\) = 0
⇒ \(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}=\frac{\mathrm{x}}{\mathrm{y}}\)

∴ Slope of the tangent at P(x₁, y₁) = 2
Also \(\frac{x_1}{y_1}\) = 2 ⇒ x₁ = 2y₁

Since P(x,, y,) is a point on the curve
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(b) 6

Question 3.
Show that the curves x² + y² = 2 and 3x² + y² = 4x have a common tangent at the point (1, 1). (E.Q.)
Answer:
Equations of the curves are
x² + y² = 2 ……….(1)
3x² + y² = 4x ……(2)
From (1) we have 2x + 2y \(\frac{d y}{d x}\) = 0
⇒ \(\frac{\mathrm{dy}}{\mathrm{dx}}=\frac{-x}{y}\)
Slope of the tangent to the curve (1) at (1, 1) is m₁ = \(\frac{-1}{1}\) = -1

Also from (2), 6x + 2y = 4 dy
⇒ 2y\(\frac{d y}{d x}\) = 4 – 6x
⇒ \(\frac{d y}{d x}=\frac{4-6 x}{2 y}\)

Slope of the tangent to the curve (2) at (1, 1) is m₂ = \(\frac{4-6}{2}=-\frac{2}{2}\) = -1
The slope of the tangents to both the curves at P(1, 1) are same and pass through the same point (1,1).
∴ The given curves have a common tangent at P(1, 1).

Question 4.
At a point (x₁, y₁) on the curve x³ + y³ = 3axy show that the tangent is (x₁² – ay₁)x + (y₁² – ax₁) y = ax₁y₁ (E.Q.)
Answer:
Equation of the curve is x³ + y³ = 3axy
Differentiating w.r. to ‘x’
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(b) 7
⇒ y (y₁² – ax₁) – y₁(y₁² – ax₁) = -x(x₁² – ay₁) – x₁(x₁² – ay₁)
⇒ x(x₁² – ay₁) + y(y₁² – ax₁) = -x(x₁² – ay₁) + x₁(x₁² – ay₁)
⇒ x(x₁² – ay₁) +y₁(y₁² – ax₁)
= x₁³ – ax₁y₁ + y₁³ – ax₁y₁
= x₁³ – ax₁y₁ + y₁³ – ax₁y₁
= x₁³ + y₁³ – 2ax₁y₁
= 3ax₁y₁ – 2ax₁y₁
= ax₁y₁
(∵ (x₁, y₁) is a point on the given curve and x₁³ + y₁³ = 3ax₁y₁)

Question 5.
Show that the tangent at the point P(2, – 2) on the curve y(1 – x) = x makes intercepts of equal length on the coordinate axes and the normal at P passes through the origin. (E.Q.)
Answer:
Given equation of the curve is y(1 – x) = x
⇒ y = \(\frac{x}{1-x}\)
∴ Differentiating w.r.t to ‘x’
\(\frac{d y}{d x}=\frac{(1-x)-x(-1)}{(1-x)^2}=\frac{1}{(1-x)^2}\)
At P(2, -2), slope of the tangent = \(\frac{1}{(1-2)^2}\) = 1

Equation of tangent at P(2, – 2) is
y + 2 = 1 (x – 2)
⇒ x – y = 4
⇒ \(\frac{x}{4}+\frac{y}{(-4)}\) = 1 (Intercepts form}
The tangent makes equal intercepts on the co-ordinate axes but they make intercepts with opposite sign.
Equation of normal at P is
y – y₁ = – 1 (x – x₁)
⇒ y + 2 = – 1(x – 2)
⇒ x + y = 0
This passes through the origin.

Question 6.
If the tangpnt at any point on the curve x^2/3+ y^2/3 – a^2/3 intersects the co-ordinate axes in A and B, then show that the length AB is aconstant (E.Q.) [Mar.’14,T3, ’08, ’07, ’05]
Answer:
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(b) 8
Equation of the curve is
x^2/3+ y^2/3 = a^2/3 ……………..(1)
Differentiating w.r. to ‘x’

Question 7.
If the tangent at any point P on the curve xm y” = am+“ (mn 5* 0) meets the co-ordinate axes in A and B then show that AP : PB is a constant. (E.Q.)
Answer:
Given curve is x^myⁿ = a^m+n, (mn ≠ 0)
Differentiating with respect to ’x’
x^mny^n-1.\(\frac{d y}{d x}\) + yⁿ. mx^m-1 = 0
⇒ \(\frac{d y}{d x}=-\frac{y^n m x^{m-1}}{x^m n y^{n-1}}=-\frac{m}{n} \cdot \frac{y}{x}\)
Slope of the tangent at (x₁, y₁) = \(\frac{-\mathrm{my}_1}{\mathrm{nx}_1}\)

∴ Equation of the tangent at (x₁, y₁) is
y – y₁ = nx₁ (x – x₁)
⇒ nx₁y – nx₁y₁ = \(\frac{-m y_1}{n x_1}\)mxy₁ + mx₁y₁
⇒ mxy₁ + nx₁y = (m + n) x₁y₁
TS Inter 1st Year Maths 1B Solutions Chapter 10 Applications of Derivatives Ex 10(b) 10
If P divides AB in the ratio m₁ : m₂ then co-ordinate of P are

∴ Point P divides AB in the ratio n : m and AP : PB = n : m = a constant.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material Chapter 6 तेलंगाना के दर्शनीय स्थल

October 22, 2024October 21, 2024 by Srinivas

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 6th Lesson तेलंगाना के दर्शनीय स्थल Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 6th Lesson तेलंगाना के दर्शनीय स्थल

दीर्घ प्रश्न (దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
‘तेलंगाना के दर्शनीय स्थल’ पाठ का सारांश पाँच छह वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
सन् 2014 को गठित तेलंगाना राज्य की राजधानी हैदराबाद हैं। इस राज्य का कण कण दर्शनीयस्थल – सा प्रतीत होता है । यह जलसंपदा, खनिज संपदा और प्रकृतिक सुषमा से शोभित है। इसके अलावा ऐतिहासिक भवनों से, विविध धर्मों के मंदिरों से मंडित है । हैदरावाद से लेकर आदिलाबाद तक का हर स्थान अपनी अपनी अलग विशिष्टता से दीपित है । वास्तव में तेलंगाना धरती अपर स्वर्ग है तथा इस धरती की भीनी भीनी और मीठी- मीठी सुगंध भारत-माता के अंग-अंग को सुरभित करती है ।

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
तेलंगाना की राजधानी क्या है ? उसके बारे में लिखिए ।
उत्तर:
तेलंगाना राज्य की राजधानी हैदराबाद है, जो ऐतिहासिक नगर है । इसे भाग्यनगर, मोती का शहर तथा गंगा-जमुना तहजीब का नगर भी कहते हैं । इसके दर्शनीय स्थल हैं गोलकोंडा, चारमीनार, मक्का मस्जिद, कुतुबशाही गुंबद, पैगाह गुंबद, तारामती बारादरी, फलकनुमा महल और चौमोहल्ला महल, जिनमें सजीवता एवं उत्कृष्टता दिखाई देती हैं । इनके अलावा, सालारजंग संग्रहालय, नेहरु चिड़ियाघर, हाइटेक सिटी, हुस्सैन झील आदि भी देखने लायक हैं ।

प्रश्न 2.
तेलंगाना के किसी एक मनपसंद दर्शनीय स्थल के बारे में लिखिए ।
उत्तर:
तेलंगाना के मनपसंद दर्शनीय स्थल अनेक हैं, जिनमें हैदराबाद एक है। तेलंगाना राज्य की राजधानी हैदराबाद है, जो ऐतिहासिक नगर है । इसे भाग्यनगर, मोती का शहर तथा गंगा-जमुना तहजीब का नगर भी कहते हैं । इसके दर्शनीय स्थल हैं गोलकोंडा, चारमीनार, मक्का मस्जिद, कुतुबशाही गुंबद, पैगाह गुंबद, तारामती बारादरी, फलकनुमा महल और चौमोहल्ला महल, जिनमें सजीवता एवं उत्कृष्टता दिखाई देती हैं । इनके अलावा, सालारजंग संग्रहालय, नेहरु चिड़ियाघर, हाइटेक सिटी, हुस्सैन झील आदि भी देखने लायक हैं ।

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
मक्का मस्जिद कहाँ है ?
उत्तर:
हैदराबाद में है ।

प्रश्न 2.
भद्राचलम में किसका मंदिर है ?
उत्तर:
श्री सीताराम मंदिर है ।

प्रश्न 3.
डायोसिस चर्च कहाँ है ?
उत्तर:
मेदक में है ।

प्रश्न 4.
कोलनुपाका में किनका प्रसिद्ध मंदिर है ?
उत्तर:
जैन धर्मावलंबियो का आराध्य मंदिर है ।

संदर्भ सहित व्याख्याएँ (సందర్భ సహిత వ్యాఖ్యలు)

प्रश्न 1.
इस राज्य का कण-कण दर्शनीय स्थल – सा प्रतीत होता है। एक बार जो इस राज्य की सुंदरता को देख लेता है, उसे यह राज्य स्वर्ग का आभास देता है ।
उत्तर:
संदर्भ : यह उद्धरण संपादक मंडल द्वारा संपादित ‘तेलंगाना के दर्शनीय स्थल’ नामक पाठ के आरंभिक अनुच्छेद से दियागया है । यह उद्धरण तेलंगाना की सुंदरता का वर्णन करते समय संपादक – मेडल द्वारा कहा जाता है ।

व्याख्या : संपादक – मंडल कहते हैं कि तेलंगाना राज्य का हर कण देखने लायक स्थान की तरह लगता है । जो व्यकित इसकी सुंदरता को एकबार देख लेता है, उसको यह तेलंगाना राज्य स्वर्ग – सा लगता है ।

विशेषता : संपादक मंडल द्वारा तेलंगाणा राज्य को अपर – स्वर्ग कहा गया ।

प्रश्न 2.
वास्तव में तेलंगाना धरती की भीनी भीनी सुगंध माँ भारती के अंग – अंग को सुरभित करती है
उत्तर:
संदर्भ : यह कथन संपादक – मंडल द्वारा लिखित ‘तेलंगाना के दर्शनीय स्थल’ नामक पाठ के अंतिम वाक्या है । संपादक मंडल कहते हैं कि तेलंगाना राज्य का हर एक प्रांत पर्यटकों को अपनी ओर खीचं लेता है । इस संदर्भ में संपादक मंडल द्वारा यह वाक्य कहा गया ।

व्याख्या : वस्तुत: तेलंगाना जमीन की मीठी-मीठी खुशबू भारत-माता के प्रत्येक अंग को सुगंधित करती है । अर्थात् तेलंगाना विशाल भारत की कीर्ति में चार चाँद लगाता है ।

विशेषता: भाषा कवितामय एवं श्तवणा नंदमय है ।

तेलंगाना के दर्शनीय स्थल Summary in Hindi

सारांश

तेलंगाना 14 जून, 2014 को स्थापित भारत का 29 वाँ राज्य है । इसकी राजधानी हैदराबाद है । इस राज्य की सुंदरता असीम, अवर्णनीय तथा वैभवशाली है । इस राज्य का कण कण दर्शनीय स्थल – सा प्रतीत होता है। चलिए, इस राज्य के प्रमुख दर्शनीय स्थलों की सैर पर्यटन की अनुभूति को प्राप्त करेंगे ।

हैदराबाद : हैदराबाद तेलंगाना राज्य की राजधानी है । यह एक ऐतिहासिक नगर है । कुली कुतुबशाही और निजाम शासकों के द्वारा बसाया श्रेष्टतम नगर है । इसे भाग्य नगर तथा मोती का शहर भी कहते हैं । यहाँ के ऐतिहासिक दर्शनीय स्थलों में चारमीनार, गोलकोंडा, मक्का मसजिद, सालारजंग संग्रहालय, हुसेनसागर, टाँकबंड, नेहरु चिडियाघर, हाइटेक सिटी आदि देखने लायक हैं ।

मेड्चल – मलकाजगिरी : मेडचल मलकाजगिरी जिला के मुख्यालय है । हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 27 कि.मी. है। यहाँ पर स्थित कीसर गुट्टा शिव भक्तों का प्रमुख मंदिर है ।

रंगारेड्डी : रंगारेड्डी जिला का नाम संयुक्त आंध्र प्रदेश के उप- मुख्य मंत्री तथा स्वतंत्र तेलंगाना आंदोलन के सेनानी कोंडा वेंकट रंगारेड्डी का नाम पर पड़ा। इस जिले में हिमायत सागर रामोजी फिल्मसिटी, चेवेल्ला, कंदुकूर और शादनगर प्रमुख पर्यटन स्थल हैं ।

यादाद्रि – भुवनगिरि: हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 50 कि.मी. है। यहाँ वैष्णव धर्मावलंबियों का प्रसिद्ध तीर्थस्थल यादगिरी गुट्टा है । चालुक्य नरेशों द्वारा निर्मित भुवनगिरी का किला अद्भुत कलाखंड है। एक ही शिला से निर्मित इसकी ऊँचाई लगभग 700 फीट है ।

संगारेड्डी : तेलंगाना के उत्तर पश्चिमी हिस्से में स्थित संगारेड्डी हैदराबाद से 66 कि.मी. दूरी पर है। इस जिले में बी. एच.ई.एल. बी. डी. एल और आई.आई.टी भारत भर में प्रसिद्ध हैं ।

विकाराबाद : तेलंगाना के पश्चिम हिस्से में स्थित विकाराबद हैदराबाद 76 कि.मी. दूरी पर है। इस जिले में अनंतगिरी की पहाडियाँ और अनंत पद्मनाभ स्वामी का मंदिर है । इसके अतिरिक्त रामलिंगेश्वर, भूकैलाश, कोडंगल वेंकटेश्वर, एकांबेश्वर भगवान का मंदिर दर्शनीय हैं ।

मेदक : हैदराबाद से मेदक की दूरी लगभग 77 कि.मी. है। मेदक शब्द तेलुगु भाषा के मेतुकु शब्द से बना है। मेतुकु का अर्थ है – धान । इस जिले में धान की पैदावर अधिक होने के कारण आगे चलकर इस प्रांत का नाम मेदक पड गया । यहाँ का डायोसिस चर्च का पूरे एशिया में प्रसिद्ध है । जोगिनाथ मंदिर, एडुपायला दुर्गा भवानी मंदिर प्रसिद्ध हैं ।

सिद्दिपेट : हैदराबाद से सिद्दिपेट की दूरी लगभग 87 कि.मी. है। अधिक जनसंख्या की दृष्टि से यह जिला महत्वपूर्ण है । शरभेखर मंदिर, रामसमुद्रम मिनी टैंकबंड, बोटिंग पांइट आदि पर्याटक स्थाल हैं ।

जनगाँव : जनगाँव का दूसरा नाम जनगाम भी है । जनगाँव शब्द की उत्पत्ति “जैनगाँव से हुई है । कहा जाता है कि किसी समय यहाँ जैन धर्मावलंबियों की संख्या अधिक थीं । हैदराबाद से जनगाँव की दूरी लगभग 87 कि.मी. है । ऐतिहासिक दृष्टि से कोलनुपाका सर्वप्रसिद्ध तीर्थ व पर्याटन स्थल हैं । जैनों की आराध्य स्थल होने के कारण दूर दूर भक्त आते हैं । विश्व प्रसिद्ध पीतल कारीगरी के लिए “पेंबर्ती” यहीं पर स्थित है । कहा जाता है कि जनगाँव में प्रभु श्रीरामचंद्र स्वर्ण हिरण (मारिच) की खोज में निकले थे ।

नलगोंडा : नलगोंडा दक्षिण तेलंगाण का प्रांत है । हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 95 कि.मी. हैं। नलगोंडा – नल्ला और कोंडा शब्दों से हुई है । नल्ला का अर्थ काला और कोंडा का अर्थ पहाड । अर्थात् काले पहाडों का प्रांत । कृष्णा, मूसी, आले, पेद्दवागु पालेरू जैसी नदियाँ यहाँ से होकर गुजरती हैं । पानगल में त्रिकुटालयम (सोमेश्वर स्वामी का मंदिर) प्रसिद्ध शैव क्षेत्र है । नागर्जुन सागर, नंदिकोंडा, बौद्ध संग्रहालय प्रसिद्ध हैं ।

महबूब नगर : पहले यह पालमुरु के नाम से जाना जाता है । हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 110 कि.मी. है। यह प्रांत शातवाहन चालुक्य और गोलकोंडा शासकों के आकर्षण केंद्र बना रहा। यह प्रसिद्ध मंदिर की धरती है । यहाँ पर 700 वर्ष पुराना पिल्ललमर्री नामक बरगद पेड है। कोयलसागर बाँध सबका मन मोह लेती है ।

कामारेड्डी : कुछ समय पूर्व तक यह निजामाबाद जिले का अंग था । हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 110 कि.मी. है। यहाँ स्थित पोचाराम परियोजना (project) राज्य में प्रसिद्ध है । यह सुंदर पर्याटक जलक्रीडा क्षेत्र है। सर्दी के दिनों में कोऊल झील विदेशी पक्षियों का केंद्र बनता है । दोमकोंडा और कोऊल किला ऐतिहासिक स्थल हैं ।

राजन्ना सिरसिला : इस जिले के नाम में राजन्ना शब्द प्रभु राजराजेश्वर तथा सिरिसिल्ला हथकर उद्योग का प्रतीक है । हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 133 कि.मी. है । यहाँ से बहनेवाली मानेरू नदी सुंदर लगती है । प्रसिद्ध शैव क्षेत्र वेमुलवाडा यहीं पर स्थित है । इसे तेलंगाना का दक्षिण कासी भी करते हैं। लक्ष्मीनरसिंहस्वामी का मंदिर तथा सिरिसिल्ला टेक्स्टाइल पार्क महत्वपूर्ण पर्याटक स्थल हैं ।

नागरकर्नूल : तेलंगाना के दक्षिणी प्रांत के इस स्थान की दूरी हैदराबाद से लगभग 33 कि.मी. है। इसका इतिहास 500 वर्ष पुरानी है । यहाँ पर नागार्जुन सागर श्रीशैलम बाघ (Tiger) संरक्षण केंद्र है । यह क्षेत्र उमामहेश्वर स्वामी मंदिर के लिए प्रसिद्ध है । सोमशिला परियोजना एवं श्रीशैलम बाँध की दर्शन के लिए प्रतिदिन संख्या में पर्याटक आते हैं ।

सूर्यापेट : तेलंगाना के दक्षिणी प्रांत में स्थित इसकी दूरी हैदराबाद से लगभग 137 कि.मी. है। यह प्रांत कृष्णा नदी की कृपा से दक्षिण भारत में सिमेंट उद्योग का प्रमुख केंद्र बना हुआ है। दूसरी ओर नागार्जुन सागर बाँध के द्वारा प्राप्त जल से यहाँ की कृषि की सुंदरता दिखाई देती है । उडुगोंडा लक्ष्मीनारसिंह स्वामी, अर्वपल्ली और मट्टपल्ली लक्ष्मीनारसिंह स्वामियों के मंदिर, सूर्यापेट वेंकटेश्वर स्वामी, मिर्याला सीतारामचंद्र स्वामियों के मंदिर देखने योग्य हैं ।

वनपर्ति : तेलंगाना के दक्षिण प्रांत में स्थित वनपर्ति की दूरी – हैदराबाद से लगभग 147 कि.मी. है । निजाम के शासन काल में वनपर्ति संस्थान के नाम से प्रसिद्ध था । यह संस्थान तेलंगाना के प्राचीन संस्थानों में एक है । वनपर्ति महल देखने लायक पर्याटक स्थान है। इसे मुस्तफा महल भी कहा जाता है। आगे चलकर इस महल को पॉलिटेकनीक विश्वविद्यालय के रूप में बदल दिया गया । यहाँ से कुछ दूर पर श्रीरंगपुर प्रांत है । यहाँ श्रीरंगनायकस्वामी मंदिर है ।

वरंगल (ग्रामीण तथा शहरी) : तेलंगाना के प्रमुख नगरों में वरंगल एक है । हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 147 कि. मी. है। काकतीय शासनकाल में यह नगर उनकी राजधानी हुआ करती थी। इसीको ओरुगल्लू या एकशिलानगर के नाम से भी जाना जाता है । यहाँ पर स्थित हजार खंभा मंदिर, भद्रकाली मंदिर, पद्माक्षी मंदिर आदि देखने योग्य हैं ।

करीमनगर : इसका वास्तविक नाम एलगंडाला है । हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 158 कि. मी. है । निजाम शासक सैयद करीमुल्ला शाह साहेब किलादार नाम से करीमनगर नाम पडा । मानेरु यहाँ पर बहनेवाली प्रमुख नदी है। एलगंडाला किले की विशेषता यह है कि इस में दो पत्थरों की बडी दीवारें, दो मस्जिदें, दो मंदिर, कारागृह, कुएँ तथा अन्य महत्वपूर्ण निर्माण देखने को मिलते हैं। लोअर मानेरू बाँध के पास राजीव गाँधी हिरण उद्यान है । शिवराम उद्यान भी देखने योग्य हैं ।

नारायण पेट : वर्ष 2019 में नवनिर्मित जिलों में यह प्रमुख है । हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 165 कि. मी. है। सन् 1630 में मराठा सम्राट शिवाजी यहाँ आकर जुलाहों की विशेषता देखकर आश्चर्यचकित रह गए थे । उन्हीं के प्रभाव से मराठा लोग यहाँ आकर बस गए। नारायण पेट की सूती और रेशमी साडियों में तेलंगाना – महाराष्ट्र संस्कृति का प्रभाव दिखायी देता है । नारायणपेट की साडियाँ बहु प्रसिद्ध हैं ।

निजामाबाद : यह तेलंगाना का तीसरा सबसे बड़ा नगर है । हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 170 कि.मी है । हैदराबाद राज्य के चौथे शासक निजामुल मुल्क के नाम पर इस प्रांत का नाम निजामाबाद पडा । यह नगर धार्मिक सद्भावना तथा सौहार्द का प्रतीक है । निजामाबाद का किलार अशोक सागर झील पर्याटको को अकर्षित करते हैं । अलीसागर हिरण उद्यान और झील तथा मल्लाराम जंगल मनोरंजन का एक अच्छा विकल्प है ।

जगित्याल : हैदराबाद से लगभग 186 कि. मी. दूरी पर स्थित जगित्याला गोदावरी नदी की सुंदर देन है । श्रीरामसागर परियोजना बाँध पर्याटकों के आकर्षण केंद्र है। ओदेला में मल्लिखार्जुन स्वामी और कमानपुर में श्री वराहास्वामी के मंदिरों के लिए विख्यात है । गोदावरी के तट पर बसे धर्मपुरी में श्री लक्ष्मीनारसिंह स्वामी, का मंदिर, कोटिलिंगाला ग्राम में कोटेश्वर स्वामी, का मंदिर, आंजनेयस्वामी मंदिर भी हु प्रसिद्ध हैं ।

पेद्दपल्लि : हैदराबाद से लगभग 192 कि. मी. पर पेद्दपल्लि स्थित है । यह उत्तर और दक्षिण भारत को जोडनेवाला प्रमुख रेल्वे केंद्र है । एन. टी. पी. सी रामगुंडम में स्थित है । गोदावरी नदी से प्राप्त जल की वजह से उत्पन्न कपास अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर विख्यात है । रामगिरी किला यहाँ की ऐतिहासिक इमारत है । पेद्दापल्ली को भारत का प्रथम ISO 14001 प्रामाणित इकाई होने का गौरव प्राप्त है ।

जोगुलांबा – गवाल : हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 192 कि. मी. है । गवाल किले का निर्माण 17 वीं शताब्दी में पेदसोमा भूपालुडु ने करवाया । गवाल विश्वप्रसिद्ध हथकरद्या जरी साडियों के लिए प्रसिद्ध है । जूराला कृष्णा नदी पर बनाया गया सुंदर बाँध है । आलमपुर के पास तुंगभद्रा नदी के तट पर जोगुलांबा देवी का शक्तिपीठ मंदिर है। जोगुलांबा देवी शक्ति पीठ आठारह (18) शक्तिपीठों में से एक है ।

मुलुगु : वर्ष 2019 में भूपालपल्ली जिले के कुछ भागों को अलग कर बनाया गया जिला ही मुलुगु है । हैदराबाद से इसकी दूरी लगभग 193 कि. मी. है। इसी प्रांत में विश्वप्रसिद्ध जनजाति उत्सव सम्मक्का सारक्का जातरा या मेडाराम जातरा का आयोजन प्रति दो वर्ष में एक बार किया जाता है ।

खम्मम : हैदराबाद से खम्मम की दूरी लगभग 200 कि. मी. है । खम्मम शब्द का उद्भव पहाडी स्तंभाद्री से हुआ है। यहाँ पर नरसिंह स्वामी का मंदिर है । शहर का नाम पहले स्तंभाद्र बाद में खंभाद्री, खंभमेट्टु तथा अंत में खम्मम होगया । यह शहर [कृष्णा नदी की सहायक नदी] मुन्नेर नदी के तट पर बसा है । खम्मम किले का निर्माण 950 ई. में. काकतीय शासकों ने किया । जमलापुरम नामक छोटा सा गाँव में भगवान वेंकटेश्वर का प्रसिद्ध मंदिर है । कुसुमांची में गणपेश्वरालयम और मुक्केटश्वरालयम जैसे प्रसिद्ध शैव मंदिर हैं ।

महबूबाबाद : हैदराबाद से महबूबाबाद की दूरी लगभग 212 कि. मी. है । तेलुगु भाषी इस प्रांत को मनुकोटा कहते हैं । मनुंकोटा शब्द का उद्भव तेलुगु के म्रनु यानी पेट तथा कोटा यानी किला शब्द से हुआ है । इसका अर्थ है – पेडवाला किला आगे चलकर महबूब नामक शासक के नाम पर महबूबाबाद पड गया । यहाँ का बय्यारम मंडल लोह खनिज का प्रचुर उत्पादक है । वीरभद्रस्वामी मंदिर में वीरभद्र की मूर्ति क्रोधी भंगिमा के साथ त्रिनेत्री तथा दस हाथों वाले हैं ।

भूपालपल्ली : (आचार्य जयशंकर) : हैदराबाद से भूपालपल्ली की दूरी लगभग 216 कि. मी. है। इस जिले का नाम तेलंगाना राज्य आंदोलन के सिद्धांतकर्ता प्रो. जयशंकर के नाम पर रखा गया है। इस प्रांत में कई सारे आध्यात्मिक दर्शनीय स्थल है । यहीं पर स्थित कालेश्वरम दक्षिण का त्रिवेणी संगम कहलाता है । यहाँ पर गोदावरी, प्राणहिता और भूतल में बहनेवाली अंतर्वाहिनी का संगम होता है। रामप्पा मंदिर काकतीय नरेशों की कलाप्रियता का उदाहरण है। यहाँ पर रामप्पा और लकनावरम झील प्रकृति की सुंदर छटा बिखेरती है ।

निर्मल : हैदराबाद से निर्मल की दूरी लगभग 222 कि. मी. है। यह प्रांत गोदावरी नदी के कारण अत्यंत उपजाऊ है। यह प्रांत बाँस और लकडी के बने खिलौने के लिए विश्वभर में प्रसिद्ध हैं । प्रकृति एवं शिक्षा प्रेमी इस जिले के ज्ञान सरस्वती बासरा के लिए सदा याद करते हैं। गोदावरी के तट पर स्थित बासरा पर्याटकों को अपनी और आकर्षित करता है ।

मंचिरियाल : मंचिरियाल, हैदराबाद से 256 कि. मी दूरी पर स्थित है । यह प्रांत गोदावरी और प्राणहिता नदियों के आशीर्वाद से हरा भरा है । यह प्रांत सिंगरेणी कोयला खदान और सिमेंट उत्पादन के कई कारखानों के लिए प्रसिद्ध हैं । इस जिले के चेन्नूर में मगर मछ संरक्षण उद्यान का केंद्र है । घने जंगलों के बीच बसा कवाल बाध संरक्षण केंद्र बहुत ही सुंदर है । गुडेम श्री सत्यनारायण स्वामी का मंदिर पूजनीय और दर्शनीय है ।

भद्राद्रि कोत्तागुड़ेम : भद्राद्रि कोत्तागुड़ेम, हैदराबाद से 284 कि. मी. की दूरी पर स्थित है । भद्राचलम गोदावरी के तट पर बसा अत्यंत मनोहर तीर्थस्थान है । कोयला खदानों के लिए प्रसिद्ध है । किन्नरसानी, पर्णशाला आदि आध्यात्मिक दृष्टि से महत्वपूर्ण पर्यटन स्थल हैं । किन्नरसानी परियोजना बाँध किन्नरसानी सहायक नदी पर बना है। पुराणों के अनुसार रानण द्वारा सीता की अपहरणस्थली के रूप में दुम्मुगुडेम प्रसिद्ध हैं ।

आसिफाबाद : यह एक जनजाति जिला है । हैदराबाद से इसकी दूरी 291 कि.मी. है । कोमरमभीम नामक जनजाति युवक द्वारा की गई जल, जंगल, जमीन आंदोलन में जनजाति को न्याय मिल सका । इसलिए इस प्रांत को आसिफाबाद कोमरमभीम जिला भी कहा जाता है । पेद्दवागु एक परियोजना है, जो प्राणहित नदी की सहायक नदी पेद्दवागु पर निर्मित है । वट्टी वागु व कोमरमभीम परियोजनाएँ, सप्तगुंडा, पिट्टगुंड और मिट्टेवाटर जलप्रपात तथा सिरपुर कागजनगर आदि प्रसिद्ध दर्शनीय स्थल हैं ।

आदिलाबाद : हैदराबाद से आदिलाबाद की दूरी लगभग 305 कि. मी. है। इस प्रांत का नाम वीजापुर के शासक अली आदिल शाह के नाम पर पडा । इस प्रांत को दक्षिण भारत का प्रवेश द्वारा कहा जाता है । सहयाद्री पर्वत श्रेणियों तथा उत्तर पश्चिम मानसून के प्रभाव से यह प्रांत हमेशा आनंददायी रहता है । कडेम बाँध, पापहरेश्वर मंदिर, जैनाथ मंदिर तथा कलवा नरसिंह स्वामी मंदिर यहाँ प्रमुख दर्शनीय स्थल हैं ।

इस तरह तेलंगाना राज्य का प्रत्येक प्रांत अपनी मनोहरी छटा से पर्यटकों को अपनी ओर आकर्षित करता है ।

तेलंगाना के दर्शनीय स्थल Summary in Telugu

సారాంశము

छेई 14 జూన్ 2014న స్థాపించబడిన తెలంగాణ రాష్ట్రం భారతదేశానికి 29వ రాష్ట్రం. దీని రాజధాని హైదరాబాద్. ఈ రాష్ట్ర సౌందర్యం అంతులేని, వర్ణించనలవికాని మరియు వైభవోపేతమైనది. ఈ రాష్ట్రంలో అణువణువు దర్శించదగినది. ఈ రాష్ట్రంలోని ప్రముఖ దర్శనీయ స్థలాల విహార పర్యటన అనుభూతులను తెలుసుకుందాం.

హైదరాబాద్ : హైదరాబాద్ తెలంగాణ రాష్ట్ర రాజధాని. ఇది ఒక చారిత్రాత్మక నగరం. కులీకుతుబ్షాహీ మరియు నిజాం పాలకులు నిలిపిన శ్రేష్టమైన నగరం. దీనిని భాగ్యనగరం మరియు ముత్యాల నగరం అని కూడా పిలవబడుతుంది. ఇక్కడి చారిత్రాత్మక దర్శనీయ ప్రదేశాలు చార్మినార్, గోల్కొండ, మక్కామసీద్, సాలార్జంగ్ మ్యూజియం, హుసేన్ సాగర్, ట్యాంక్ బండ్, నెహ్రూజులాజికల్ పార్కు, హైటెక్సిటీ మొదలయిన ప్రదేశాలు చూడదగినవి.

మేడ్చల్ – మల్కాజిగిరి : మేడ్చల్ మల్కాజిగిరి జిల్లా ముఖ్య కేంద్రం. ఇది హైదరాబాద్ నుండి సుమారు 27 కి. మీ. దూరంలో ఉంటుంది. ఇక్కడి కీసరగుట్ట శివభక్తుల ప్రముఖ మందిరం.

రంగారెడ్డి : రంగారెడ్డి జిల్లా పేరును సంయుక్త ఆంధ్రప్రదేశ్ ఉపముఖ్యమంత్రి మరియు స్వతంత్ర తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆందోళన సేనాని అయిన కొండా వెంకట రంగారెడ్డి గారి పేరున పెట్టడం జరిగింది. ఈ జిల్లాలో హిమయత్సాగర్, రామోజీ ఫిల్మ్ సిటీ, చేవెళ్ళ, కందుకూరు మరియు షాద్నగర్ ప్రముఖ పర్యాటక ప్రదేశాలు.

యాదాద్రి – భువనగిరి : యాదాద్రి – భువనగిరి హైదారాబాద్ నుండి సుమారు 50 కి. మీ. దూరంలో ఉంటుంది. వైష్ణవ భక్తుల ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రం యాదగిరి గుట్ట. ఇక్కడనే ఉంది చాళుక్య రాజుల ద్వారా నిర్మింపబడిన భువనగిరి కోట. ఒక అద్భుత కళాఖండం. ఒకే శిలమీద నిర్మించబడినది. దీని ఎత్తు సుమారు 700 అడుగులు.

సంగారెడ్డి : ఇది (సంగారెడ్డి జిల్లా) తెలంగాణ ఉత్తర – పశ్చిమ భాగంలో ఉంది. హైదరాబాద్ నుండి ఇది 66 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఈ జిల్లాలో BHEL, BDL మరియు IIT సంస్థలు భారతదేశం మొత్తం ప్రసిద్ధిగాంచాయి.

వికారాబాద్ : ఇది (వికారాబాద్ జిల్లా) తెలంగాణ పశ్చిమ భాగంలో ఉంది. హైదరాబాద్ నుండి ఇది 76 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఈ జిల్లాలో అనంతగిరి పర్వతాలు మరియు అనంత పద్మనాభస్వామి వారి మందిరం ఉంది. ఇవేకాకుండా రామలింగేశ్వర, భూకైలాశ్, కొడంగల్ వెంకటేశ్వర, ఏకాంబేశ్వర దేవాలయాలు దర్శించదగినవి.

మెదక్ : హైదరాబాద్ నుండి మెదక్ సుమారు 77 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. మెదక్ అనే శబ్దం తెలుగు భాషలోని మెతుకు అనే శబ్దంతో తయారైంది. “మెతుకు అంటే అర్థం – “ధాన్యం”. ఈ జిల్లాలో ధాన్యం అధికంగా పండటం వల్ల మెల్లమెల్లగా ఈ ప్రాంతానికి మెదక్ అనే పేరు పడిపోయింది. ఇక్కడి “డాయోసిస్ చర్చి” ఆసియా ఖండం మొత్తంలో ప్రసిద్ధి. ఇక్కడ జోగినాథ మందిరం, ఏడుపాయల దుర్గాభవాని మందిరం ప్రసిద్ధి చెందినవి.

సిద్ధిపేట : హైదరాబాద్ నుండి సిద్ధిపేట సుమారు 87 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. అధిక జనాభా కలిగిన జిల్లాగా ఇది ప్రసిద్ధిగాంచింది. శరభేశ్వర్ మందిరం, రామ సముద్రం, మినీ ట్యాంక్ బండ్, బోటింట్ పాయింట్ మొదలయినవి పర్యాటక ప్రదేశాలు.

జనగాం : జనగాంకి మరొక పేరు “జనగామ”. జనగాం శబ్దం జైనగాంవ్ నుండి ఉద్భవించింది. ఎపుడో ఇక్కడ జైన ధర్మాన్ని అవలంబించిన వారి సంఖ్య ఎక్కువగా ఉండేది అని చెపుతుంటారు. హైదరాబాదున్నుండి జనగాం సుమారు 87 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. చారిత్రక దృష్టిలో కొలనుపాక ఎంతో ప్రసిద్ధమైన తీర్థ మరియు పర్యాటక స్థలం. ఇది జైనుల ఆరాధ్య స్థలం కావడంతో దూర – దూర ప్రాంతాలనుండి భక్తులు వస్తుంటారు. ప్రపంచ ప్రఖ్యాతమైన రాగి పరిశ్రమ “పెంబర్తి” ఈ జిల్లాలోనే ఉంది. జనగాంలో ప్రభుశ్రీరామచంద్రుడు స్వర్ణజింక (మారీచుడు)ను వెదికేందుకు ఇక్కడకు వచ్చారని
చెపుతుంటారు.

నల్లగొండ : నల్లగొండ దక్షిణ తెలంగాణ ప్రాంతంలో ఉంది. హైదరాబాద్ నుండి నల్లగొండ సుమారు 95 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. నల్లగొండ నల్ల మరియు కొండ శబ్దాలతో ఏర్పడింది. నల్లా అనగా నలుపు మరియు కొండ అనగా పర్వతం. అంటే నల్ల కొండలుగల ప్రాంతం. కృష్ణా, మూసీ ఆలేరు, పెద్దవాగు, పాలేరులాంటి నదులు ఈ ప్రాంతం నుండి ప్రవహిస్తాయి. పానగల్లో త్రికుటాలయం (సోమేశ్వరస్వామి మందిరం) ప్రసిద్ధి చెందిన శైవక్షేత్రం. నాగార్జునసాగర్, నందికొండ, బౌద్ధ సంగ్రహాలయం ప్రసిద్ధి చెందినవి.

మహబూబ్నగర్ : మొదట్లో మహాబూబ్నగర్ పాలమూరు పేరుతో పిలవబడింది. హైదరాబాద్ నుండి మహబూబ్నగర్ సుమారు 110 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఈ ప్రాంతం శాతవాహనుల, చాళుక్యుల మరియు గోల్కొండ శాసకులకు ఆకర్షణ కేంద్రంగా ఉండేది. ఇది ప్రసిద్ధ మందిరాల పుణ్యభూమి. ఇక్కడ 7 వందల సంవత్సరాల పురాతన మర్రిచెట్టు ఉంది. దీని పేరు పిల్లల మర్రి. ఇక్కడి కోయలసాగర్ ఆనకట్ట అందరి మనస్సులను మోహిస్తుంది.

కామారెడ్డి : కొంత కాలం క్రితం వరకు కామారెడ్డి నిజామాబాద్ జిల్లాలోని ఒక భాగం. హైదరాబాద్ నుండి కామారెడ్డి సుమారు 110 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇక్కడి పోచారం ప్రాజెక్టు తెలంగాణ రాష్ట్రంలో ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రాజెక్టు. ఇది అందమైన పర్యాటక జలక్రీడా ప్రాంతం. చలికాలంలో కోవూలా సరస్సు విదేశీ పక్షుల కేంద్రంగా ఉంటుంది. కోవూలా కోట, దోమకొండ చారిత్రాత్మక ప్రదేశాలు.

రాజన్న సిరిసిల్లా : ఈ జిల్లా పేరులో “రాజన్న” శబ్దం రాజ రాజేశ్వర ప్రభువుగా మరియు “సిరిసిల్లా” చేతిమగ్గాల పరిశ్రమకు ప్రతీక / గుర్తు. హైదరాబాద్ నుండి ఈ ప్రాంతం సుమారు 133 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇక్కడ నుండి ప్రవహించే మానేరు నది అందంగా ఉంటుంది. ప్రసిద్ధ శైవక్షేత్రమైన వేములవాడ ఇక్కడనే ఉంది. దీనిని -తెలంగాణ దక్షిణ కాశీగా పిలుస్తారు. లక్ష్మీనరసింహస్వామి మందిరం మరియు సిరిసిల్లా టెకాయిల్ పార్క్ గొప్ప పర్యాటక ప్రదేశాలు.

నాగర్ కర్నూల్ : తెలంగాణ దక్షిణ ప్రాంతమైన నాగర్ కర్నూల్ హైదరాబాద్ నుండి సుమారు 133 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. దీని చరిత్ర 500 సంవత్సరాల పురాతనమైనది. ఇక్కడ నాగార్జునసాగర్, శ్రీశైలం పులుల సంరక్షణ కేంద్రం ఉంది. ఈ ప్రదేశం ఉమామహేశ్వరస్వామి మందిరానికి ప్రసిద్ధి. సోమశిల మరియు శ్రీశైలం ఆనకట్టలను దర్శించేందుకు ప్రతిరోజు పెద్ద సంఖ్యలో పర్యాటకులు వస్తూ ఉంటారు.

సూర్యాపేట : తెలంగాణ దక్షిణ ప్రాంతంలో ఉన్న సూర్యాపేట హైదరాబాద్ నుండి సుమారు 137 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఈ ప్రాంతం కృష్ణానది పుణ్యమా అని దక్షిణ భారతదేశంలో సిమెంట్ పరిశ్రమకు ప్రముఖ కేంద్రంగా ఉంది. రెండవ వైపు నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట ద్వారా లభించే నీటితో ఇక్కడి వ్యవసాయం అందంగా కన్పిస్తుంది. ఉండ్రుగొండ, అర్వపల్లి మరియు మట్టపల్లిలోని శ్రీలక్ష్మినరసింహస్వాముల మందిరాలు, సూర్యాపేట వెంకటేశ్వరస్వామి, మిర్యాల సీతారామచంద్రస్వామి వార్ల మందిరాలు బహు చక్కని చూడదగ్గ ప్రదేశాలు.

వనపర్తి : తెలంగాణ దక్షిణ ప్రాంతంలో ఉన్న వనపర్తి హైదరాబాద్ నుండి సుమారు 147 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. నిజాం శాసన కాలంలో వనపర్తి ఒక సంస్థానంగా ప్రసిద్ధి చెందినది. తెలంగాణలోని ప్రాచీన సంస్థానాల్లో ఇదీ ఒకటి. వనపర్తి మహల్ చూడదగిన పర్యాటక ప్రదేశం. ఈ మహల్ ముస్తఫామహల్ అని కూడా పిలవబడుతుంది. కొంతకాలం తర్వాత దీనిని పాలిటెక్నిక్ విశ్వవిద్యాలయంగా మార్చబడినది. ఇక్కడ నుండి కొద్ది దూరంలో శ్రీరంగపురం ఉంది. ఈ శ్రీరంగపురంలో ప్రసిద్ధి చెందిన శ్రీరంగ నాయకస్వామి మందిరం ఉంది.

వరంగల్ (గ్రామీణ మరియు పట్టణ) : తెలంగాణ ప్రముఖ నగరాల్లో ఈ వరంగల్ ఒకటి. ఇది హైదరాబాదు నుండి 147 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. కాకతీయులు దీనిని రాజధానిగా చేసుకుని పాలన కొనసాగించారు. దీన్ని ‘ఓరుగల్లు’ లేదా “ఏకశిలా నగరం” అని కూడా పిలిచేవారు. ఇక్కడ “వెయ్యి స్థంభాల గుడి”, “భద్రకాళి మందిరము” మరియు “పద్మాక్షీ మందిరము” ముఖ్యంగా చూడదగిన ప్రాంతాలు.

కరీంనగర్ : దీని అసలు పేరు “ఎలగండాల”. ఇది హైదరాబాదు నుండి సుమారు 158 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. నిజాం శాసకుడు “సయ్యద్ కరీముల్లా షాహ్ సాహెబ్ కిలాదార్” పేరు నుండి “కరీంనగర్” పేరు వచ్చింది. ఇక్కడ ‘మానేరు’ అనే ప్రముఖ నది ప్రవహిస్తుంది. ఎలగండాల కోటలో రెండు రాళ్ళతో కూడిన పెద్ద గోడలు, రెండు మసీదులు, రెండు ఆలయాలు చెరసాల, బావి మరియు ఇతర గొప్ప నిర్మాణాలను చూడవచ్చు. దిగువ మానేరు ఆనకట్ట వద్ద రాజీవ్ గాంధీ జింకల పార్క్ ఉంది. శివరామ్ ఉద్యానవనము కూడా చూడదగిన ప్రాంతమే.

నారాయణపేట : 2019 సంవత్సరములో నూతనంగా నిర్మించబడిన జిల్లాల్లో ఇది ప్రముఖమైనది. హైదరాబాదు నుండి దాదాపు 165 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. 1630 సంవత్సరములో మరాఠా ప్రభువైన శివాజీ ఇక్కడికి వచ్చి, ఇక్కడి నేత పనివారి గొప్పదనం చూసి ఆశ్చర్యచకితులైనారు. దానితో మరాఠీలు ఇక్కడ స్థిరపడినారు. నారాయణ పేట యొక్క పట్టుదారంతో నేసిన చీరల్లో తెలంగాణ మహారాష్ట్ర సంస్క ృతుల ప్రభావం కనిపిస్తుంది. నారాయణపేట చీరలు చాలా ప్రసిద్ధి పొందాయి.

నిజామాబాద్ : ఇది తెలంగాణాలో 3వ పెద్ద నగరం. ఇది హైదరాబాదు నుండి రమారమి 170 కి.మీ. ఉంటుంది. హైదరాబాదు రాష్ట్ర నాల్గవ శాసకుడైన “నిజాముల్ ముల్క్” పేరు మీద ఈ ప్రాంతానికి నిజామాబాద్ అని వచ్చింది. ఈ నగరం ధార్మిక మరియు మైత్రి భావనలకు ప్రతీక. నిజామాబాద్ కోట మరియు అశోక్సాగర్ సరస్సు ఆకర్షణీయమైనవి. ఆలీసాగర్ జింకల పార్క్ మరియు సరస్సు, ముల్లారాయ్ వనము మానసికోల్లాస ప్రాంతాలు.

జగిత్యాల: హైదరాబాదు నుండి సుమారు 186 కి.మీ.ల దూరంలో ఉంది. ఇది గోదావరి నది యొక్క అందమైన వరము. శ్రీరాంసాగర్ ప్రాజెక్ట్ పర్యాటకులకు ఆకర్షణగా నిలిచింది. ఓదెలాలో మల్లిఖార్జున స్వామి మరియు కమాన్పూర్లో శ్రీ వరాహస్వామి ఆలయాలు ప్రసిద్ధి చెందాయి. గోదావరి ఒడ్డున ధర్మపురిలో శ్రీలక్ష్మీ ్మనారసింహస్వామి ఆలయం, కోటిలింగాల గ్రామంలో కోటేశ్వర స్వామి గుడి, ఆంజనేయస్వామి గుడి ప్రసిద్ధి చెందినాయి.

పెద్దపల్లి: ఇది హైదరాబాదు నుండి దాదాపు 192 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇది ఉత్తర మరియు దక్షిణ భారతాన్ని కలిపే ముఖ్య రైల్వే కేంద్రం. రామగుండంలో NTPC నేషనల్ థర్మల్ పవర్ కార్పోరేషన్ ఉంది. గోదావరి నది నుండి లభించే నీటివల్ల ఉత్పత్తి అయ్యే దూది అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ప్రఖ్యాతి చెందినది. రామగిరి కోట ఇక్కడి చారిత్రాత్మక కట్టడం. పెద్దపల్లికి భారతదేశ ప్రథమ ISO 14001 ప్రామాణిత యూనిట్గా గౌరవం లభించింది.

జోగులాంబ – గద్వాల్ : జోగులాంబ – గద్వాల్ హైదరాబాదు నుండి సుమారు -192 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. 17వ శతాబ్దంలో పెదసోమభూపాలుడు గద్వాల్ కోటను నిర్మింపచేసాడు. గద్వాల్ ప్రపంచ ప్రసిద్ధమైన చేతిమగ్గాల (హ్యాండ్లూమ్) జరీ చీరలకు ప్రసిద్ధి. జూరాల కృష్ణానది మీద కట్టబడిన అందమైన ఆనకట్ట. తుంగభద్రా నదీ తీరంలో జోగులాంబ దేవి శక్తిపీఠమందిరం కలదు. ఇది 18 శక్తి పీఠాలలో ఒకటి.

ములుగు : 2019 సంవత్సరములో భూపాలపల్లి జిల్లా నుండి కొన్ని ప్రదేశాలను వేరుచేసి ఏర్పాటుచేసిన జిల్లాయే ములుగు. హైదరాబాదు నుండి ఇది దాదాపు 193 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఈ ప్రాంతంలోనే విశ్వవిఖ్యాత జనజాతి ఉత్సవమైన సమ్మక్క- సారక్క లేదా మేడారం జాతర ప్రతి రెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి జరుపబడుతుంది.

ఖమ్మం : హైదరాబాదు నుండి ఖమ్మం సుమారు 200 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. “ఖమ్మం” అనే శబ్దం “స్తంభాద్రి” శబ్దం నుండి పుట్టింది. ఇక్కడ నరసింహస్వామి మందిరం ఉంది. ఈ పట్టణం పేరు మొదటిగా స్తంభాద్రిగాను ఆ తర్వాత క్రమేణా ఖంభాద్రి, ఖంభమెట్టు అని చివరకు ‘ఖమ్మం’గా స్థిరపడింది. ఈ పట్టణం మున్నేరు నదీ తీరంలో ఉంది. క్రీ.శ. 950లో కాకతీయ రాజులు ఖమ్మం కోటను నిర్మించారు. జమలాపురం అనే చిన్న గ్రామంలో వెంకటేశ్వర స్వామివార్ల ప్రసిద్ధ మందిరం కలదు. కూసుమంచిలో గణపేశ్వరాలయం మరియు ముక్కంటేశ్వరాలయంలాంటి ప్రసిద్ధ శైవక్షేత్రాలు / మందిరాలు

మహబూబాబాద్ : హైదరాబాదు నుండి మహబూబాబాద్ సుమారు 212 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. తెలుగువారు ఈ ప్రాంతాన్ని మనుకోట అంటారు. “మనుకోట” శబ్దం తెలుగు భాషలోని “మ్రను” అనగా చెట్టు మరియు “కోట” అనగా కోట శబ్దాల నుండి ఉద్భవించింది. అంటే కోట అని అర్థం. మహబూబ్ అనే శాసకుని పేరే “మహబూబాబాద్” అయినది. ఇక్కడి బయ్యారం మండలం లోహఖనిజాల ఉత్పత్తికి ప్రసిద్ధి. మూడు నేత్రాలు, పది చేతులు కలిగి రౌధ్ర భంగిమలో ఉన్న వీరభద్రస్వామివారి ఆలయం ఇక్కడి విశేషం.

భూపాలపల్లి (ఆచార్య జయశంకర్) : హైదరాబాదు నుండి భూపాలపల్లి సుమారు 216 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఈ జిల్లా పేరును తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆందోళన సిద్ధాంతకర్త ప్రొఫెసర్ జయశంకర్ గారి పేరు మీద పెట్టబడినది. ఈ ప్రాంతంలో అనేక ఆధ్యాత్మిక దర్శనీయ ప్రదేశాలు కలవు. ఇక్కడ ఉన్న కాళేశ్వరాన్ని దక్షిణ త్రివేణి సంగమంగా పిలవబడుతుంది. రామప్ప మందిరం కాకతీయ రాజుల కళాసృష్టికి చక్కటి ఉదాహరణ. ఇక్కడ రామప్ప మరియు లక్నవరం సరస్సులు ప్రకృతి సౌందర్య శోభను వెదజల్లుతాయి.

నిర్మల్ : హైదరాబాదు నుండి నిర్మల్ సుమారు 222 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఈ ప్రాంతంలో గోదావరి నది జలాల వల్ల అత్యధిక పంటలు పండించబడతాయి. ఇది వెదురు మరియు కర్రలతో తయారయ్యే బొమ్మలకు ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచినది. ప్రకృతి మరియు విద్యా ప్రేమికులు ఈ జిల్లాలోని జ్ఞాన సరస్వతి బాసరని ఎల్లప్పుడు గుర్తు చేసుకుంటారు. గోదావరి నదీ తీరంలో ఉన్న బాసర పర్యాటకులను తనవైపు ఆకర్షించుకుంటుంది.

మంచిర్యాల : మంచిర్యాల హైదరాబాదు నుండి 256 కి.మీ.ల దూరంలో ఉంది. ఇది గోదావరి మరియు ప్రాణహిత నదుల ఆశీర్వాదం వల్ల పచ్చదనంతో నిండినది. ఈ ప్రాంతం సింగరేణి బొగ్గుగనులకు మరియు సిమెంట్ ఉత్పత్తి చేసే అనేక పరిశ్రమల వల్ల ప్రసిద్ధి పొందినది. ఈ జిల్లాలో చెన్నూరులో మొసళ్ళ సంరక్షణా కేంద్రం ఉంది. ఇక్కడ దట్టమైన అడవులలో కవ్వాల్ పులుల సంరక్షణ కేంద్రం చాలా అందంగా ఉంటుంది. ఈ ప్రాంతంలో గుడెంశ్రీ సత్యనారాయణ స్వామి ఆలయం పూజనీయమైనది మరియు దర్శనీయమైనది.

భద్రాద్రి – కొత్తగూడెం: ఇది హైదరాబాదు నుండి 284 కి.మీ.ల దూరంలో ఉంది. గోదావరి నదీ తీరాన ఉన్న భద్రాచలం అతి మనోహరమైన తీర్థము. బొగ్గుగనులకు ప్రసిద్ధి. కిన్నెరసాని, పర్ణశాల మొదలగు స్థలాలు ఆధ్యాత్మిక గొప్ప పర్యాటక స్థలాలు. ఇక్కడి కిన్నెరసాని ఆనకట్ట గోదావరి ఉపనది అయిన కిన్నెరసాని నదిపై నిర్మించారు. పురాణాల ప్రకారం రావణుడు సీతాదేవి అపహరించిన స్థలంగా దుమ్మగూడెం చాలా ప్రసిద్ధి చెందినది.

ఆసీఫాబాద్ : ఇది ఒక జనజాతి జిల్లా. హైదరాబాదు నుండి 291 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. కొమరంభీమ్ అనే పేరుగల జనజాతి యువకుల ద్వారా చేయబడిన నీరు, అడవి, భూమి ఆందోళనలో వీరికి న్యాయం లభించింది. అందుకే ఈ ప్రాంతానికి ఆసీఫాబాద్ కొమరంభీమ్ జిల్లాగా కూడా పేరు ఉంది. ప్రాణహిత నది ఉపనది అయిన పెద్దవాగుపై పెద్దవాగు ప్రాజెక్టు నిర్మించారు. వట్టివాగు లేదా కొమరంభీమ్ ప్రాజెక్టులు, సప్తగుండ, పట్టిగుండ మరియు మట్టినీటి రిజర్వాయర్ మరియు సిరిపురం కాగజ్నగర్ మొదలగునవి చూడదగిన ప్రసిద్ధ స్థలాలు.

ఆదిలాబాద్ : హైదరాబాదు నుండి సుమారు 305 కి.మీ.ల దూరంలో ఉంది. బీజాపూర్ శాసకుడైన అలీఆదిల్షాహ్ పేరు మీద ఈ ప్రాంతానికి ఆ పేరు వచ్చింది. ఈ ప్రాంతం దక్షిణ భారతదేశానికి ప్రవేశద్వారంగా చెప్పబడుతుంది. సహ్యాద్రి పర్వత శ్రేణులు మరియు ఉత్తర – పశ్చిమ పవనాల ప్రభావంతో ఈ ప్రాంతం నిరంతరం ఆహ్లాదంగా ఉంటుంది. కడెం ఆనకట్ట, పాపేశ్వర మందిరము, జైనాథ్ మందిరము మరియు కలవా నరసింహస్వామి ఆలయం ఇక్కడ చూడదగిన ప్రముఖ స్థలాలు.

ఈ విధంగా తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని ప్రతీ ప్రాంతం తన మనోహరమైన శోభతో పర్యాటకులను తమవైపు ఆకర్షిస్తాయి.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material Chapter 5 बूढ़ी काकी

October 22, 2024October 21, 2024 by Srinivas

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 5th Lesson बूढ़ी काकी Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 5th Lesson बूढ़ी काकी

दीर्घ प्रश्न (దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
‘बूढ़ी काकी’ पाठ का सारांश पाँच-छः वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
बूढ़ी काकी अपने पति और पुत्र की मृत्यु के बाद सारी संपत्ति भतीजे बुद्धिराम के नाम कर देती है । संपत्ति हायिल करने के बाद बुद्धिराम और उसकी पत्नी रूपा और दो बेटे बूढ़ी काकी के साथ दुर्व्यवहार करते रहते हैं। लेकिन, बुद्धिराम की बेटी लाड़ली काकी का ख्याल रखती है। उसके बेटे मुखराम के तिलक – उत्सव के दिन स्वादिष्ट भोजन आधी रात को की लालसा में बूढ़ी काकी मेहमानों के जूठे खाना खाने लगती है । इस दृश्य को देखते ही, दया और पाप भीति से रूपा पछताती है और काकी को प्रेम से सभी खाद्यों से सज्जित थाली देती है। सभी भूलकर काकी सहर्ष खाना खाने के स्वर्गीय दृश्य देखकर रूपा आनंदमग्न होती है ।

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
प्रेमचंद की कुछ रचनाओं के नाम लिखिए ।
उत्तर:
कथा – सम्राट एंव उपन्यास सम्राट प्रेमचंद ने यथार्थवाद एवं आदर्शवाद से संबंधित लगभग 300 कदानियाँ और एक दर्जन उपन्यास लिखे । पंच परमेश्वर, बड़े घर की बेटी, कफेन, बूढी काकी आदि कहानियाँ प्रसिद्ध हैं । गोदान, गबन, प्रेमाश्रम, सेवा सदन, निर्मला, कर्मभूमि, रंगभूमि, प्रतिज्ञा, कायाकल्प आदि प्रसिद्ध उपन्यास हैं । गोदान इनका अंतिम तथा सर्वश्रेष्ठ उपन्यास है । इनकी श्रेष्ठ वचनाएँ देश- विदेशी भाषाओं में अनूदित हुई और फिल्में भी बनाई गई ।

प्रश्न 2.
बूढ़े लोगों के प्रति हमारा व्यवहार कैसा होना चाहिए ।
उत्तर:
बुढ़ापा बहुधा बचपन का पुनरागमन हुआ करता है । बूढ़े अपने जीवन काल में अपने परिवार व समाज के लिए अपनी सारी शक्ति खर्च करते हैं और बुढ़ापे में भौद्धिक एवं बौद्धिक शक्ति खो बैठते हैं। इसलिए बूढ़े लोगों के प्रति हमारा व्यवहार अच्छा होना चाहिए। बच्चों की तरह उनकी देख-भाल करनी चाहिए । उनकी समस्याएँ सुनकर, जानकर उन्हें दूर करना चाहिए । उन्हें पूरी तरह भरोसा देनी चाहिए ।

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
बूढ़ी काकी ने अपनी संपत्ति किसके नाम कर दी ?
उत्तर:
भतीजे बुद्धिराम के नाम पर

प्रश्न 2.
बूढ़ी काकी को सबसे अधिक क्या पसंद था ?
उत्तर:
स्वादिष्ट ले-लेकर खाना

प्रश्न 3.
उपन्यास सम्राट किन्हें कहा जाता है ?
उत्तर:
प्रेमचंद को

प्रश्न 4.
प्रेमचंद का सर्वश्रेष्ठ उपन्यास कौनसा है ?
उत्तर:
गोदान

संदर्भ सहित व्याख्याएँ (సందర్భ సహిత వ్యాఖ్యలు)

1. बुढ़ापा बहुधा बचपन का पुनरागमन हुआ करता है। बूढ़ी काकी में जिला- स्वाद के सिवा और कोई चेष्टा शेष न थी और न अपने कष्टों की ओर आकर्षित करने का, रोने के अतिरिक्त कोई दूसरा सहारा ही ।

संदर्भ : यह कथा – सम्राट एवं उपन्यास सम्राट मुंशी प्रेमचंद की सफल कहानी ‘बूढ़ी काकी’ के आरंभिक उद्धरण है। बुढ़ापा और बचपन में कोई अंतर नहीं, बताते हुए कहानीकार इस कहानी का आरंभ करते हैं ।

व्याख्या : प्रेमचंद कहते हैं कि प्रायः बुढ़ापन और बचपन का कोई अंतर नहीं होता । बुढ़ापन की चेष्टाएँ बचपन की चेष्टाएं जैसी होती हैं। बुढ़ापे में बचपन फिर से आता है। बूढ़ी काकी में जीभ का स्वाद जैसा लेकिन बाकी चेष्टाओं में एक भी न बची थी। उसका सहारा सिर्फ है, कोई दूसरा नहीं है । वह दीन स्थिति में थी ।

विशेषताएँ : आरंभिक पंक्ति एक सूक्ति जैसी है, जो पाठकों को उत्सुकता पैदा करती है। भाषा सरल और सुगम है ।

2. परमात्मा, मेरे बच्चों पर दया करो। इस अधर्म का दंड मुझे मत दो, नहीं तो मेरा सत्यानाश हो जाएगा ।

संदर्भ : ये वाक्य महान कहानीकार एवं उपन्यास सम्राट मुंशी प्रेमचंद की सफल कहानी ‘बूढ़ी काकी’ से दिए गए हैं। रात को रूपा की लड़की लाड़ली अपनी चारपाई में न पाकर इधर उधर ढूँढ़ती और देखती कि । जूठे पत्तलों पर से पूडियों के टुकड़े खा रही बूढ़ी काकी के पास खड़ी है। करुणा और भय से रूपा का हृदय द्रवित होता है। वह सच्चे दिल से अकाश की ओर हाथ उठाकर ये वाक्य कहती है ।

ब्याख्या : हे भगवान ! बूढ़ी काकी से किया जा रहा इस दुर्व्यवहार, इस दुस्थिति का कारण पति महित मैं और बच्चे हैं। इस विधर्म चेष्टा की सजा मुझे और बच्चों को मत दो। हम पर रहम करो ।

विशेषता : यह उद्धरण रूपा में स्थित पाप भीति एवं उससे हुआ हृदय – परिवर्तन का परिचायक है ।

बूढ़ी काकी Summary in Hindi

लेखक परिचय

मुंशी प्रेमचंद का जन्म सन् 1880 में उत्तर प्रदेश में वारणासी के निकट लमही नामक गाँव में हुआ था । आपका असली नाम धनपतराय था । आपको हिंदी और उर्दू साहित्य के महान लेखकों में से एक माना जाता है । हिंदी साहित्य में वे ‘प्रेमचंद’ उपनाम से जाने जाते हैं ।

प्रेमचंद ने नवाबराय नाम से उर्दू में भी लेखन कार्य किया था । सन् 1921 में उन्होंने महात्मा गाँधी के आह्वान पर अपनी सरकारी नौकरी से इस्तीफा दे दिया । मुंशी प्रेमचंद द्वारा लिखी गयी कहानियाँ और उपन्यासों को बाद में कई फिल्मों और टेलीविजन धारावाहिकों में प्रसारित किया गया । उन्होंने लगभग 300 कहानियाँ लिखी । गोदान उनका अंतिम और सर्वश्रेष्ठ उपन्यास हैं। सन् 1936 में मुंशी प्रेमचंद का निधन हो गया ।

सारांश

कवि परिचय : आधुनिक हिंदी साहित्य में उपन्यास सम्राट के नाम से प्रसिद्ध कहानीकार प्रेमचंद की कहानी बूढ़ी काकी “मानवीय करुणा” की भावना से ओत-प्रोत कहानी है। इसमें लेखक ने “बूढ़ी काकी” के माध्यम से समाज परिवार की उस समस्या को उठाया है जहाँ वृद्धजनों से उनकी जायदाद – संपत्ति लेने के बाद उनकी उपेक्षा होने लगती है । केवल इतना ही नही, बात-बात पर उन्हें अपमानित और तिरस्कृत किया जाता है, भरपेट भोजन तक भी नही मिलता । सामाजिक यथार्थ के माध्यम से मुंशी प्रेमचंद ने मनुष्य की स्वार्थी भावनाओं का घृणित एवं बीभत्स रूप चित्रित किया है ।

बूढ़ी काकी कहानी का उद्देश्य : कहानी का प्रारम्भ करते हुए लेखक ने मानव-जीवन के वृद्धावस्था और बाल्यावस्था को एक दृष्टि से देखा है । इसमें कोई शक भी नहीं है । बूढ़ी काकी में जीभ के स्वाद के अलावा अन्य कोई इच्छा नही थी । उसे विधवा हुए पाँच वर्ष का समय व्यतीत हो चुका है। उसके जवान बेटे भी असमय मर चुके थे। इस संसार में ऐसा कोई नही था, जिसे बूढ़ी काकी अपना कह सके था तो केवल उसका दूर का भतीजा बुद्धिराम । भलेमानुष पण्डित बुद्धिराम ने बूढ़ी काकी के सामने लम्बे-चौड़े वायदे कर उसकी सब संपत्ति अपने नाम लिखवाली पैसे का लालची बुद्धिराम बहुत जल्दी ही बदलने लगा । बुद्धिराम की पत्नी रूपा भी व्यवहार से कठोर थी लेकिन ईश्वर से अवश्य उसे डर लगता था । इसलिए वह बूढ़ी काकी से दुरव्यवहार करते समय डरती थी ।

बूढ़ी काकी कहानी की समीक्षा : बुद्धिराम और उसकी पत्नी का व्यवहार बूढ़ी काकी के प्रति दिनों दिन कठोर होता चला गया। यहा तक कि जिस बुढ़िया की जायदाद से सौ-डेढ़ सौ रुपये प्रतिमाह की आमदनी थी, वह भोजन तक के लिए तरसने लगी । बूढी काकी जीभ के स्वाद के आगे विवश होकर रोने चिल्लाने लगती थी । हाथ-पैरों से लाचार बुढ़िया जमीन पर पड़ी रहती और अपने प्रति उपेक्षा भरे व्यवहार पर चीखती-चिल्लाती । बुद्धिराम के दोनों बेटे भी उसे चिढ़ाने-परेशान करने में खुश होते थे । यहाँ तक कि वे दोनों उस बुढ़िया के ऊपर अपने मुँह का पानी भी उड़ले देते थे। लेकिन बुद्धिराम की बेटी लाडली ‘’बूढ़ी काकी” से बहुत प्यार करती थी । लाडली भाइयों से तंग होकर बूढ़ी काकी की कोठरी में आ जाती थी और चना चबाना जो कुछ भी होता था, मिल बाँटकर बूढ़ी काकी के साथ खाती थी ।

कुछ समय बाद बुद्धिराम के बेटे मुखराम की सगाई थी। जिसमें भाग लेने के लिए काफी मेहमान आए हुए थे। सारे गाँव में खुशी का माहौल था । चारपाइयों पर आराम कर रहे मेहमानों की नाई सेवा कर रहे थे। कहीं भाट प्रशंसा में यश-गान कर रहे थे। रूपा को भी औरतों से फुरसत नही थी । दौड़-दौड़कर इधर से उधर भाग रही थी। हलवाई भट्टियों पर काम कर रहे थे । कही सब्जियाँ पक रही थी तो कई मिठाइया बन रही थी। खाना पकने की सुगन्धि सारे घर में फैल चुकी थी ।

भीतर ही भीतर बूढ़ी काकी का मन भी लालचा रहा था । परन्तु वह सोच रही थी कि जब उसे भरपेट भोजन ही नही मिलता तो मिठाई और कचैड़ी कौन खिलाएगा। रह-रहकर उसकी जीभ लपलपा रही थी । दिन होता तो वह रो – चीखकर सभी का ध्यान अपनी ओर खींच लेती लेकिन अपशकुन के भय से वह चुपचाप बैठी थी । धीरे-धीरे उसका मन बेकाबू होता चला गया और उकडू बनकर हलवाई के कहाडे के पास जाकर बैठ गई । अचानक रूपा की नज़र बूढ़ी काकी पर पडी तो आग बबूला हो उठी और बूढ़ी काकी को खूब भला-बुरा कहा । अपमानित होकर भी बूढ़ी काकी कुछ नही बोली और रेंगती हुई चुपचाप अपनी कोठरी में चली गयी ।

काफी समय बीत जाने के बाद भी बूढ़ी काकी की किसी ने सुध नही ली तो उसका मन बेचैन हो उठा । तरह- तरह के विचार उसके मन में आने लगे। सभी लोग खा – पी चुके होंगे। तेरी याद किसी को नहीं आएगी। इसी बीच उसकी भूख जोर पकड़ने लगी और हाथों के बल सरकती हुई लोगों के ‘बीच जाकर पत्तल पर बैठ गयी। लोग आश्चर्य से देख रहे थे कि बुद्धिराम की नजर उस पर पड़ गयी । उस दयनीय बूढ़ी काकी को दोनों हाथों से उठाकर कोठरी में लाकर पटक दिया। कभी कचौडिया याद आती तो कभी स्वादिष्ट रायता, लेकिन लाड़ली से अलावा बूढ़ी काकी के पति किसी के मन में कोई सहानुभूति नही थी ।

रात के ग्यारह बज चुके थे। सभी मेहमान आराम कर रहे थे । रूपा सो चुकी थी, लेकिन लाडली थी जो जाग रही थी। वह उस समय की प्रतीक्षा में थी जब अपने हिस्से का मिला हुआ खाना बूढ़ी काकी को जाकर खिलाए । रूपा को पता लगने पर पिटाई होने का डर था । माँ को सोता देखकर लाडली चुपके से अपनी हिस्से की पूड़िया लेकर काकी के पास पहुँची ।

बेसब्री से इंतजार कर रही बुढिया एक ही झटके में सब खा गयी परन्तु इससे उसकी भूख और बढ़ चुकी थी। उसने लाड़ली से मेहमानों के भोजन करने के स्थान पर ले चलने को कहा परन्तु वहाँ पडे टुकडों को चुन-चुनकर खाने के बाद भी उसकी भूख नही मिटी । अंत में उसने लाडली से जूठी पत्तलों के पास ले चलने को कहा। इसी बीच रूपा की आँख खुल चुकी थी । बेटी पास न रहना देखकर इधर उधर देखा तो वह पत्तलों के पास खड़ी थी ।

रूपा बूढ़ी काकी को पत्तलों की जूठन चाटते देखकर आत्मग्लानि एंव पश्चाताप से भर उठी। आज उसे अपने किये पर भारी पछतावा हो रहा था। उसकी साई आत्मा जाग उठी थी । आज उसने बूढ़ी काकी को धमकाया नहीं अपितु उठकर साथ चलने को कहा। उसने सोचा जिस बुढिया की जायदाद से हमें इतनी आमदनी हो रही है, उसके लिए मैं भरपेट भोजन भी नही दे सकी ।

बूढ़ी काकी कहानी में समाज की ज्वलन्त वृद्ध समस्या का यथार्थ चित्रण : ईश्वर से अपने अपराध के लिए क्षमा मांगती हुई रूपा अपने कमरे में गयी और पकवान तथा मिठाई का थाली, लेकर बूढ़ी काकी के पास पहुँची । कहानीकार कहता है कि भोजन के उस थाल को देखकर काकी का मन आनन्दित हो उठा । रूपा ने बड़े ही प्यार से भोजन करने के लिए कहा और विनती की कि वह ईश्वर से प्रार्थना कर दे कि वह हमारा अपराध क्षमाकर दे । बूढ़ी काकी को उस समय स्वर्गीक आनन्द की अनुभूति हो रही थी ।

बूढ़ी काकी Summary in Telugu

సారాంశము

ఆధునిక హిందీ సాహిత్యంలో ఉపన్యాస చక్రవర్తిగా పేరు పొందిన కథా రచయిత ప్రేమచంద్ ఈ కథ ద్వారా వృద్ధాప్యంలో ముసలివారు తమ జీవితం ఎంతో బాధగా, దీనంగా గడుపుతున్నారు అన్న విషయం మన ముందు తెలియచేస్తున్నారు. ఆ వృద్ధులను ఎంతో అవహేళన చేస్తూ, వారి జీవితాలతో ఏవిధమైన చెలగాటం ఆడుతున్నారని మన కళ్ళకు కట్టినట్లుగా వ్రాశారు. ఇది మన మనస్సులను కదిలివేసేటటువంటి కథ.

ఈ కథలో ప్రారంభం మన “बूढ़ी काकी” మనస్సు చిన్న పిల్లల మనసు వంటిది. ఆమెకు జిహ్వచాపల్యం ఎక్కువ. ఆమెకు అది తప్ప వేరే ఏ ఆశ లేదు. ఆమె యొక్క భర్త చనిపోయి 5 సంవత్సరాలు. భర్త పోయిన కొద్ది రోజులకే కొడుకుని పోగొట్టుకుంది. ఆస్తి ఆమెకు భగవంతుడు చాలా ఇచ్చాడు. డబ్బుకి ఎటువంటి లోటు లేదు. తన అనే మనుషులు ఆమెకు కరువయ్యాడు. “డే మేనల్లుడు బుద్ధిరామ్.

ఒక్కడే తనకు ఇప్పుడు దగ్గరయ్యాడు. ఆమెకు మంచిమాటలు చెప్పి ఆస్తిని తన పేరుతో వ్రాయించుకున్నాడు. బుద్ధిరామ్ భార్య రూప ఆమె చాలా కఠోరమైన హృదయం కలది. కాని దేవుని యందు భక్తి, శ్రద్ధ ఉండేది. భగవంతుడు అంటే చాలా భయం. “बूढ़ी काकी” పట్ల చెడుగా ప్రవర్తించేటప్పుడు ఎంతగానో భయపడేది.

బుద్ధిరామ్, రూపాకి ఇద్దరు మగపిల్లలు, ఒక ఆడపిల్ల. “बूढ़ी काकी ” ని ఇంటి బయట ఒక చిన్న గదిలో ఉంచారు. ఆమెకు సమయానికి తిండి కూడా పెట్టేవారు కాదు. “बूढ़ी काकी” ఆస్తి వారు అనుభవిస్తూ ఆమెను కష్టాలపాలు చేశారు. బుద్ధిరామ్ కూతురుకి “बूढ़ी काकी” అంటే ప్రేమ. తనవంతు తిండి ఆమె దగ్గరకు తెచ్చి ఆమెకు పెట్టి తను తినేది. బుద్ధిరామ్ మగపిల్లలు నోటిలో నీరు పుక్కిలించి (ఆమె) “बूढ़ी काकी” పై ఊసేవారు వారి ఆగడాలకు హద్దు ఉండేది కాదు. బుద్ధిరామ్ పెద్ద కుమారిడికి పెళ్ళి నిశ్చయం అయింది.

ఇంటికి చాలా మంది బంధువులు వచ్చారు. బంధువులతో ఇల్లంతా సందడిగా ఉంది. పెద్ద పెద్ద బాండీలు పెట్టి ఎన్నో రకరకాల తీపి వంటకాలు, కచోరీలు, ఫలహారాలు చేశారు. ఆ వాసన పీల్చిన “बूढ़ी काकी” తన గదిలో ఉండలేక దేకుతూ ఆ ప్రదేశానికి చేరుకుంది. కాని బుద్ధిరామ్ ఆమెను చూసి లాక్కెళ్ళి ఆమె గదిలో పడవేశాడు. ఆమెకు చాలా బాధగా అనిపించింది. బాగా ఆకలి వేస్తుంది, ఎవ్వరు ఆమెను పట్టించుకోవడం లేదు.

పోనీ తను వాళ్ళని తిడదామంటే చుట్టూ వచ్చిన వాళ్ళు తనని తప్పుగా భావిస్తారని భావించి నోరుకట్టుకుని దీనంగా కూర్చుంది. అలా సాయంత్రం అయిపోయింది. బాగా ఆకలివేస్తుంది. తనని పరామర్శించే వ్యక్తులు కరువైపోయారు. ఎవ్వరు ఆమెను పట్టించుకోవడం లేదు. “बूढ़ी काकी” కి ఏడుపు వస్తుంది. రూపకి చుట్టాలతో తీరిక దొరకలేదు. ఆమె “बूढ़ी काकी” ని పూర్తిగా మర్చిపోయింది. రాత్రి చాలా గడిచింది.

రూప, ఇంట్లో అందరు నిద్రించిన తరువాత బుద్ధిరామ్ కూతురు తన వంతు ఆహారాన్ని “बूढ़ी काकी” వద్దకు తెచ్చింది. దానిని అమాంతం తినివేసింది. కాని “बूढ़ी काकी” కి ఆకలి తీరలేదు. బంధువులు తిన్న ప్రదేశానికి తనను తీసుకు వెళ్ళమని ఆ పాపని కోరింది. ఆ ప్రదేశానికి చేరిన తరువాత “बूढ़ी काकी” ఆ విస్తర్లలో మిగిలిన ఆహారాన్ని నాకడం ప్రారంభించింది. గిన్నెలను నాకింది. అయిన ఆకలి తీరలేదు. రూప కూతురు ప్రక్కన లేకపోవడం గమనించి బయటకు వచ్చి చూసింది. ఆ దృశ్యం చూసిన ఆమెకు కన్నీళ్ళు ఆగలేదు. ప్లేటు తీసుకుని అన్ని రకాల తినుబండరాలు “बूढ़ी काकी” కి ఇచ్చింది. తనని క్షమించమని “बूढ़ी काकी” ని, భగవంతుడిని కోరింది.

कठिन शब्दों के अर्थ (కఠిన పదాలు – అర్ధాలు)

पुनरागमन – come back, తిరిగి రావడం.
जिहवां स्वाद – very taste, నాలుకకి రుచించదగిన.
भतीजा – nephew, మేనల్లుడు
अर्धांगिनी – better half, భార్య
सुचेष्टा – well, మంచి
कुल्ली कर देना – Gargle, పుక్కిలించి ఉమ్మివేయు
आर्तनाद – roaring, ఆర్తనాదం
शहनाई – the clarinet, సన్నాయి
भट्टियों – furnaces, అగ్నికుండము
पकवान – puddings, పిండి వంటలు
कोठरी – chamber, గది
शोकमय – woeful, deplorable, దౌర్భాగ్యముగా
पूडियाँ – puri, పూరీలు
कचौडियाँ – pastry, మిఠాయి
अजवाइन – caromseed, వాము
इलायची – cardamom, యాలుకలు
वाटिका – garden, ఉద్యానవనం

उद्विग्न – distraught, విషాదం
भोग – enjoyment, సంతోషకరం
डायन – witch, మంత్రగత్తె
झुंझला – jerk, కుదుపు
पत्तल – leaf on which meal is served, ఆకు
चटकारना – to make a sound while licking, నాకేటప్పుడు చేయు శబ్దం.
तिलमिला – dare, ఆలోచించుకునే శక్తిని పోగొట్టు
बेइमान – dishonest, కపటంతో కూడిన
घसीटना – a drag, లాక్కొనుట
लाडली गुडिया की – tenderling, ప్రియమైన
पिटारी – dolls, బొమ్మలు
टटोला – towel, palpate, స్పర్శద్వారా పరీక్షించు
सदिच्छाएँ – good luck, good desire, మంచి కోరికలు
गुदगुदाना – tickle, చక్కిలిగింత

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material Chapter 4 धरती

October 22, 2024October 21, 2024 by Srinivas

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 4th Lesson धरती Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 4th Lesson धरती

दीर्घ प्रश्न (దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
‘धरती’ पाठ का सारांश पाँच- छह वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
भारतदेश की आशा उसकी धरती और उसके किसान हैं । भारतीय किसान आत्मविर्भर एवं परिश्रमी होते हैं। उन्हें धरती तथा गृह गृहस्थी से प्रेम होता है । किसान की जिंदगी में परस्पर सहयोग एवं सादगी की भावना, हर काम में कई कहानियाँ, लोकगीत, हजारों कहावतों का स्मरण हो आता है । वास्तव में किसान अन्नदाता, सुखदाता एवं जीवनदाता हैं । इमारी सहानुभूति और सहयोगिता से किसान फलेंगे फूलेंगे और चहूँ और सुख- समृद्धि लहराएगी। हमारी पढ़ाई-लिखाई तथा रहन सहन का आदर्श यही बनना चाहिए कि किसानों की श्रेणी में हमारी गिनती हो ।

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
भारत का किसान अपना घर किन चीजों से बनाता है ?
उत्तर:
किसान अपना घर बाँस और बल्लियों के ठाठ से, अपने ही जंगल के बाँस और फूँस से अपने ताल की मिट्टी से पाथी हुई कच्ची ईंटों से बनाता है । घर की लिपाई – पुताई में उसकी घरवाली उसका हाथ बँटाती है। ऐसे फूँस और छप्पर के कच्चे घर में रहना किसान पसंद करता है । ऐसा घर सर्दी में गरम और गर्मी में ठंडा लगता है ।

प्रश्न 2.
भारतीय किसान के जीवन की कुछ विशेषताएँ लिखिए ।
उत्तर:
भारतीय किसान भारत माँ की आशा है । वे धरती के बेटे हैं। वे गाँवों में, अपने लिपे-पुते कच्चे घरों में रहकर सादगी से जीवन बिताते हैं । वे स्वावंलबी होकर परस्पर सहयोगिता से जीवन यापन करते हैं। वे कथा – वार्ता और लोकगीत – लोकनृत्य से अपना मनोंरजन करते हैं । किसान के बलिष्ठ शरीर ही उनकी संपत्ति है, उसकी लक्ष्मी है । परिश्रमयुत एवं संतोषमय भारतीय किसानों का जीवन सर्वोपरि है ।

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
हमारा राष्ट्रीय पेशा कौन-सा है ?
उत्तर:
खेती

प्रश्न 2.
भारतीय किसान अपना मनोरंजन कैसे करता है ?
उत्तर:
कथा-वार्ता और लोकगीत – लोकनृत्य द्वारा

प्रश्न 3.
आत्मनिर्भरता किसका गुण है ?
उत्तर:
भारतीय किसान का

प्रश्न 4.
किसानों के लिए आवश्यक सभी औजार कहाँ तैयार होते हैं ?
उत्तर:
गाँवों में ही

संदर्भ सहित व्याख्याएँ (సందర్భ సహిత వ్యాఖ్యలు)

1. आत्मनिर्भरता भारतीय किसान का …………… मुहँ नहीं ताकना पड़ता ।

संदर्भ : प्रस्तुत उद्धरण पुरातत्व विद्, इतिहासकार एवं निबंधकार वासुदेवशरण अग्रवाल के निबंध, ‘धरती’ स दिया गया । यह उद्धरण भारतीय किसान की आत्मनिर्भरता एवं उसके स्ववलंबन का गुणगान करते संदर्भ में निबंधकार ये वाक्य कहते हैं ।

व्याख्या : भारत के कृषक का महान गुण है, आत्मनिर्भरता अर्थात् आत्मावलंबन । वह सब काम अपने बल पर करता है । इसी विषय पर यदि सावधानी से अध्ययन करें, तो ऐसे हज़ारों तत्थ हमारे सामने आएँगे, जिनको भारतीय कृषक अपने हाथ से खुद कर लेते हैं, जैसे खेती के औज़ार, घर के निर्माण की सामग्री, घर की आवश्यक सामग्री, दवा-दारु आदि । इससे बाहर के यंत्र और यंत्रविदों पर निर्भर होना न पड़ता ।

विशेषताएँ : निबंधकार इस उद्धरण द्वारा भारतीय किसान के संपूर्ण जीवन के अध्ययन पर ज़ोर दे रहे हैं, जो अनिवार्य है। भाषा सरल और सुबोध है ।

2. हमारा देश किसानों का देश सब से गर्व की बात है ।

संदर्भ : प्रस्तुत निबंधांश पुरातत्ववेत्ता, इतिहासकार एवं निबंधकार वासुदेवशरण अग्रवाल के निबंध, ‘धरती’ के अंतिम अनुच्छेद से दिया गया है। किसान को पैसा नहीं चाहिए, चाहिए कि बलिष्ठ शरीर । उससे वह धरती- माँ से सहगामी होकर फलने फूलने लगेगा। इस संदर्भ डाँ० वासुदेवशरण यह कथन कहते हैं ।

व्याख्या : किसानों का देश है, हमारा भारत । कृषि हमारे भारतदेश का पेशा है; जीविका के लिए किए जानेवाला धंधा है, व्यवसाय है । कृषक होना हमारे भारतीयों के लिए बड़े गर्वका विषय है । क्यों कि कृषक अन्नदाता हैं और जीवनदाता हैं । राष्ट्रकल्याण का मूलस्तंभ है ।

विशेषता : निबंधकार इस कथन दवारा कृषक – महत्व को उजागर करते हैं ।

धरती Summary in Hindi

कवि परिचय

कवि परिचय : डॉ. वासुदेव शरण अग्रवाल” का जन्म सन् 1904 ई में लखनऊ में हुआ था । उन्होंने काशी हिन्दू विश्वविद्यालय से स्नातक और एम. ए. परीक्षा उत्तीर्ण की। पुरातत्व विषय पर उन्होंने लखनऊ विश्वविद्यालय से.डी. लिट् की उपाधि प्रप्त की । वे केंद्रीय सरकार के पुरातत्व विभाग के संचालक । काशी विश्वविद्यालय के भारती महा विद्यालय के पुरातत्व और प्राचीन इतिहास विभाग के अध्यक्ष एवं आचार्य रहे। सन् 1967 ई में उनका स्वर्गवास हो गया ।

इनकी प्रमुख रचनाएँ हैं ” कल्पवृक्ष”, “पृथ्वी पुत्र,” “भरत की एकता”, “माता भूमि” “कला और संस्कृति” आदि । पुरातत्व और प्राचीन इतिहास के अतिरिक्त ये काव्यं प्रेमी भी ये ।

“धरती” पाठ का लेखक “डॉ. वासुदेव शरण अग्रवाल’ जी हैं । ये पुरातत्व और प्राचीन इतिहास के अतिरिक्त ये काव्य प्रेमी भी थे । इस पाठ में भारतीय किसान की महानता के बारे में चर्चा की गयी ।

सारांश

भारत की आशा उसकी धरती और किसान है। भारत एक कृषि प्रधान देश है । किसान धरती के बेटे हैं। भारत का किसान सदियों से अपना काम चतुराई के साथ करता आ रहा है। खेत में जब उतरता है तो खून – पसीना एक कर देता है। सर्दी – गर्मी और बारिश से वह जी नहीं चुराता । भारतीय किसान के शरीर और मन में अपने घर को बाँस, बल्लियों और ठाठ से और अपने ताल की मिट्टी से बनाता है ।

आत्म निर्भरता भारतीय किसान का बहुत बडा गुण है । भारतीय किसान अपने हाथ से अपने गाँव में ही हजारों बातें कर लेते हैं । उसे बाहर से यंत्रों और मैकेनिकों का मुँह नहीं ताकना पडता । उनके इस कौशल की प्रशंसा होनी चाहिए ।

भारतीय किसान के पास हाथ पैर का बल है, उसके मन में काम करने का उत्साह है । उसे अपनी धरती और घर-गृहस्थी से प्रेम है, बुद्धि का गुण भरपुर मात्रा में है। किसान भाषा और भाव दोनों का धनी है। उसमें मिल- जुलकर जीवन चलाने का अद्भुत गुण है । गाँव का हर एक काम में एक – दूसरे का हाथ बाँटना देखने लायक होता है ।

भारतीय किसान कथा – वर्ता का प्रेमी रहा है। उसे अपने पूर्वजों के चरित्र में रुचि है । आँख उसकी काले अक्षर नहीं देखती, पर कानों के द्वारा और कंठ के द्वारा लाखों ग्राम – गीत, हजारों कहानियाँ, लोकोक्तियाँ, ऋतु एवं प्रकृति की बातें किसानों और बरसात के घेरते – गरजते समय के कंठ में है ।जोडों की चिलकती धूप गर्मी की प्रशांत रात्री में और वसंत के फगुवा बयार में किसान का रोम रोम नृत्य और गीत के लिए फडकने लगता है ।

किसान को सहानुभूति का स्वर चाहिए। उसके जीवन को समझने, परखने और संभालने की आवश्यकता है, अस्त व्यस्त करने की नहीं । भारतीय किसानों का जीवन कठिभाइयों से नारा है। उनकी कठिनाइयों को दूर करने के लिए और उनकी स्थिति सुधारने के लिए सरकार को उनके लिए कुछ सफल प्रयास करना चाहिए। उनकी सुथ सरकार को रखना चाहिए। तभी देरा की प्रगति सुविधा, खेती का ख्याल संभव है ।

धरती Summary in Telugu

కవి పరిపచయం

“ధరతీ పాఠం రచయిత డా. వాసుదేవ శరణ్ అగ్రవాల్ గారు. ఈయన పురాతత్వ మరియు ప్రాచీన చరిత్రతో పాటుగా కావ్య ప్రేమికుడు కూడా. ఈ పాఠంలో భారతీయ రైతు గొప్పతనాన్ని గూర్చి చర్చించడమైనది.

సారాంశము

భారత్ ఆశ – భూమి మరియు రైతు. భారత్ ఒక వ్యవసాయ ప్రధాన దేశం. రైతులు భూమాత బిడ్డలు. భారతదేశ రైతు కొన్ని శతాబ్దాలుగా నేర్పరితనంతో తన పనులు చేసుకుంటూ ఉన్నాడు.

రైతు పొలంలోకి దిగాడంటే తన రక్తాన్ని చెమటను ఒకటిగా చేస్తాడు. చలి, ఎండ మరియు వానకు భయపడడు. భారతీయ రైతు శరీరంలో, మనస్సులోను మరియు సంతోషంలో శ్రమ పడుటలో ప్రపంచంలోనే ఉన్నత స్థానాన్ని కల్గి ఉన్నాడు. రైతు తన ఇంటిన వెదురు, తీగలు మరియు వెదురు గడ్డితో తన చేతితో కలిపిన మట్టితో తయారుచేస్తాడు.

“ఆత్మనిర్భరత” భారతీయ రైతు యొక్క అతిపెద్ద గుణం. రైతు తన చేతులతో తన గ్రామంలోనే అనేక విషయాలను) పనులను చేసేసుకుంటాడు. తను బయట నుండి యంత్రాలను, మెకానిక్ల మొహం చూడవలసిన పనిలేదు. ఈ విధమైన వారి నేర్పరితనాన్ని మెచ్చుకోవలసి ఉంది.

భారతీయ రైతుల్లో కాళ్ళు – చేతుల బలం, వారి మనస్సులో పని చేయాలన్న ఉత్సాహం ఉంది. వారికి తమ భూమియన్న, ఇల్లు మరియు కుటుంబం అన్న ప్రేమ, బుద్ధి అనే గుణం సంపూర్ణంగా ఉంది. రైతు “భాష మరియు భావం” అనే రెండింటిలోనూ ధనికుడే. అతనితో కలిసి మెలిసి జీవితాన్ని నడపాలన్న అద్భుతమైన గుణం ఉంది. గ్రామంలోని ప్రతి ఒక పనిలోనూ ఒకరినొకరు చేయూతనందించడం చూడదగినది.

భారతీయ రైతు కథా – వార్తల ప్రేమికుడు. అతనికి తన పూర్వికుల చరిత్ర అన్న చాలా ఇష్టం. కళ్ళు నల్లని అక్షరాలను చూడలేకపోయినా చెవులు మరియు కంఠం ద్వారా లక్షల గ్రామ గీతాలు, వేలకొలది కథలు, సామెతలు, ఋతు మరియు ప్రకృతిలోని విషయాలు రైతుల కంఠంలో ఉన్నాయి. ఉండి ఉండి మెరిసే ఎండ. వేసవి ప్రశాంత రాత్రిలో, చుట్టుముట్టి గర్జిస్తున్న మేఘాలు వర్షించే సమయంలో మరియు వసంతంలోని హోలీ పండుగ గాలిలోను రైతుల రోమాలు పాటలు మరియు నృత్యాలకోసం పరితపిస్తూ ఉంటాయి.

రైతుల యెడల సానుభూతిపరుల స్వరాలు కావాలి. వారి యొక్క జీవితాన్ని అర్థం చేసుకుని, మంచి చెడులను గుర్తించే జాగరూకత పడవలసిన అవసరం ఉంది. అంతేకాని అస్తవ్యస్తంగా కాదు. భారతీయ రైతుల జీవనం చాలా సమస్యలతో నిండి ఉంది. వారి కష్టాలను / సమస్యలను దూరం చేయడం కోసం మరియు వారి స్థితి బాగుచేయడంకోసం ప్రభుత్వం వారికోసం కొన్ని సఫలీకృత ప్రయత్నాలు చేయాలి. వారి యొక్క సుఖ – సౌకర్యాలు, పంటల యెడల ప్రభుత్వం దృష్టిని సారించాలి. అప్పుడే దేశ ప్రగతి సంభవం అవుతుంది.

कठिन शब्दों के अर्थ (కఠిన పదాలు – అర్ధాలు)

बंधार – పూర్తి నష్టం
हड्डी पेलने – వెన్ను విరుచుకొనే
असौज – ఆశ్వీయుజమాసం
भरकम – దేహపు ఒడ్డు-పొడవు
फूँस और छप्पर – ఎండు గడ్డి మరియు చూరు, కప్పు
भाया – సౌందర్యం, ప్రేమ
बल्लियाँ – నావ నడుపు తెడ్డు
ठाठ से – వెదురుగడతో చేసిన
पंजाली – పాడె, పంజరం
बरत – త్రాడు
पुराही – చాలా ప్రాచీనకాలమున
कुदाल – త్రవ్వుగోల
हँसिया – గొడ్డలి
गठियाता – ముడివేయుట
धकडा – ఎద్దుబండి
पेरने – ఒత్తుట, ప్రేరేపించుట
लिपे – पुते – అలకబడిన (పేడతో)
पुताई – పేడ / సున్నంతో అలుకుట
मँडनी – సమర్థించుట
फडकने – త్రుల్లుట, కదులుట, అదురుట
टोटा – తక్కువ, లోటు
फगुनहटा – ఫాల్గుణ మాసంలో వీచుగాలి
ताकता – తేరిపార చూచుట
चिलकता – ఉండి – ఉండి మెరయుట, బాధకల్గుట
फगुआ – హోలీ పండుగ
बयार – గాలి

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material Chapter 3 सयानी बुआ

October 22, 2024October 21, 2024 by Srinivas

Telangana TSBIE TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 3rd Lesson सयानी बुआ Textbook Questions and Answers.

TS Inter 2nd Year Hindi Study Material 3rd Lesson सयानी बुआ

दीर्घ प्रश्न (దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
‘सयानी बुआ’ पाठ का सारांश पाँच-छः वाक्यों में लिखिए ।
उत्तर:
सयानी बुआ कठोरता से समय पालन करनेवाली एवं अनुशासन रखनेवाली नारी है । कहानीकार को पढ़ाई के लिए उनके घर में रहना पड़ता । कठोरता के कारण उनकी नन्ही बेटी अन्नू डरती है। डॉक्टर सलह देते हैं कि बुआ के बिना अन्नू को पर ले जाया जाए । तदनुसार उनके पति अन्नू को पहाड़ पर लेजाते हैं। बेटी की तबीयत के बारे में बुआ और उनके पति के बीच रोज पत्रव्यवहार चलता रहता है। एक महीने के बाद पति से देर से पत्र आता है, जिसमें लिखगया है कि सारी सतर्कता के बावजूद मैं उसे नहीं बचासका, इस चोट को धैर्य पूर्वकं सहलेना…। यहाँ तक पढ़ते ही बुआजी और कहानीकार जी यह समझकर चीखकर रो पड़ती कि अन्नू मरगईं । लेकिन वे अंतिम हिस्सा पढ़कर रोते रोते हँस पड़ती हैं, क्यों कि पति पचास रूपए वाले प्याले सेट को बचा न सका, अन्नू तो अच्छी है ।

लघु प्रश्न (లఘు సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
मन्नू भंडारी के बहुचर्चित उपन्यास कौन से हैं। उनकी विशेषता क्या है ?
उत्तर:
मन्नू भंडारी के बहुचर्चित उपन्यास हैं – एक इंच मुस्कान (उनका पहला उपन्यास), महाभोज, एक कहानी है भी आपका बंटी आदि । इनमें नारी जीवन की समस्याएँ, उनकी मानसिक स्थिति का विश्लेषण, युगीन समाज की यथार्थता आदि प्रति बिंबित हैं। इनकी भाषा सरल व सुबोध है। ये सब मन्नू भंडारी जी के उपन्यासों की विशेषता है ।

प्रश्न 2.
सयानी बुआ के व्यक्तित्व का संक्षिप्त परिचय दीजिए ।
उत्तर:
सयानी बुआ बचपन से ही कठोरता से पालन करनेवाली एवं अनुशासन रखनेवाली नारी हैं । वे अपने घर में रहनेवाले सभी से भी इन नियमों का पालन कराती हैं । वे सारे घर को सुव्यवस्ति, सुंदर और साफ रखती हैं । उनकी भयंकर कठोरता में कोमलता भी छिपी है। अन्नू को खूब प्यार करती हैं । अन्नू का सुरक्षित समाचार सुनकर इतना हर्षित होती है मानों उन्हें स्वर्ग की निधि मिलगई हो ।

एक वाक्य प्रश्न (ఏక వాక్య సమాధాన ప్రశ్నలు)

प्रश्न 1.
‘सयानी बुआ’ नामक कहानी की लेखिका कौन हैं ?
उत्तर:
मन्नू भंडारी

प्रश्न 2.
सयानी बुआ के पास पढ़ाई करने कौन गयी थी ?
उत्तर:
कहानीकार मन्नू भंडारी

प्रश्न 3.
अन्नू को बुखार आने पर डॉक्टर ने क्या सलाह दी ?.
उत्तर:
अन्नू को पहाड़पर लेजाने की

प्रश्न 4.
सयानी बुआ को किसने पत्र लिखा ?
उत्तर:
उनके पति ने

संदर्भ सहित व्याख्याएँ (సందర్భ సహిత వ్యాఖ్యలు)

1. कहते हैं, जो पेंसिल वे एक बार खरीदती थीं, वह जब तक इतनी छोटी न हो जाती कि उनकी पकड में भी न आए तब तक उससे काम लेती थीं ।

संदर्भ : प्रस्तुत कथा – अंश सुप्रसिद्ध कहानीकार एवं उपन्यासकार श्रीमती मन्नू भंडारी की सफल कहानी, ‘सयानी बुआ’ से लिया गया है । बचपन में ही बुआ कितनी सुव्यवस्थता और पाबंदी से, कितने अनुशासन से रहती है, उसका एक उदाहरण के रूप में कहानीकार यह उद्धरण देती है ।

व्याख्या : कहा जाता है कि सयानी बुआ बचपन में, पढ़ाई के समय, पेंसिल का पूरी तरह उपयोग में लाती थीं। छोटी होते हुए पकड़ में न आने तक पेंसिल का इस्तेमाल करती थीं ।

विशेषताएँ : इस उद्धरण मे स्पष्ट होता है कि सयानी बुआ के ‘सयानापन का बीज बचपन में ही बोया गया। कहा जाता है कि बचपन की आदतें आजीवन जारी होती हैं।

2. यों बुआजी की गृहस्थी जमे पंद्रह वर्ष बीच चुके थे, पर उनके घर का सारा सामान देखकर लगता था, मानों सब कुछ अभी कल ही खरीदा हो ।

संदर्भ : यह वाक्य हिंदी की सुप्रसिद्ध कहानीकार एवं उपन्यासकार मन्नू भंडारी की सफल कहानी, ‘सयानी बुआ’ से उद्धृत है । सयानी बुआ के घर के नीरस और यंत्रचालित कार्यक्रम के बारे में बताते हुए प्रस्तुत वाक्य कहती हैं ।

व्याख्या : कहानीकार कहती हैं कि पंद्रह वर्ष के पहले बुआजी गृहिणी बन गई । लेकिन तब खरीदी गई घर की सारी सामग्री को देखकर ऐसा अनुभव होता है, मानो वह सारी सामग्री कल ही खरीदी हो । अर्थात् सारा सामन जैसा – का – तैसा नवीनता से चमक रहा है ।

विशेषताएँ : यह उद्धरण सयानी बुआ जी की सुव्यवस्थिता, सतर्कता, एवं उनके अनुरक्षण का परिचायक है ।

सयानी बुआ Summary in Hindi

लेखक परिचय

मन्नू भंडारी का जन्म सन् 1931 में मध्यप्रदेश के भानपुरा गाँव में हुआ था । वे हिन्दी की सुप्रसिद्ध कहानीकार हैं । मन्नू भंडारी ने नारी जीवन की समस्याओं को चित्रित करने, उनकी मानसिकस्थिति का विश्लेषण करने तथा युगीन समाज के यथार्थ को चित्रित करने में सफलता प्राप्त की है ।

मन्नू भंडारी की प्रसिद्ध रचनाएँ हैं- “बिना दीवारों का घर”, “आपका बंटी”, अपने पति राजेंद्र यादव के साथ लिखा गया उनका उपन्यास ‘एक इंच मुस्कान’ हिंदी साहित्य में विशेष स्थान रखता है । मन्नू भंडारी को हिन्दी अकादमी, दिल्ली द्वारा पुरस्कृत किया गया ।

सारांश

सयानी बुआ कहानी में सयानी बुआ लेखिका की अपनी बुआ थी। जो हर काम को समय से करना ज्यादा पसंद करती थी। वह काफी कठोर थी । सबसे अपनी बात मनवाने में माहिर थी । अनावश्यक चीजों का दुरूपयोग उनको पसंद नहीं था ।

वह स्वयं स्कूल में एक पेंसिल को जब तक छोटा होकर हाथ में न आ जाए उससे लिखती थी । रबर को भी 4 – & साल तक चलाती थी । चीजों को संभाल कर रखना वह खूब जानती थी ।

लेखिका को अपनी बुआ के बारे में पिताजी से पता चला । वह भी सयानी बुआ से बहुत डरती थी । एक दिन उनके पिताजी ने आगे की पढ़ाई के लिए उनको सयानी बुआ के यहाँ भेज दिया ।

लेखिका सहमी सहमी गई थी । परिस्थिति सच में बहुत गंभीर थी । सयानी बुआ साफ सफाई बहुत पसंद करती थी । एक बार एक नौकर ने उनके 4 रूपयों के कांच के डब्बे को तोड़ दिया था तो उन्होंने उस बच्चे की बहुत पिटाई की थी।

सयानी बुआ की बेटी अन्नू बहुत उदास रहती थी । अपनी माँ की डर से, एक दिन वह बीमार पड़ गई थी जो पहाड़ी परिवेश में जाकर ही ठीक हो पाता । सयानी बुआ ने जा पाए इसलिए डाक्टर ने माँ को जाने से मना किया था । रोते हुए बुआ अनु की विदाई कर रही थी । पहली बार माँ की ममता लेखिका को नज़र आई । आखिर वह क्षण भी आ पहुँचा, जब भाई साहब (लेखिका की बुआजी के पति) एक नौकर और अन्नू को लेकर चले गए । बुआजी ने अन्नू को खूब प्यार किया, रोई भी । उनका रोना मेरे लिए नई बात थी । उसी दिन पहली बार लगा कि उनकी भयंकर कठोरता में कही कोमलता भी छिपी है । पर दूसरे ही दिन घर वैसे ही चलने लगा ।

भाई साहब का पत्र रोज आता था । जिसमें अन्नू की तबीयत के समाचार रहते थे । करीब एक महीने के बाद एक दिन भाई साहब का पत्र नही आया । दूसरे दिन भी नहीं आया। बुआजी बड़ी चिंतित हो उठी । उस दिन उनका मन किसी भी काम में नहीं लगा। तीसरा दिन भी निकल गया ।

अब तो बुआजी की चिंता का पार नहीं रहा । लेखिका के मन में भी कुछ अन्नू के ख्याल से, कुछ बुआजी की यह दशा देखकर बडा दुःखी हो रहा था । तभी नौकर ने भाई साहब का पत्र लाकर दिया । बडी व्यग्रता से काँपते हाथों से बुआजी ने उसे खोला और पढ़ने लगी । लेखिका बुआजी के मुँह की ओर देख रही थी कि एकाएक पत्र फेंककर सिर पीटती बुआजी रो पडी ।

(मै) बुआजी को देखकर लेखिका पत्र पढ़ रही है, पत्र पढते समय लेखिका के मन में भी अन्नू याद आने लगी, सयानी बुआ अन्नू की खाने के मैनू, उसके कपड़े सब तैयार कर दिये थे और 50/- रूपये के कप सेट को तोड़ ने मना किया था । मगर वह कप सेट टूट जाता। इसका संदेश जब सयानी बुआ को मिलता है तो वह पहले पत्र पढ़कर घबराती है बाद में हंसती है। अन्नू अच्छी है। शीघ्र ही हम लोग खाना होने वाले हैं ।

सयानी बुआ Summary in Telugu

సారాంశము

తెలివిగల మేనత్త మన రచయిత్రి (మన్ను బండారీ) అత్త. మేనత్త చాలా తెలివిగలది. ఏ పని అయిన సమయానికి చేసితీరాలి. సమయపాలన అంటే ఆమెకు చాలా ఇష్టం. ఆమె కొంచెం కఠోరమైన హృదయం కలది. ప్రతి ఒక్కరికి ఆమె మాట శాసనం, ప్రతివారితో ఆమె పని చేయించగల నైపుణ్యం కల స్త్రీ. అనవసర ఖర్చులు, ఆమెకు ఇష్టం ఉండదు. పనికిరాని వస్తువులకు డబ్బు ఖర్చు పెట్టనిచ్చేది కాదు. తన మాటను ఒప్పించగల నైపుణ్యం ఉన్న స్త్రీ మన రచయిత్రి మేనత్త.

ఆమె చిన్నప్పటి నుండి ప్రతి వస్తువును జాగ్రత్తగా వాడేది. ఒక పెన్సిల్ను 4, 5 సంవత్సరములు వాడినది. ఆ పెన్సిల్ చేతిలో (చిన్నదై) వాడలేనంత చిన్నదైనప్పుడే పడివేసేది. ప్రతి వస్తువును జాగ్రత్తగా వాడటం ఆమెకు వెన్నతో పెట్టిన విద్య. మన రచయిత్రికి వాళ్ళ నాన్నగారు మేనత్త గురించి చెబుతుండేవారు. ఆయనకి వాళ్ళ చెల్లెలంటే చాలా భయం. మన రచయిత్రిని పై చదువుల కోసం వాళ్ళ మేనత్త దగ్గరకు పంపించారు. మన రచయిత్రికి వాళ్ళ మేనత్త ఇల్లు ఒక బంధీఖానాలాగా ఉంది. మేనత్త కూతురు అన్ను, ఆమె భర్తని చూస్తే చాలా జాలిగా అనిపించేది. పనివారందరికి ఆమె అంటే చాల భయం. ఎవరైన పనివారు ఏ వస్తువునైన విరగకొడితే వారికి కఠినమైన శిక్ష విధించేది.

ఆమె యొక్క కఠినమైన నియమాలు మరియు నిబంధనలను చిన్ని హృదయమైన అన్ను తట్టుకోలేకపోయేది. కొద్ది రోజులకు ఆ లేత హృదయం (గాయపడి) బాధపడి మంచం పట్టింది. వైద్యులు పరీక్షించి ఆమెను ఎక్కడికైన పర్వత ప్రాంతాలకు దూరంగా, తల్లికి దూరంగా ఆహ్లాద వాతావరణంలో ఉంచమని చెప్పారు. రచయిత్రి మేనత్త ఎంత కఠినంగా పైకి కనిపించినా, మనసులో తల్లి హృదయం తట్టుకోలేకపోయింది.

కూతురుని వదలి ఉండటానికి చాల బాధపడింది. తప్పక భర్తని, కూతురుని పంపడానికి నిర్ణయించుకుంది. భర్త మరియు కూతురు వెళ్ళడానికి వారి సామానులు, బట్టలు అన్నీ తానే నిర్ణయించింది. కప్పుకోడానికి దుప్పట్లు, స్వెటర్లు, బూట్లు అన్నీ ఆమె సర్దింది. ప్రతి వస్తువుని జాగ్రత్తగా ఉంచమని వారికి సలహా ఇచ్చింది. ఒక గిన్నెల సెట్టు ఇచ్చి దాన్ని 50/- కి కొన్నాను. జాగ్రత్తగా చూసుకోమని చెప్పింది. భర్తకి ప్రతిరోజు ఉత్తరం వ్రాయమని చెప్పింది. వారు బయలుదేరి వెళ్ళేటప్పుడు మేనత్త మనసులో ఎంతో బాధపడింది. తను లేకుండా భర్త, కూతురు ఎలా ఉంటారో అని మనసులో పరితపించింది.

కొన్ని రోజులు గడిచిపోయాయి. రోజు భర్త నుండి ఉత్తరం వచ్చేది. మేనత్త చదివి తృప్తిపడేది. కాని కొద్ది రోజులుగా ఉత్తరం రావడం లేదు. మేనత్త మనస్సు ఎందుకో కంగారుగా అనిపించింది. అకస్మాత్తుగా ఒకరోజు ఉత్తరం వచ్చింది. దానిని మేనత్త చదవడం ప్రారంభించింది. కాని సగంలో ఏడుస్తూ క్రింద పడేసింది. మన రచయిత్రి కంగారుగా ఉత్తరం చదవడం ప్రారంభించింది.

దానిలో మేనత్త భర్త ఏదీ శాశ్వతం కాదు, మన చేతిలో ఏమి ఉండదు. ఏది జరిగినా దైవాదీనంగా భావించాలి. ఆ ఉత్తరంలో అన్నుకి ఏమైన అపాయం జరిగిందా అని అనిపించింది. కాని మేనత్త పంపిన గిన్నెల .సెట్టు విరిగినది, క్షమించు’ అని చివరికి తెలియజేశాడు. ఆ ఉత్తరం పూర్తిగా చదవక మేనత్త బాగా ఏడ్చింది. పూర్తిగా చదివిన తర్వాత ఆమె బాగా నవ్వుకుంది.

कठिन शब्दों के अर्थ (కఠిన పదాలు – అర్ధాలు)

सयानी – Clever, తెలివిగల
टहलना – to walk, నడవడం
कायदा – rule, drew, దేశాలు, నియమాలు
पारखी – discerning, తెలుసుకొను, కనుక్కొనుట
पाबंद – punctured, సరియైన సమయాన్ని పాటించు
चतुराई – dexterity, సామర్థ్యం
गुहारना – hue and cry, అప్పీలు చేయు, ఏడుపు, చాటింపు, దండోరా.
तिरोहित – diagonally, disappeared, అదృశ్యమైన, వికర్ణంగా
नन्हा – small, చిన్న
प्रौढ – mature, adult, పెద్ద సంతోషం
मजाल – fun, సంతోషం
सुराही – pot, కుండ
कसूर – mistake, తప్పు
बर्दाश्त – sufferance, అనుమతించు
सतर्कता alertness, అప్రమత్తత
उपचार – treatment, జరిపించు పద్ధతి
पीली पड़ना – pale, పాలిపోయిన
ग्रसते – suffering, బాధ
इलाज – treatment, చికిత్స
आनाकानी – in attentiveness, అశ్రద్ధగా ఉండటం
ओढ़ना – wrap, కప్పుకొనుట
हिदायत – instruction, సూచనలు
छिपजाना – hidden, disappear, దాక్కొనుట
लटकना – hang up, వ్రేలాడదీయు
चीखना – scream, గట్టిగా ఏడ్చు, బిగ్గరగా నవ్వు
नश्वर – mortal, అశాశ్వతం
टूट जाना – rupture, చీలిక
हतबुद्धि – foolish, తెలివితక్కువ
खयाल रखना – take care, జాగ్రత్త
जोर-शोर – loud noises, పెద్ద శబ్దాలు
चहचहाहट – twitter, chatter, అరుపులు

TS Inter 1st Year Accountancy Study Material Chapter 1 Book Keeping and Accounting

October 22, 2024October 21, 2024 by Srinivas

Telangana TSBIE TS Inter 1st Year Accountancy Study Material 1st Lesson Book Keeping and Accounting Textbook Questions and Answers.

TS Inter 1st Year Accountancy Study Materia 1st Lesson Book Keeping and Accounting

Short Answer Questions:

Question 1.
State any 5 advantages of accounting.
Answer:
Advantages of Accounting : The following are the main advantages of Accounting :

1. Net Result of Business Operations:
Accounting provides the operational result (Profit and Loss) of business for a given period of time.

2. Ascertainment of Financial Position :
The proprietor requires a full picture of his financial position to plan for the next year’s business. Balance sheet provides the financial status of the business.

3. Facilitates Comparative Study:
Accounting provides the facility of comparative study of the various aspects of the business with that of previous year and helps the business man to take necessary decisions.

4. Control over Assets :
In the course of business, the proprietor acquires various assets like building, machinery, furniture etc., which are well protected by generating records.

5. Helps Management :
Accounting helps management on important issues like ascertainment of cost and price fixation of goods and services.

6. Evidence :
Accounting records act as an approved evidence in legal matters.

Question 2.
Give limitations of accounting.
Answer:
Limitations of Accounting : The following are the limitations of Accounting :

1. Records only monetary transactions :
Accounting considers monetary transactions only, non-monetary transactions like skills of human resources, quality, organization culture, units of production sales etc., are ignored in accounting.

2. Historical in nature :
Accounting considers only historical transactions, i.e., transactions which have occurred in the past only recorded in accounting books. Transactions relating to future estimations or forecasts are not considered in accounting.

3. Price level changes are not considered :
Accounting does not consider price level changes which may occur from time to time, thus, it doesn’t reflect the current position.

4. Does not provide realistic information :
Accounting may not provide realistic information which in turn affects the overall results of the business concern.

Question 3.
State any 5 basic differences between Book-keeping and Accounting.
Answer:
The following are the differences between Book-keeping and Accounting.

Basis of difference	Book – Keeping	Accounting
1. Scope	It is concerned with recording business transactions only.	It is concerned with not only recording of transactions but also classifying, analysing interpreting the results of the business.
2. Objective	The objective is to maintain systematic records of the business.	The objective is to ascertain the profitability and financial position of the business.
3. Nature	This is routine and clerical in nature.	It is analytical and executive in nature.
4. Responsibility	A book-keep is responsible for recording business transactions only.	An accountant is responsible for preparation of final accounts and revealing the net results of the business.
5. Staff Involved	Book-keeping is done by junior level staff in accounting department.	Senior staff or an accountant performs the accounting work.
6. Supervision	A book-keeper does not supervise the work of an accountant.	An accountant can check and supervise the work of the book¬keeper.

Question 4.
Explain the steps involved in Accounting process.
Answer: Accounting process involves the following steps :
1. Identifying :
Identifying the business transaction from the source document.

2. Recording :
The next step of accounting process is to keep a systematic record of all business transactions, in orderly manner, soon after their occurence in the journal or subsidary books.

3. Classifying :
This is concerned with the classification of the recorded business transactions so as to group the similar transactions at one place i.e., in ledger by extracting the balance or total of accounts.

4. Summarising:
It is the process of finding the total of balances of all accounts so as to prepare trial balance.

5. Reporting :
The information from the trial balance is used to prepare profit and loss account and a balance sheet in a manner useful to uses of accounting information.

6. Analysing:
It establishes the relationship between the items of profit and loss account and balance sheet. The purpose of analysing is to identify the financial strength and weakness of. the business enterprise.

7. Interpreting :
It is concerned with explaining the meaning and significance of the relationship so established by the analysis. Interpretation should be useful to the users, so as enable them to take correct decisions.

Question 5.
State the objectives of accounting.
Answer:
The main objectives of accounting are :

To maintain accounting records.
To find out the result of operations.
To ascertain the financial position.
To communicate the information to users.

Question 6.
State the general features of IFRS.
Answer: IFRS :
1. International Financial Reporting Standards (IFRS) are the standards issued by IFRS Foundation and the International Accounting Standards Board (IASB).
2. It provides a common / uniform global language for business affairs, so that the company accounts are understood and compared across international boundaries.
3. IFRS Standards have been steadily replacing the accounting standards of many countries. At present 160 countries are implementing IFRS.
4. The General Features of IFRS include :

Fair presentation and compliance with IFRS.
Going concern.
Accrual basis of accounting.
Materiality and aggregation.
Off-setting allowed only under specific conditions.
Frequency of reporting.
Compare the information.
Consistancy of presentation.

Question 7.
Briefly explain any 5 concepts of accounting. –
Answer:
The term concept means an idea or thought. Basic Accounting concepts are the fundamental ideas or basic assumptions underlying the theory and practice of financial accounting. These concepts are termed as Generally Accepted Accounting Principles.

1. Business Entity Concept :
Business is treated separate from the proprietor. All the transactions are recorded in the books of business but not in the books of proprietor. The proprietor is also treated as creditor of the business. When he contributes capital he is treated as a person who has invested his amount in the business. Therefore, capital appears on the liabilities side of the balance sheet of the business.

2. Going Concern Concept:
The concept relates with the long life of the business. The assumption is that business will continue to exist for unlimited period unless it is dissolved due to some reason or other. When the final accounts are prepared, recording is made for outstanding expenses and prepaid expenses because of the assumption that business will continue.

3. Cost Concept:
According to this concept, an asset is recorded at cost i.e., the price which is paid at the time of acquiring it, in the books of account. In Balance Sheet, these assets appear not at cost price every year but depreciation is deducted and they appear at the amount which is cost less depreciation. Under this concept, all such events are ignored which affect the business but no cost. Ex. Death of a director.

4. Accounting Period Concept :
Every business man wants to know the result of his investment and efforts after a certain period. Usually one year period is regarded as ideal for this purpose. It may be 6 months or 2 years also. This period is called accounting period.

It depends upon the nature of business and object of the proprietor of business. From taxation point of view one year period is necessary as income tax is payable every year.

5. Duel Aspect Concept:
Under this concept, every transaction has got a two fold aspect,
i) Receiving the benefit and ii) Giving of that benefit. For instance, when a firm acquires an asset, (receiving the benefit) it must pay cash (giving of that benefit).

Therefore, two accounts are to be passed in the books of accounts, one for receiving the benefit and other for giving the benefit. Thus, there will be a double entry for every transaction – debit for receiving the benefit and credit for giving the benefit.

Question 8.
Briefly explain accounting conventions.
Answer:
Accounting conventions are customs or traditions guiding the preparation of accounts. They are adopted to make financial statements clear and meaningful.

The following are the four accounting conventions :
1. Convention of disclosure:
Accounting statements should disclosefully and completely all the significant information, based on which decisions are taken by various interest parties. It involves proper classification and explanation of accounting information which are published in financial statements.

2. Convention of materiality :
According to this conventions only those events should be recorded which have a significant bearing and insignificant things should be ignored. The avoidence of insignificant. Things will not materially affect the records of the business.

3. Convention of consistency :
The convention of consistency facilitates comparison of performance of a business unit from one accounting period to another is possible when the accounting principles followed by the firm are consistently applied over the years. Ex.: An organisation should not change the method of depreciation or valuation of stocks every year.

4. Convention of conservatism:
According to this convention, the principle of anticipate no profit but provide for all possible losses” should be applied. The principle of conservatism requires that in the situation of uncertainly of doubt, the business – transactions should be recorded in such a manner that the profits and assets are not overstated and the losses and liabilities are not understated.

Question 9.
Write a brief note on accounting standards.
Answer:

To promote world-wide uniformity in published accounts, the International Accounting Standards Committee (IASQ has been set up in June 1973 with nine nations as founder members. The purpose of this committee is to formulate and publish in public interest, standards to be observed in the presentation of audited financial statements and to promote their world-wide acceptance and observance.
In our country, the Institute of Chartered Accountants of India (ICAI) has constituted Accounting Standard Board (ASB) in 1977. The ASB has been empowered to formulate and issue accounting standards that should be followed by all business concerns in India.
Accounting Standard is a principle that guides and standardizes accounting practices. Accounting standards ensures uniformity in presentation of financial statements and facilitates interfirm comparison within the industry. They also ensure creditability and reliability of financial statements.,
At present there are 35 Indian. Accounting Standards (IAS) and are mandatory and to be complied with from the date from which they come into force in presenting audited financial statements.

Very Short Answer Questions:

Question 1.
What is transaction ?
Answer:
Transactions :

Transactions are those activities of a business, which involve transfer of money or goods or services between two persons or two accounts.
For example, purchase of goods, sale of goods, borrowing from bank etc.
Transactions are of two types namely cash and credit transactions. Every transaction brings about change in the financial position of business.

Question 2.
What is Book-keeping ?
Answer:

Book-keeping is the art of recording business transactions in regular and systematic manner.
According to Carter “Book-keeping is the science and art of correctly recording the books of accounts all those business transactions that result in transfer of money or money’s worth.

Question 3.
Define Accounting.
Answer:

Accounting is called as the “Language of Business”.
The American Institute of Public Accountants defined accounting as “the art of recording, classifying and summerising in significant manner and interms of money transactions and events which are in part, atleast of financial character and interpreting the results thereof.

Question 4.
What is Accounting cycle ?
Answer:

An accounting cycle is a complete sequence of accounting process that begins with the recording of business transactions and ends with the preparation of final accounts.
These include journal, ledger, trial balance and financial statements such as trading account, profit and loss account and balance sheet.

Question 5.
What is an Accounting Standard ?
Answer:

Accounting Standard is a principle that guides and standardises accounting practices.
Accounting Standards are necessary so that the financial statements are meaningful across wide variety of businesses, otherwise, the accounting rules of different companies would make comparison almost impossible.
At present there are 35 Indian Accounting Standards.

Question 6.
What is IFRS ?
Answer:

nternational Financial Reporting Standards (IFRS) are the standards issued by IFRS Foundation and the International Accounting Standards Board (IASB).
It provides a common / uniform global language for business affairs, so that the company accounts are understood and compared across international boundaries.
IFRS Standards have been steadily replacing the accounting standards of many countries. At present 160 countries are implementing of IFRS.

Question 7.
What is GAAP ?
Answer:

Generally accepted Accounting Principles (GAAP) defined as those rules of action / conduct which are derived from experience and practice.
Generally Accepted Accounting Principle (GAAP) should be Relevance, . Reliable and should ensure feasibility.

Question 8.
What is an accounting concept ?
Answer:

Accounting Concepts are the necessary assumptions, conditions or postulates upon which the accounting is based.
They are developed to facilitate communication of the accounting and financial information to all the users of the financial statements.
Some of the Accounting Concepts are: Business, entity concept, dual aspect concept, going concern concept, money measurement concept etc.

Question 9.
What is an accounting convention ?
Answer:
1. Accounting conventions are the customs or traditions guiding the preparation of accounts.
2. They are adopted to make financial statements clear and meaningful.
3. Following are the four accounting conventions :

Convention of Disclosure.
Convention of Materiality.
Convention of Consistency; and
Convention of Conservatism.

Question 10.
Explain convention of conservatism.
Answer:

According to this convention, the principle of anticipate no profit but provide for all possible losses should be applied.
The principle of conservatism requires that in the situation of uncertainity of doubt, the business transactions should be recorded in such a manner that the profits and assets are not overstated and the losses and liabilities are not understated.

Question 11.
Explain convention of consistency.
Answer:

The convention of consistency facilitates comparison of performance of a business firm from one accounting period to another is possible when the accounting principles followed by the firm are consistently applied over the years.
Ex: An organisation should not change the method of depreciation or valuation of stocks every year.

Question 12.
What is Matching concept ?
Answer:

Matching the revenues earned during an accounting period with the cost associated with the period to ascertain the result of the business concern is called the Matching concept.
According to this concept, incomes are to be identified with their corresponding expenses or vice versa in a given period of time.

Question 13.
Explain business entity concept of accounting.
Answer:

Business is treated separate from the’proprietor. All the transactions are recorded in the books of business but not in the books of proprietor.
The proprietor is also treated as creditor of the business. When he contributes capital he is treated as a person who has invested his amount in the business. Therefore, capital appears on the liabilities side of the balance sheet of the business.

Question 14.
Explain money measurement concept
Answer:

Only those transactions are recorded in accounting which can be expressed interms of money. The transactions which cannot be expressed in money is beyond the scope of accounting.
Receipt of income, payment of expenses, purchase of assets etc., are monetary transactions that are recorded in the books of account. Where as in the event of breakdown of machinery is not recorded because it has no monetary value.

Additional Questions:

Question 1.
What is Double entry system and explain its features.
Answer:
Every business transaction involves a transfer and as such consists of two aspects.

The receiving aspect
The giving aspect. It is necessary to note that these aspects go together, because receiving necessarily implies giving and vice-versa. The record of any business transaction will be complete only when both these aspects are recorded. The recording of the two aspects of each transaction is known as “Double entry system of book-keeping”.

Features :

Every transaction has two aspects i.e., receiving the benefit and giving the benefit.
Every transaction affects two accounts.
Double entry system is based upon the principles and concepts of accounting.
It helps in the preparation of trial balance which is a test arithmetical accuracy in accounts.
If facilitates the preparation of final accounts with the help of trial balance.

Question 2.
Explain the advantages of Double entry system.
Answer:
The following are the advantages of Double entry system of book-keeping.

The system maintains a complete record of all the business transactions, as it records both the aspects of the transaction.
It provides a check on the arithmatical accuracy of accounts with the help of trial balance.
Errors and frauds can be detected under this system. So, it reduces the chance of committing errors and frauds.
It reveals the results of the operations i.e., Profit or loss, by preparing and loss a/c.
The financial position of the business can be ascertained through the preparation of the balance sheet.
It is a scientific system and permits the accounts to be kept in a detailed form and provides sufficient information for the purpose of control.
The results of one year can be compared with the results of the previous year and reasons for the changes are known.
It provides accounting information readily to the management for making decisions.

Question 3.
Explain Double entry system.
Answer:

The procedure of recording both the receiving and giving aspects of the transaction is called Double entry system of book-keeping.
The fundamental rule in double entry is that for every debit there must be a corresponding value of credit.