Srinivas

These TS 6th Class Science Important Questions 10th Lesson Changes Around Us are crafted to align with the curriculum, ensuring students are well-prepared for assessments.

TS 6th Class Science Important Questions 10th Lesson Changes Around Us

Question 1.
How do colours change?
Answer:
When substances of different colours are mixed, a new substance with a different colour may be formed. This is a reason for the change of colour.

Question 2.
Why do some substances appear coloured?
Answer:
A coloured substance absorbs some components of white light (VIBGYOR) and reflects the remaining colours. For example, a red book absorbs all the components of the white light except red (absorbs VIBGYO only). So the book reflects red light only. So the book appears red to our eyes.

Question 3.
What can be the reasons for the changes taking place, when milk changes to curd?
Answer:
Reasons:

• The reason for change of milk into curd is due to addition of some curd to warm milk.
• This added curd helps to grow some kind of bacteria in it and enables convertion of the milk into curd. Curd is a milk protein.

Question 4.
What changes do you observe from winter season to summer season?
Answer:

• The winter season is cool and summer season is hot.
• In winter, duration of night is longer than in summer.

The above changes are because of changes in seasons.

Question 5.
Which changes could possibly be the causes for the change in seasons?
Answer:
(i) Seasons are caused because of earth’s inclination. It is inclined at an angle of 23! degrees to the orbit of its rotation around the sun. The earth is at four different places in the above figure. The sun is in the middle. The earth is away from the sun in different distances. The axis of the earth is inclined (we can observe it 23 12°) Seasons are caused because of earth’s inclination.

(ii) Seasons change, because of revolution of the earth round the sun. The sun does not exactly rise in the east every day. It changes slightly every day. The slight change in the direction of the sunrise is also a reason for changes in seasons.

Question 6.
What is the duration of longest day in December?
Answer:
11 hours 11 minutes (17: 40-06 : 29).

Question 7.
What is the duration of longest day in May?
Answer:
13 hours 5 minutes (18 : 46 – 5 : 41).

Question 8.
Do December and May belong to the same season ? If not, to which seasons do they belong?
Answer:
No. December belongs to winter season. May belongs to summer season.

Question 9.
Does the sun rise exactly in the east in all seasons? Explain.
Answer:
No.

• Around 20th December the direction of sunrise is a little south of east.
• Around 15 May, the direction of sunrise is very close to the east.

Question 10.
Are there differences in the duration of day and night everyday? If so, why?
Answer:

• Yes. There are differences in the duration of day and night everyday. We do not find ‘day’ and ‘night’ of equal duration everyday.
• Reason : The axis of the earth is inclined at an angle of 23 degrees to the plane of its orbit. Hence we do not find day and night of equal duration every day.

Question 11.
Statements: Milk changes to curd. Seasons change.
(i) Which change is slow and which is fast? Why?
Answer:
Change of seasons is slow when compared to change of milk into curd.
Reason:

• Every season extends for 4 months. So change of seasons is a slow process.
• Curdling of milk is a chemical reaction initiated by bacteria. Chemical reactions take place quickly.

(ii) Which change takes place naturally?
Answer:
Change of seasons. It is related to the earth and its revolution around the sun.

(iii) Which change needs initiation I intervention of human beings to occur?
Answer:
Change of milk to curd needs initiation and intervention from human beings. Because we have to add some curd to warm milk and keep it undisturbed for sometime.

(iv) Which is a temporary change and which is permanent?
Answer:
Seasonal changes are temporary because these changes are continuous as shown below. winter

Question 12.
Is it possible to classify certain changes? How would you classify?
Answer:

• It is possible to classify certain changes.
• The changes can be classified based on some grounds.

Ex : Slow changes – Fast changes; Natural changes – Man-made changes; Temporary changes Permanent changes; Physical changes – Chemical changes; Reversible changes – Irreversible changes etc.

Question 13.
Write the indicators and causes for the changes given below.
Answer:
Indicators of change are – colour, taste, state, smell etc.
(i) Change of ice into water and water into ice.
Indicators of change: Physical state, colour

These two states of matter differ in their state and also differ in appearance.
Reason for change : When ice absorbs heat, it melts and gives water. When water is cooled to 0°C, it loses heat and changes to ice.

(ii) Rusting of Iron : Indicators of change : Change in colour, hardness of metal, formation of layers.
When iron rusts, a reddish brown coating is formed on it. It converts into a loose layer and detaches after sometime. Thus iron decays gradually.

Reason for change : In presence of sunlight, moisture and air, iron reacts with oxygen of air and moisture (water vapour present in air). Then the iron converts into a new substance, called rust (hydrated ferric oxide).

(iii) Growth in plants:
Indicators of change: Height of plant, number of leaves, hardening of its stem.
Reason for change : Availability of water, fresh air, sun-light, nutrients etc.

(iv) Rice to cooked rice:
Indicators of change : Physical state, appearance, smell, stickiness.
Reason for change : The solid rice absorbs water and turns to semi-solid. white sticky mass. The volume also increases due to absorption of water. Cooked rice has a different smell.

(v) Melting of Ice- Cream:
Indicators of change : Physical state.
Reason for change : Absorption of heat from the surroundings by the ice-cream.

(vi) Boiling the egg in water:
Indicators of change : Size of egg, hardness, weight.
Reason for change : The contents of the egg convert into a soft solid mass from semi solid form, due to heat.

(vii) Electric bulb on and off:
Indicators of change : Emission of light, consumption of electrical energy.
Reason for change : When switched on, electricity flows through the filament of the bulb. The filament gets heated up. This hot filament emits light. Here, electrical energy changes into heat energy and then to light energy.

(viii) Changes in Atti Patti plant (Touch – me – not plant) : When we touch (a physical action) the attipatti plant, chemical change occurs inside the leaves and the leaves get folded.

Question 14.
Mention one change you observe in nature.
Answer:
Growth of fresh leaves on plants.

Question 15.
Mention one change you observe in our body.
Answer:
Increase in height.

Question 16.
What is the physical state of curd?
Answer:
A semi-solid.

Question 17.
Which enables conversion of the milk into curd?
Answer:
A kind of bacteria.

Question 18.
Which type of clothes do we like to wear in summer?
Answer:
Cotton clothes.

Question 19.
Does the sunrise exactly in the same place on all the days?
Answer:
No.

Question 20.
Does the sun rise exactly in the east in all seasons?
Answer:
No

Question 21.
Why days and nights are formed?
Answer:
Because of the rotation of earth on its own axis.

Question 22.
Why seasons are formed?
Answer:
Because of earth’s inclination.

Question 23.
What questions will you ask your teacher to know about any change that occurs in the nature?
Answer:

• What has changed?
• How do we know that it has changed?
• What are the possible reasons for that change?
• Which seems to be the most appropriate reason?
• How would we check if the reason is correct?

Question 24.
If changes do not occur in nature, what would be the consequence?
Answer:
We can’t imagine our life without occurrence of changes in nature Absence or lack of changes make us suffer from availability of food, shelter, water, protection etc. Not only man but also other living things will struggle due to absence of changes.

Question 25.
Are there any other properties by which you can categorize the above changes?
Answer:
They can be further categorized based on properties like:

• Physical change – Chemical change.
• Reversible change – Irreversible change.
• Colour change.

Question 26.
Do you know how milk can be converted into curd?
(Or)
How can milk be converted into curd ? Explain.
Answer:
Curdling of Milk:

• Milk is heated gently to boiling and allowed to cool.
• To the warm milk, a very small quantity of curd (sample curd) is added and stirred well.
• The vessel is kept undisturbed for a few hours.
• Then a white semi-solid mass appears in the vessel. It is curd.

Question 27.
What changes do you see when milk is converted into curd?
Answer:
When milk changes to curd, there is change in the colour, taste and in the state.
Colour : Though both milk and the curd appear white, there is a slight difference in their colours.
Taste: Milk is some what sweet and curd is slightly sour to taste.
Physical state : Milk is a liquid. Curd is a semi-solid.
However, the weights and volumes of the two substance remains the same.

Question 28.
What changes do you observe when the season changes?
Answer:
The following changes we observe when the season changes.

• Change in temperature.
• Direction of the sun.
• Humidity condïtions in the weather.
• Change in wearing type of clothes.
• Change in duration of day and night.

Question 29.
Observe the following table and answer to the questions given below.
Answer:

Questions:
(a) Write about any one man made change?
(b) What are the natural changes?
(c) What are the permanent changes?
(d) Why boiled egg is permanent change?
Answer:
(a) Rice to cooked rice is a man made change.
(b) Changes in seasons, rusting of iron, growth in plants, changes in Atti patti plant, Milk to curd, melting of ice-cream. Changes that occur themselves in the nature are called natural changes.
(c) Milk to curd, egg to boiled egg, rusting of iron, growth in plants, rice to cooked rice, Melting of
ice-cream. The change that occurs in the matter and never come back to its original state is called permanent change.
(d) Raw egg has shed with liquid yolk. After boiling yolk (liquid part) becomes solid substance.

Question 30.
Observe the following table and answer to the questions given below.

1. Which month had minimum rainfall?
Answer: Month of April had minimum rain fall.

2. August occurs In which season ? How can you support your answer?
Answer: Rainy season occures in the month of August because the rainfall is more in this month.

Question 31.
Read the following table and answer the questions.
Answer the following questions:

(i) Which month was recorded with lowest temperature? How much?
Answer:
Month of January was recorded with lowest temperature. The recorded temperature was 21°C.

(ii) In which month the duration of the day the time was maximum?
Answer:
In the month of April duration of day was maximum.

(iii) What changes do you identify ¡n January to April?
Answer:
Winter season changes into summer season.

(iv) Which season occurs in the month of April ? What changes takes does in this season?
Answer:
Summer season is seen in April. Climate become very hot.

Question 32.
Ramesh has observed the changes and filled the table. Can you do this?

(a) In the above changes which are natural and permanent changes?
Answer:
Rusting of iron and growth in plants are natural and permanent changes.

(b) Which of the above changes are man made?
Answer:
Change from milk to curd and boiling of egg are man made changes.

Question 33.
Observe the table and answer the following questions.
Answer:

(i) How many changes are natural?
Answer:
Six.

(ii) How many are man-made?
Answer:
Five

(iii) How many changes are temporary?
Answer:
Five.

(iv) How many are permanent?
Answer:
Five.

(v) How many changes are slow?
Answer:
Slow’ is a relative term.

(vi) How many are fast?
Answer:
‘Fast’ is a relative term.

List the changes in the following table.
Answer:

Question 34.
Observe the below pictures. Give a brief explanation about curdling of milk in which vessel we will see curd ? why?

Answer:

• The vessel with luke warm milk and butter milk drops will have curd.
  Luke warm condition of milk enables curd.
• Where as two vessels with cool milk and hot boiled milk cannot bring the change.
• The temperature is the factor that helps in curdling of milk.

Question 35.
Observe the given pictures. Write your conclusion?
Answer:
It is concluded that the sun does not rise exactly in the east in all seasons. In summer it rises exactly in the east. During winter it rises in little south of east.

Question 36.
How changes that occur in the nature keep the man in a comfortable living conditions?
Answer:

• Changes in the seasons help the man growing crops in the field.
• Different seasonal changes from rainy season to summer season help to harvest different types of crops.
• Changing milk into curd is an amazing fact. Microbes bring the change in milk.
• Changes in seasons help the man to protect health from various diseases.

The multiple-choice format of TS 6th Class Science Bits with Answers 10th Lesson Changes Around Us allows students to practice decision-making and selecting the most appropriate answer.

TS 6th Class Science Bits 10th Lesson Changes Around Us

Question 1.
This is our common experience
A) cyclones
B) hail storms
C) curdling of milk
D) earth quakes
Answer:
C) curdling of milk

Question 2.
Curd is prepared by. …… to the lukewarm milk.
A) adding little curd
B) adding drops of butter milk
C) removing milk protein
D) A and B
Answer:
D) A and B

Question 3.
We notice changes in our body such as …….
A) height of body
B) length of nails
C) A and B
D) decrease in brain size
Answer:
C) A and B

Question 4.
Change in the colour of shirt may occur due to ………
A) tea drops
B) water drops
C) white petrol
D) All the above
Answer:
A) tea drops

Question 5.
The adding of little curd to the milk helps to ……….
A) grow microbes
B) grow bacteria
C) grow proteins
D) grow fungi
Answer:
B) grow bacteria

Question 6.
Days and nights occur due to … of earth on its own axis.
A) change
B) reaction
C) jumping
D) rotation
Answer:
D) rotation

Question 7.
Duration of a day is …………… of changes in season.
A) reaction
B) an indicator
C) commander
D) follower
Answer:
B) an indicator

Question 8.
Sun light Is the mixture of ………… colours.
A) 6
B) 7
C) 5
D) 8
Answer:
B) 7

Question 9.
Seasons are caused because of
A) Earth’s inclination
B) Sun’s rotation
C) Moon’s rotation around the Sun
D) Moon
Answer:
A) Earth’s inclination

Question 10.
Identify the correct match
1. Iron rusting ( ) a. Temporary change
2. Melting of ice ( ) b. Man-made change
3. Milk turns into curd ( ) c. Permanent change
A) 1 – a, 2 – b, 3 – c
B) 1 – a, 2 – c, 3 – b
C) 1 – b, 2 – a, 3 – c
D) 1 – c, 2 – a, 3 – b
Answer:
A) 1 – a, 2 – b, 3 – c

Question 11.
A temporary change …………
A) Burning of candle
B) Growth of nails
C) Rusting of iron
D) Burning of coal
Answer:
A) Burning of candle

Question 12.
A change that cannot be reversed
A) Cooking of food
B) Curdling of milk
C) Ripening of a mango
D) All of them
Answer:
D) All of them

Question 13.
Blowing of a balloon is a …….. change
A) temporary
B) permanent
C) stable
D) unstable
Answer:
A) temporary

Question 14.
Change of season is ………….
A) Temporary
B) permanent
C) continuous
D) B or C
Answer:
A) Temporary

Question 15.
Conversion of ice into water is ………..
A) temporary change
B) permanent change
C) no change
D) chemical change
Answer:
A) temporary change

Question 16.
Classification of changes is based on .……..
A) chemicals
B) hard ships
C) indicators
D) substances
Answer:
C) indicators

Question 17.
Process of melting of icecream is
A) Permanent change
B) Temporary change
C) Chemical change
D) None
Answer:
B) Temporary change

Question 18.
When iron rusts
A) It changes colour
B) It changes physical state
C) It does not change
D) It becomes vapour
Answer:
A) It changes colour

Question 19.
Find out the man-made activity
A) Sun rays
B) Changing the milk into curd
C) Moon light
D) All the above
Answer:
B) Changing the milk into curd

Question 20.
Changing milk into curd is not a
A) Temporary change
B) Chemical change
C) Slow change
D) Permanent change
Answer:
D) Permanent change

Question 21.
This change takes place without any cause
A) Melting of ice
B) Evaporation of water
C) Rising of sun
D) None of these
Answer:
C) Rising of sun

Question 22.
Match the following:
1. Summer ( ) a. Sun rises in south of east
2. Winter ( ) b. More water available
3. Rainy season ( ) c. Temporary change
A) 1 – a, 2 – c, 3 – b
B) 1 – c,  2 – a, 3 – b
C) 1 – b, 2 – c, 3 – a
D) 1- a, 2 – b, 3 – c
Answer:
B) 1 – c,  2 – a, 3 – b

Question 23.
Read the following:
1) Melting of ice-cream is a fast change.
2) Change in seasons is a slow change.
3) Growth in plants is a fast change.
4) Change in Atti patti is a slow change. The correct statements are…………..
A) 1 & 3
B) 1 & 4
C) 1& 2
D) 2 & 3
Answer:
B) 1 & 4

Question 24.
Milk is not turned into curd. Guess the reasons.
1. Buttermilk added to hot milk
2. Buttermilk added to cold milk
3. Buttermilk added to luke warm milk
4. Buttermilk is not added to milk
A) 1,2,3
B) 1,2,4
C) 2, 3, 4
D) All of the Above
Answer:
B) 1,2,4

Question 25.
Find the odd one out regarding natural and man made change.
A) Milk into curd
B) Eggs to boiled egg
C) Melting of ice-cream
D) Summer season
Answer:
A) Milk into curd

Question 26.
Read the statements
P. Growth in the plants is temporary change
Q. Melting of Ice cream is temporary change.In the above statements
A) P is correct
B) Q is correct
C) P and Q are correct
D) P and Q both are wrong
Answer:
B) Q is correct

Question 27.
Summer is hot: cotton dress : Winter is cool.
A) hot coffee
B) Sweden
C) cold water
D) none
Answer:
B) Sweden

Question 28.
Find the natural change among the following options.
A) Seasonal changes
B) Growing plants
C) Rusting of iron
D) All the above
Answer:
D) All the above

Question 29.
One of the changes is not man made
A) Furniture works
B) Seasons
C) Making dosa
D) Preparing coffee
Answer:
B) Seasons

Question 30.
To explain any change what type of questions we need to ask?
A) What has changed?
B) Write the reasons for the change.
C) How do we know that it has changed?
D) All the above are relavant questions
Answer:
D) All the above are relavant questions

Question 31.
1) Flowers bloom and wither away.
2) Increase in body height.
The above mentioned changes are …………….
A) Temporary changes
B) Permanent changes
C) Man made changes
D) Transparent changes
Answer:
B) Permanent changes

Question 32.
Slight change in the direction of the sunrise is ……………
A) One of the reasons for seasons
B) Only the reason for season
C) Not a reason for seasons
D) Reason influenced by man
Answer:
A) One of the reasons for seasons

Question 33.
1) Change of seasons is a natural change.
2) Changing milk into curd needs our interference
A) Both 1 & 2 sentences are correct
B) 1 is true 2 sentence is false
C) Sentence 1 is false and 2 sentence is true
D) Both 1 & 2 sentences are false
Answer:
A) Both 1 & 2 sentences are correct

Question 34.
The indicators you observed while changing milk into curd
A) state
B) taste
C) smell
D) all the above
Answer:
D) all the above

Question 35.
You wear these clothes in winter
A) woollen
B) cotton
C) silk
D) jute
Answer:
A) woollen

Question 36.
Example of a chemical change
A) Change of ice into water
B) Changes in Atti pathi
C) Explosion of fire works
D) All the above
Answer:
C) Explosion of fire works

Question 37.
What did you notice while comparing milk and curd in your class room?
A) Difference in colour between milk and curd
B) Similarity in liquid condition of milk and curd
C) Difference in size of the milk and curd
D) B or C observation
Answer:
A) Difference in colour between milk and curd

Question 38.
Some of the following show changes in the shape.
(i) Changes in seasons
(ii) Growth in plants
(iii) Melting of candle
(iv) Rice to cooked rice
(v) Melting of ice-cream
A) i, ii, iii, v
B) ii, iii, iv, v
C) iii, iv, v
D) i, iv, v
Answer:
C) iii, iv, v

Question 39.
One of the following need human intervention to bring the change in it.
A) Changes in seasons
B) Rusting of iron
C) Growth in plants
D) Milk to curd
Answer:
D) Milk to curd

Question 40.
In summer we wear these clothes
A) Woollen
B) Polyester
C) Nylon
D) Cotton
Answer:
D) Cotton

Question 41.
Ravi prepared an idol with mud and water. Name the change in it.
A) Permanent change
B) Temporary change
C) Natural change
D) Artificial change
Answer:
B) Temporary change

Question 42.
Find out the correct sentence
A) Change of ice into water – permanent change
B) Change of rice into idly – permanent change
C) Change of vegetables into curry – temporary change
D) All are correct
Answer:
B) Change of rice into idly – permanent change

Question 43.
Day time is less during
A) Winter season
B) Summer
C) Rains season
D) None
Answer:
A) Winter season

Question 44.

What are the indicators you determine for the above activity?
A) Change in state
B) Change in taste
C) Change in smell
D) Above all
Answer:
D) Above all

Question 45.
What have (instrument) you used to observe the directions of the sun rise and sun set?
A) Magnetic compass
B) Bar magnets
C) Clothes
D) Sticks
Answer:
A) Magnetic compass

Question 46.

Find the fast change based on the above table.
A) Growth in plants
B) Melting of ice-cream
C) Drying wet clothes
D) seed into
Answer:
B) Melting of ice-cream

Question 47.

What are the temporary changes?
A) Rusting of iron
B) Water into ice
C) Cutting tree into pieces
D) Curdling of milk
Answer:
B) Water into ice

Question 48.

What are natural changes?
A) Leaves decompose in the soil
B) Making concrete
C) Curry formation
D) Electric bulb ON and OFF
Answer:
A) Leaves decompose in the soil

Question 49.

What are the indicators that influence changes in the seasons?
A) Cold or hot
B) Usage of water and fruits
C) Flowering in the plants
D) Above all
Answer:
D) Above all

Question 50.

What will be the answer in the place ‘?’ mark?
A) Natural change
B) Artificial change
C) Natural or artificial change
D) Both natural and artificial changes
Answer:
A) Natural change

Question 51.

What do we see in the iron?
A) Man made change
B) Natural change
C) Permanent change
D) B and C
Answer:
D) B and C

Question 52.
Read the following :

What is the nature of change in 3rd one?
A) Slow change
B) Fast change
C) Slow did Fast change
D) Slow or Fast change
Answer:
A) Slow change

Question 53.
The picture shows which season?

A) Summer
B) Rainy
C) Winter
D) All the seasons
Answer:
A) Summer

Question 54.
Which season is conveyed through the given picture?

A) Summer
B) Winter
C) Rainy
D) All the seasons
Answer:
B) Winter

Question 55.
Human intervention doesn’t bring change in one of the following.
A) Milk to curd
B) Egg to boiled egg
C) Flowering in plant
D) Lighting candle
Answer:
C) Flowering in plant

Light, Shadows and Images – TS 6th Class Science 15th Lesson Questions and Answers Telangana

Question 1.
Classify the following objects into transparent, translucent and opaque :
Cardboard, duster, polythene cover, oily paper, glass, spectacle lens, piece of chalk, ball, table, book, window glass, palm, school bag, mirror, air, water. (Conceptual understanding)
Which type of materials do you find more in your surroundings ? 2 M
Answer:

I find opaque materials more in my surroundings.

Question 2.
Hold a glass slab at one end with your hand and stand in sunlight. See the shadows of your hand and glass slab. Explain what you observed. (Experimentation) 2 M
Answer:

1. We can see the shadow of our hand on the ground.
2. We can not see the shadow of glass slab.
3. Glass slab is transparent and so sunlight passes through it without forming its shadow.

Question 3.
We cannot identify the presence of completely transparent objects even in the light. Is it correct or not? Support your answer. (Conceptual Understanding) 2 M
Answer:
Yes, we cannot identify the presence of completely transparent objects even in the light.
Eg:

1. Air cannot be seen.
2. Light transmitted through certain matter like air doesn’t reach our vision.
3. I can support the given statement.

Question 4.
Why can’t we see objects which are behind us? (Conceptual Understanding) 2 M
Answer:

1. Our body is opaque. Light cannot pass through it.
2. So the light reflected by those objects does not reach our eyes.
3. So we can’t see the objects lying behind us.

Question 5.
If we focus a coloured light on an opaque object, does the shadow of the object posses colour or not? Predict and do the experiment to verify your predictions (coloured light can be obtained by covering torch glass with transparent coloured paper) (Asking questions and making hypothesis) 2 M
Answer:

1. The shadow is not coloured. It is dark only.
2. Because, a ‘shadow’ means, ‘absence of light of any colour’.
3. Shadow is colourless irrespective of colour of the object.
4. It is predicted and proved correct after verifying the experiment.

Question 6.
Between an electric bulb and a tube light, which forms sharp shadows of objects? Do experiment to find and give the reason. (Conceptual Understanding) 4 M
Answer:

1. Electric bulb forms sharp shadows of objects.
2. A tube light cannot form sharp shadows of objects.
3. The same thing is proved correctly after doing the experiments.
4. Bulb light is a point source of light and it forms sharp shadow of the object.
5. Tube light is an extended source of light and so it cannot form sharp shadows of objects.
   (Note : Bulb = filament bulb)

Question 7.
What is required to get a shadow of an opaque body? (Conceptual understanding) 2 M
Answer:
Three things are required to get a shadow of an opaque body,

• Source of light
• Opaque object
• Screen

Question 8.
How can you explain the straight line motion of the light?
(Conceptual Understanding) /Experimentation and field investigation)2 M
Answer:

1. Light travels in a straight line. That is why, when opaque objects obstruct the light, their shadows form.
2. We can predict the shapes of the shadows only when we consider that light travels as rays along a straight path.
3. Formation of an ‘inverted image’ on the screen of the pinhole camera explains that light travels in a straight line.

Question 9.
Explain, what happens if the size of the hole in a pinhole camera is as big as the size of a green gram. Increase the size of the hole in pinhole camera and look at any object with that camera. What do you find? Write reasons for that. (Asking questions and making hypothesis) 2 M
Answer:

1. If the size of the pinhole camera is as big as the size of a green gram, the sharpness in the image decreases.
2. The image becomes thick and the details of the image are not visible.
3. As the size of the hole increases more light enters and disturbs the formation of the image.

Draw the shadows in your note book for the objects given below assuming that the light source is exactly above on these objects.

Question 10.
Draw the shadows in your note book for the objects given below assuming that the light source is exactly above on these objects. (Communication through drawing and Model Making) 8 M

Answer:

Question 11.
Where do you find reflection of light in your daily life? Write few examples. (Conceptual Understanding) 2 M
Answer:

1. The image of our face in the plane mirror is due to reflection of light.
2. The visibility of object in and around us.
3. The moon is visible to us because it reflects the sunlight.

Question 12.
We would not be able to see any object around us if light does not get reflected. How do you appreciate this property of objects? (Appreciation and aesthetic sense and values) 2 M
Answer:

1. Objects are visible only when light falls on it gets reflected and reaches our eye.
2. In darkness the objects are not visible as no light reaches our eyes from the objects.

Question 13.
Can we use a plain mirror as a rear view mirror? If not, why? (Asking questions and making hypothesis) 2 M
Answer:

1. We can’t use a plain mirror as a rear view mirror.
2. It can’t give a full rear view. So a convex mirror is used.
3. The convex mirror gives a small erect image.
4. Convex mirror has a capacity of minimising the rear object and catch in it.

Question 14.
A mirror is kept on the wall of your room. Your friend is sitting on a chair in that room. You are not visible to him in the mirror. How do you adjust your place so that you are visible to your friend in the mirror? Explain. (Experimentation and field investigation) 4 M
Answer:

1. Suppose my friend is sitting to the left side of the mirror fixed on the wall, at a distance.
2. Then I move to the right side of the mirror, till I am visible to my friend.
3. I sit in a position to fall incident ray from me on to the mirror.
   

Question 15.
Why do we get shadows of different shapes for same object? (C.U) 2M
Answer:

1. We can get shadows of different shapes for the same object, by changing its position.
2. Reason: It is because, light travels in a straight line path, in that path only shadows form.

Question 16.
What are the differences between a shadow and an image? (C. U) 4 M
Answer:

Question 17.
Malati noticed changes in lengths of her shadows during the daytime. She got some doubts about this. What could be those doubts? (Asking questions and making hypothesis) 4 M
Answer:
Possible doubts Malati may get.

1. From morning to noon (12 o’clock), the length of my shadow decreased gradually. Why so?
2. The position of my shadow also changed. Why so?
3. At noon, my shadow is just below me. Why so?
4. Again after the noon, the length of my shadow went on increasing with time. Why so?
5. The position of my shadow also changed, Why so?
6. Though I did not change my position, my shadow changed positions. Why so?

Question 18.
Observe the light source and mark the place where the screens should be kept to get the shadows of the objects given below. (Communication through drawing and model making) 8 M

Answer:

i) Screens should be placed at a distance from the objects.
ii) They should be placed just opposite to the light source.

TS 6th Class Science 15th Lesson Notes – Light, Shadows and Images

• We cannot see the objects in the absence of light.
• We can see an object only when light falls on it, bounces back and reaches our eye.
• Any object which burns or glows acts as a source of light.
• We need light to get the shadow of any object.
• We need a source of light, an opaque object and a screen, to form shadows.
• In many cases, we cannot guess the object by observing its shadow.
• Colour of objects cannot be determined by looking at their shadows.
• Shadow is always dark, whatever be the colour of the object.
• Light travels in a straight line. So shadows are formed.
• By changing its position, we can get shadows with different shapes for a single object.
• In a pinhole camera, we get an inverted image of the object.
• An image is different from a shadow.
• Light : It is a form of energy, which is released from sources of light such as sun, moon, bulb, candle etc.
• Sources of light : A substance which gives light is known as a source of light. Eg : sun, moon, bulb, etc.
• Shadow : A dark shape produced by an object on the effect of light rays. Shadows are formed when opaque objects obstruct the path of light.
• Transparent substances : The substance which we can see through is called transparent substance. They can not form shadows. Eg : air, glass etc. :
• Opaque substances : The substances through which we can not see it are called opaque substances. These can form shadows. Eg: card hoard, wall, etc.
• Pin hole camera : A camera through which we can observe a big object through a pinhole (very small hole). We get an inverted image in pin hole camera.
• Image : An image is a picture of someone or some thing.
• Reflection : When light falls on any object, it bounces back. This process is called reflection.

These TS 6th Class Science Important Questions 15th Lesson Light, Shadows and Images are crafted to align with the curriculum, ensuring students are well-prepared for assessments.

TS 6th Class Science Important Questions 15th Lesson Light, Shadows and Images

Question 1.
Why am I (are we) not able to see the objects clearly when it gets dark?
(or)
Why am I (are we) not able to see the objects when power went off?
Answer:
We see the objects only when the light falls on them and bounces back.
That is why we can’t see the object clearly when it gets dark.

Question 2.
How are we able to see the objects in the presence of light?
Answer:
When light falls on the object it gets reflected on our eyes. Therefore the reflection of light from the exposed object makes us to see it clearly.

Question 3.
Where does light come from?
Answer:
Light comes from objects that are called sources of light.
Eg: Sun, candle, stars, moon, fire, oil lamps, bulbs etc.

Question 4.
Is moon a source of light? Can you give some more examples for source of light?
Answer:
Moon is a source of light. Other sources of light are candle, the sun, oil lamps, fire, tube lights, bulbs etc…

Question 5.
Define source of light? Give example.
Answer:
A substance which gives light is known as a light source.
Eg : Sun, glowing bulb, candle etc.

Question 6.
How can we see an object?
Answer:
We can see an object only when light falls on it, bounces back and reaches our eye.

Question 7.
Which objects give us light?
Answer:
Sun, stars, a glowing bulb, lightened candle, kerosene lamp etc. give light.
They are known as ‘sources of light’.

Question 8.
When did you see your shadow ? Is it during day time or at night?
Answer:
I saw my shadow during the day time.

Question 9.
What do we need to form a shadow?
Answer:
We need light source to get the shadow of any object.

Question 10.
What is shadow puppetry ?
Answer:

• Shadow puppetry is one of our traditional recreational activities.
• In this, some puppets are used to form shadows on a screen and a story is narrated with the help of these shadows.

Question 11.
Why do we get an ‘inverted image’ in a pinhole camera?
Answer:
Reason of inversion of image:
Light from the candle travels straight in all directions from each point of the flame of the candle.
But only the light coming in some particular directions can enter into the camera through its pinhole.
Light which comes from the point at the top of the flame goes straight towards the bottom of the screen.
Light which comes from the point at the bottom of the flame goes straight towards the top of the screen.

In this way, the light coming in a particular direction from each point of the flame will be able to enter into the pinhole. Light going in other directions is filled out due to the pinhole.This leads to the formation of an inverted image.

Question 12.
What difference do you notice between the images formed through the pin-hole camera and through a magnifying glass?
Answer:
The image formed through the magnifying lens is clearer than that formed with a pinhole camera.

Question 13.
What is ‘reflection’?
Answer:
When light falls on any object, it rehounces back. This is called reflection.

Question 14.
Can you see the light reflected by an object?
Answer:
We can see the reflected light only when light falls on the objects like mirror.

Question 15.
How does mirror differ from a glass sheet?
Answer:
A mirror reflects light falling on it. A glass sheet transmits the light falling on it.

Question 16.
Predict what would happen if we make two pinholes in the camera.
Answer:
Two inverted images form. They overlap each other. They are not so clear.

Question 17.
What is the object that emits light of its own, called?
Answer:
Luminous object.

Question 18.
What do you call, a brilliantly polished reflecting surface?
Answer:
A mirror.

Question 19.
What is the dark patch of an object cast on the screen, called?
Answer:
Its shadow.

Question 20.
What is throwing back of light rays by a surface called?
Answer:
Reflection.

Question 21.
To which class these belong?
(a) a piece of red hot iron
(b) sun
(c) firefly
Answer:
Luminous objects.

Question 22.
What type image forms in a pinhole camera?
Answer:
An inverted image.

Question 23.
Why are the shapes of the shadows of the same object different when you change the position of the object?
Answer:
The shapes of the shadows are guessed only when we consider that light travel as rays along a straight path.

Question 24.
Read the following paragraph and frame at/east two questions.
We know that shadows are not coloured but an ¡mage has colours that are same as
that of the object. Also, a shadow shows only the outline of the object but an image
shows the complete object as it is, just like a photograph.
Answer:

• What is the difference between a shadow and an image?
• How can we make shadows?
• How can we make an image?

Question 25.
Can you guess the object by observing its shadow ?
Answer:
It is not always possible to guess the object by observing its shadow.

Question 26.
Is it possible to guess the colour of the object by observing its shadow?
Answer:
No. Shadow is always colourless irrespective of the colour of the object.

Question 27.
Can you guess the shape of the shadow that would be formed by an object?
Answer:
Yes. We can get different shaped shadows for a single object by changing its position.

Question 28.
Write the required apparatus or material for making pinhole camera.
Answer:
Requirements:

• A PVC pipe of about 8cm in diameter and 30cm in length.
• Another PVC pipe of about 7cm in diameter and 20cm in length.
• One black drawing sheet.
• Oil – 1ml.
• Two rubber bands
• A pin and
• A4 sheet.

Question 29.
You are provided with a book, a pen, a duster, a polythene cover and a glass plate. Answer the following questions.

(i) Which objects form shadows ? Why?
Answer:
(a) Book, pen and duster form clear shadows.
Reason: They are opaque objects.

(b) Polythene cover forms an unclear shadow.
Reason: It is a translucent substance.

(ii) Which objects do not form shadows?
Answer:
Glass
Reason : Glass (also air) is a transparent substance.

Question 30.
How can you make a pinhole camera?
Answer:
Making a pinhole camera.
Requirements:

• A PVC pipe of about 8 cm in diameter and 30 cm in length.
• Another PVC pipe of about 7 cm in diameter and 20 cm in length.
• One black drawing sheet.
• Oil -1 ml
• Two rubber bands
• A pin and
• A 4 sheet

Method:

• A piece of black paper is cut and put like a cap at one end of the big PVC pipe. It is fixed with a rubber band.
• The white paper is put like a cap at one end of the thinner PVC pipe. It is also fixed with a rubber band.
• A hole is made in the middle of black paper cap with the pin.
• 2 to 3 drops of oil is put on the white paper cap so that it becomes translucent.
• The thin pipe is slide into the big pipe. Now the pinhole camera is ready.

Question 31.
See the picture given below.
Answer the following questions:

(i) Is the object visible to her even after holding the plank infront of the girl face, there is light?
(ii) What happens when you hold a plank between the object and girl?

Answer:
(i) The object is not visible, though there is light.
(ii) The plank that is held between girl and object obstructs the reflection of light that bounces back from it.

Question 32.
Read the para and answer the questions.
The objects which form shadow are called opaque substances.
Eg: stone, book, stick etc.
The substances which allow light to pass through them are called transparent substances. Eg: glass
1. Give the examples of opaque substances.
2. If a student playing with polythene cover, does he see shadow through that ? Why?
3. What are transparent substances?
4. If light falls on book how does the shadow appear?
Answer:

1. Stone, hook, stick etc.
2. He doesn’t see the shadow. Because polythene cover is a transparent substance.
3. The substances which allow light to pass through them are transparent substances.
4. If light falls on one side of the book the shadow appears on other side.

Question 33.
Draw the diagram of pinhole camera.
Answer:

Question 34.
Observe the figures given below.
Write whether the sheet held by the boy is transparent, translucent or opaque below each of the pictures.

Answer:

• Sheet 1 is opaque
• Sheet 2 is transparent
• Sheet 3 is translucent

Question 35.
Based on the above given pictures A, B, C guess the types of objects regarding shadow formation. Classify and name them according to light passing through them.

Answer:
The given pictures show the types of objects which allow the light to form shades. As per the observations the pictures of objects are classified these substances.
(A) Opaque substances: The form shades when light falls on them.
(B) Transparent substances: They allow light to pass through them.
(C) Translucent substances: They form unclear shadows.

Question 36.
How do you feel when you see object that form different shapes of shades?
Answer:
We must have wondered when we compared our guesses and the actual objects of which shadows are formed.
Eg : We may notice that the shadows that look like bird and animals are actually formed by hands.

Telangana SCERT TS 8th Class Telugu Guide Pdf Download 10th Lesson సింగరేణి Textbook Questions and Answers.

TS 8th Class Telugu 10th Lesson Questions and Answers Telangana సింగరేణి

బొమ్మను చూడండి ఆలోచించి చెప్పండి

ప్రశ్న 1.
చిత్రంలో కనపడుతున్నవాళ్ళు ఏం పనులు చేస్తున్నారు ?
జవాబు.
చిత్రంలో కనపడుతున్నవాళ్ళు బొగ్గు గనుల నుండి బొగ్గును బయటకు తెస్తున్నారు.

ప్రశ్న 2.
చిత్రంలో ఏయే వస్తువులు కనపడుతున్నాయి ?
జవాబు.
చిత్రంలో బ్యాటరీలైట్లు, బొగ్గుతో నిండిన గంపలు, తలలకు హెల్మెట్లు కన్పిస్తున్నాయి.

ప్రశ్న 3.
చిత్రం దేనికి సంబంధించిందని మీరు అనుకొంటున్నారు ?
జవాబు.
ఈ చిత్రం బొగ్గు గనులకు సంబంధించిందని అనుకుంటున్నాను.

ప్రశ్న 4.
తెలంగాణలో బొగ్గు గనులు ఏ ఏ జిల్లాలలో ఉన్నాయి ?
జవాబు.
తెలంగాణలో కరీంనగర్, వరంగల్లు, ఖమ్మం జిల్లాలలో బొగ్గు గనులున్నాయి.

ప్రశ్న 5.
నేలబొగ్గు వల్ల ఉపయోగాలేవి ?
జవాబు.
నేలబొగ్గు పరిశ్రమలకు ఇంధనంగా, విద్యుత్ ఉత్పత్తికి, రోడ్లు వేయటానికి తారుగా, ప్లాస్టిక్ను తయారు చేయటానికి, తలకు రాసే సువాసన నూనెలను తయారు చేయటానికి, బట్టలకు వేసే అద్దకాల రంగులను తయారుచేయటానికి ఉపయోగపడుతుంది.

ఆలోచించండి – చెప్పండి

1. “శ్రమజీవే జగతికి మూలం … చెమటోడ్చక జరుగదు కాలం’ అన్న వాక్యాన్ని ఏవిధంగా అర్థం చేసుకున్నారు?
జవాబు.
మానవ జీవితం సుఖమయం కావాలంటే అందరి అవసరాలు తీరాలి. అందరి అవసరాలు తీరాలంటే జాతీయోత్పత్తులు పెరగాలి. జాతీయోత్పత్తులు పెరగాలంటే అందరూ కష్టపడి పని చేయాలి. అందుకే శ్రమజీవే జగతికి మూలం అని అర్థం చేసుకున్నాం.

2. ఈ నేల బొగ్గును ‘నల్ల బంగారం’ అని ఎందుకంటారు ?
జవాబు.
బంగారం ఎన్ని రకాలుగా ఉపయోగపడుతూ మన విలువను పెంచుతుందో అన్నివిధాలుగా బొగ్గుకూడా ఉపయోగపడుతున్నది. కావున బొగ్గును బంగారంతో పోల్చి ‘నల్ల బంగారం’ అని అంటున్నాం.

3. ‘సహజ సంపదను వినియోగించుకొనే విజ్ఞానం పైననే మానవ నాగరికత నిర్మించబడుతున్నది’ చర్చించండి.
జవాబు.
ఒకదేశం తనకున్న సహజవనరులను ఎంత విరివిగా ఉపయోగించుకుంటే అంత అభివృద్ధిని సాధిస్తుంది. ఉదాహరణకు ప్రకృతి ప్రసాదించిన సహజ సంపద బొగ్గు. దానిని పలు పరిశ్రమలు పలురకాలుగా వాడుకుంటున్నాయి. అలాగే అటవీ సంపద, జల సంపద వీటిని పూర్తి వినియోగంలోనికి తేవటం ద్వారా సామాజిక ఎదుగుదలకు అవకాశాలుంటాయి.

4. ఈ ‘దేశంలో మరే ఇతర బొగ్గు సంస్థకు లేని ప్రత్యేకత సింగరేణి గనులకు ఉన్నది’ ఎందుకో చర్చించండి.
జవాబు.
సింగరేణి గనుల్లో అపారంగా, తరిగిపోనన్ని బొగ్గు నిల్వలు ఉన్నాయి. ఈ గనుల్లోని బొగ్గు నాణ్యమైంది. ఇవి తెలంగాణా గ్రామీణ ప్రజలకు ఉపాధి కల్పిస్తూ, సామాజిక, ఆర్థిక స్థితులను మెరుగుపరిచాయి.

5.”బొగ్గు ఉత్పత్తిలో కార్మికుడే అత్యంత కీలకమైన పనిముట్టు” అని ఎందుకన్నారు?
జవాబు.
సింగరేణి బొగ్గు ఉత్పత్తిలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించేది కార్మికులే! వారందరూ తెలంగాణ గ్రామీణ ప్రాంత వాసులు. గనులలోకి వెళ్ళి బొగ్గును త్రవ్వి పోగుచేసి తట్టల్లో ఎత్తి వెలుపలికి పంపిస్తారు. ఆ నైపుణ్యం గని కార్మికులకే ఉంటుంది. అందుకే బొగ్గు ఉత్పత్తిలో కార్మికుడే అత్యంత కీలకమైన పనిముట్టు అని అన్నారు.

6. ‘గడియారం ముండ్లవలె పనిచేస్తున్న కార్మికులు’ అన్న వాక్యాన్ని మీరెట్లా అర్థం చేసుకున్నారు?
జవాబు.
శ్రమకు ప్రతినిధిగా గడియారం ముల్లును సూచిస్తాం. అట్లాగే బొగ్గుగనిలో పనిచేసే కార్మికులు కోడికూత కంటే ముందే లేచి గనులలోకి వెళ్ళేవారు వెళ్తుంటారు, వచ్చేవారు వస్తుంటారు. ఇలా గడియారం ముల్లులు తిరిగినట్లు కార్మికులు కూడా విరామం లేకుండా మూడు షిఫ్టుల్లో పనిచేస్తూనే ఉంటారని అర్థమయింది.

7. ప్రమాదాల అంచున నిలబడి పని చేయటం అంటే ఏమిటి?
జవాబు.
ప్రమాదాల అంచున నిలబడి పనిచేయట మంటే గనిలోకి వెళ్ళిన కార్మికులకు ఎపుడు ఏవిధంగా ప్రమాదం ఏర్పడుతుందో తెలియదు. గనులు విరిగిపడి, గనులలోకి నీరువచ్చి, గాలి వెలుతురులు లేక ఊపిరితిత్తుల సమస్యలు తరచు వారి ఆరోగ్యాన్ని పాడుచేస్తుంటాయి. అందుకే వారు ప్రమాదాల అంచున పనిచేసే కార్మికులని అర్థమౌతుంది. ఏ ప్రమాదం ఎక్కడ పొంచి వున్నదో చెప్పలేని పరిస్థితి..

ఇవి చేయండి

I. విని, అర్థం చేసుకొని, ఆలోచించి మాట్లాడడం

1. సింగరేణి కార్మికులు కాయకష్టం చేసి బొగ్గు తీస్తున్నారు కదా! కార్మికుల జీవితాల గురించి మీకేం అర్థమయిందో చెప్పండి.
జవాబు.
తెలంగాణ ప్రాంతంలోని సింగరేణి బొగ్గు గనులు దేశంలోనే ప్రసిద్ధి వహించినవి. దానికి కారకులు సింగరేణి గనులలో పనిచేసే గని కార్మికులే! ఆ కార్మికులందరూ తెలంగాణ గ్రామీణ ప్రాంతంలోని పేద ప్రజలే! వారి సామాజిక ఆర్థిక స్థితిగతులు సింగరేణికి ఊపిరులయ్యాయి. బ్రతుకు భారాన్ని మోయటానికి కష్టం చేయక తప్పిందికాదు. ప్రారంభంలో వారి శ్రమకు తగిన ఫలితం కూడా వచ్చేది కాదు.

తరువాత కార్మిక సంఘాల చైతన్యంతో తగిన కూలీ రెట్లతో వారి జీవితాలు కొంతలో కొంత మెరుగు పడ్డాయి. బొగ్గు గనుల్లో పనిచేయట మంటే ప్రాణాలకు ముప్పు తెచ్చుకోవటమే! ఏ బతుకుదెరువు లేకపోతే ఈ పనిలో చేరేవారు. కార్మికులు రాత్రి పగలు అను భేదం లేకుండా కష్టపడి పనిచేస్తుంటారు. గడియారంలో ముల్లు విరామం లేకుండా ఎట్లా తిరుగుతుందో సింగరేణి కార్మికులు కూడా నిరంతరం కృషికి ప్రతినిధులని అర్థమౌతుంది.

II. ధారాళంగా చదువడం అర్థం చేసుకొని ప్రతిస్పందించడం చదువడం-అర్థం

1. కింది గేయాన్ని చదువండి. ప్రశ్నలకు జవాబులు రాయండి.

ఇష్టదేవతకు దండం పెట్టి
గనిలోనికి నువు అడుగుబెట్టి
బళ్ళున బొగ్గు కూలుత ఉంటే
ప్రాణాలకు వెనుకాడక నువ్వు
రక్తమాంసాలు చెమటగ మార్చి
టబ్బుల్లోన బొగ్గు నింపుతవ్
జాతికి వెలుగులు అందిస్తుంటవు
“నల్లసూర్యుని”వై వెలుగొందుతవు.

ప్రశ్నలు :

అ. గేయం ఎవరిని గురించి తెలుపుతుంది?
జవాబు.
ఈ గేయం బొగ్గు కార్మికుని గురించి తెలుపుతుంది.

ఆ. ఇష్టదేవతకు ఎందుకు దండం పెడతారు ?
జవాబు.
ఇష్టదేవతకు తమకు కష్టం రానీయవద్దని దండం పెడతారు.

ఇ. కార్మికుడిని ‘నల్లసూర్యుడు’ అని ఎందుకన్నారు?
జవాబు.
సూర్యుడు లోకాలకు వెలుగులను పంచినట్లు, నల్లసూర్యునిగా పిలువబడుతున్న గని కార్మికుడు ప్రపంచానికి కరెంటు కాంతిని అందిస్తున్నాడు. అందుకే బొగ్గుగని కార్మికుడిని నల్లసూర్యుడని అన్నారు.

ఈ. జాతికి వెలుగు అందించడమంటే ఏమిటి?
జవాబు.
జాతికి వెలుగు అందించట మంటే జాతి పురోభివృద్ధికి పాటుపడటమని అర్థం.

ఉ. తెలంగాణలో బొగ్గుగనులు ఎక్కడున్నాయి?
జవాబు.
తెలంగాణలోని ఖమ్మం జిల్లా ఇల్లందులోను, అదిలాబాద్ జిల్లా తాండూరులోను, కరీంనగర్ జిల్లా గోదావరిఖనిలోను, తెలంగాణలోని గోదావరి నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో బొగ్గుగనులు విస్తరించి ఉన్నాయి.

2. కింది పేరా చదువండి. అయిదు ప్రశ్నలను తయారు చేయండి.

తెలంగాణ బట్టల అద్దకం విషయంలో అనాదిగా ప్రాముఖ్యత వహించిన ప్రదేశం. ఒకప్పుడు ఆ పరిశ్రమ ఉన్నతదశలో ఉండేది. కాని దేశంలో వచ్చిన ఆర్థిక చిక్కులు ఈ పరిశ్రమను కష్టనష్టాలకు గురిచేశాయి. విదేశాలలో యంత్రాలపై తయారైన బట్టలకు అలవాటుపడిన ఈ నాటి వారికి మన చేతి పనుల వలన తయారయ్యే సుందర వస్త్రాల గురించి నేటికైనా కనువిప్పు కలిగింది.

అ. ఈ పేరా మనకు దేనిని గురించి వివరిస్తుంది?
ఆ. ఒకప్పుడు తెలంగాణ దేనికి ప్రాముఖ్యత వహించిన ప్రదేశం?
ఇ. ఒకప్పుడు ఏ కుటీర పరిశ్రమ తెలంగాణలో ఉన్నతస్థితిలో ఉండేది?
ఈ. బట్టల అద్దకం పరిశ్రమ ఎందుకు కష్టనష్టాలకు గురి అయింది?
ఉ. విదేశాలలోని యంత్రాలపై ఎట్లాంటి వస్తువులు తయారయ్యేవి?
ఊ. చేతి పనులపై తయారయ్యే వస్తువులు ఎలా ఉంటాయి?
ఎ. నేటికి ప్రజలలో ఏ విషయంలో కనువిప్పు కలిగింది?

III. స్వీయరచన:

1. కింది ప్రశ్నలకు ఐదేసి వాక్యాల్లో జవాబులు రాయండి.

అ. సహజ సంపదలను వినియోగించుకునే విజ్ఞానం పైన మానవ నాగరికత నిర్మించబడుతుందని ఎట్లా చెప్పగలవు?
జవాబు.
ఒక దేశం తనకున్న సహజ వనరులను చక్కగా వినియోగించుకుంటేనే మంచి అభివృద్ధిని సాధించగలుగుతుంది. ప్రపంచదేశాలన్నీ పారిశ్రామికంగా ముందంజలో ఉన్నాయి. భారతదేశం కూడా వాటితో పోటీ పడాలంటే పారిశ్రామిక అభివృద్ధిని సాధించాలంటే సహజ సంపదలను వినియోగించుకోక తప్పదు. అప్పుడే నిజమైన మానవ నాగరికత నిర్మించబడుతుంది. ఉదాహరణకు జలవనరులను, ఖనిజ సంపదను ఉపయోగించుకోవటం ద్వారా మనం దేశాభివృద్ధిని చేసుకోగలిగాం. అట్లాగే పలు పరిశ్రమలకు, విద్యుదుత్పత్తికి, రంగుల తయారీకి, రోడ్లకు మూలమైన నేలబొగ్గును ఒక సహజవనరుగా ఉపయోగించటం వలన అభివృద్ధికి రాచబాటలు వేసుకోగలమని చెప్పగలను.

ఆ. “బుక్కెడు బువ్వకోసం బతుకు పోరాటానికి సిద్ధమైనారు” దీనిని మీరెట్లా అర్థం చేసుకున్నారో తెల్పండి.
జవాబు.
తెలంగాణా పోరాటగడ్డ. వారు జీవితంలో తిండికి గుడ్డకు, స్వాతంత్ర్యానికి పోరాటం అనాదిగా సాగిస్తూనే ఉన్నారు. శ్రమలేకుండా సుఖం లేదన్నది వారి సిద్ధాంతం. శ్రమజీవే జగతికి మూలం. చెమటోడ్చక జరుగదు కాలం. అందుకే శ్రమజీవన సౌందర్యానికి సమానమైనది లేనే లేదని శ్రీశ్రీ అని ఉంటారు. తెలంగాణ గ్రామీణులు మిక్కిలి పేదవారు. నీటికి కటకట పడుతున్న ప్రాంతమది. నీటి సదుపాయం లేకపోవటం వలన వర్షం మీద ఆధారపడి పంటలు పండిస్తారు. వర్షం పడకపోతే క్షామం తప్పనిసరి. అందుకే ‘బుక్కెడు బువ్వకోసం బతుకు పోరాటానికి సిద్దమై ప్రమాదం పొంచి ఉన్నా బొగ్గు గనులలో పనిచేయుటకు సిద్ధమయ్యారు. బొగ్గుగనులు వారికి జీవన భృతినిస్తున్నాయి.

ఇ. పగలు, రేయి తేడా లేకుండా గడియారం ముండ్లవలె పని చేయటం అంటే ఏమిటి ? కార్మికుల పనితో అన్వయించి రాయండి.
జవాబు.
సింగరేణి కార్మికులు పగలు రేయి తేడా లేకుండా గడియారం ముండ్లవలే పనిచేస్తుంటారు. కోడి కూతకు ముందే లేచి తయారై గనిలోకి పోయేవారు కొందరైతే, పగలు మూడు గంటలకు గనులలోకి పోయేవారు మరికొందరు. అర్ధరాత్రి పనికి పోయేవారు ఇంకొందరు. ఇట్లా ప్రొద్దున నుండి అర్ధరాత్రి వరకు మూడు షిఫ్టుల్లో గనుల్లో పని చేస్తూనే ఉంటారు. ఇలా గడియారం ముళ్ళు విసుగు విరామం లేకుండా ఎట్లా పనిచేస్తాయో అట్లానే సింగరేణి కార్మికులు కూడా పనిచేస్తున్నారని తెలుస్తుంది.

ఈ. డాక్టర్ కింగ్ పరిశోధనల వల్ల కల్గిన మేలు ఏమిటి?
జవాబు.
సింగరేణి గనుల విశిష్టతలను లోకానికి తెలియజేసిన వాడు డాక్టర్ కింగ్. ఆయన పరిశోధనల వలన దేశంలోని ఏ ఇతర బొగ్గు గనులకు లేని విశిష్టత వీటికి వచ్చింది. 1841లో ఖమ్మం జిల్లా ఇల్లందు గ్రామానికి చెందిన కొందరు గ్రామస్థులు భూమిని త్రవ్వుతుండగా బొగ్గు విషయం లోకానికి తెలిసింది. ఈ సంఘటన ఆధారంతో 1871లో డాక్టర్ కింగ్ ఇల్లందు గ్రామ పరిసరాలలో శ్రేష్టమైన బొగ్గు ఉన్నదని తన పరిశోధనలో గుర్తించాడు. ఈ బొగ్గు భూమి లోపల ఆరు పొరల్లో నిక్షిప్తమై ఉన్నదని కనుగొన్నాడు. గనిలోని క్రింది బొగ్గుపొరకు ‘కింగ్ సీమ్’ అని, పై బొగ్గు పొరకు ‘క్వీన్ సీమ్’ అని పేరు పెట్టారు. కింగ్ పరిశోధనల వలన వేలాది కార్మికులకు ఉపాధి, ప్రకృతి వనరులను ఉపయోగించుకోగలిగిన అవకాశం మనకు లభించింది.

ఉ. బొగ్గు గనులలో కార్మికులను ఎలా ఎంపిక చేసేవారు?
జవాబు.
తెలంగాణ గ్రామీణ ప్రజలు బతుకు పోరాటానికి అలవాటు పడినవారు. బుక్కెడు బువ్వకోసం తెలంగాణ పల్లెల నుండి గనులలో కూలీలుగా తరలి వచ్చేవారు. చదువురాకపోయినా, బరువులు మోయటం, గుంజీలు తీయటం, పరుగు పోటీలు వంటి వాటిద్వారా అర్హులను ఎంపిక చేసి వారిని బొగ్గు గని కార్మికులుగా తీసుకొనేవారు. వారు మూడు షిఫ్టులలో పనిచేయాల్సి వచ్చేది. గనుల్లో పనిచేయటం ప్రాణాలకు ముప్పు అని తెలిసినా గత్యంతరం లేక వారు పెట్టే పరీక్షలలో నెగ్గి గని కార్మికులుగా చేరిపోయేవారు. తరువాత తరువాత గనుల యజమానులు కార్మికుల రక్షణకు శ్రద్ధ చూపించటంతో ఎక్కువ మంది గనులలో పనిచేయటానికి ముందుకు వచ్చారు. యూనియన్ల ద్వారా ప్రస్తుతం మంచి జీవన భృతిని అందుకుంటున్నారు.

ఊ. సింగరేణి గని కార్మికుడు వ్రాసిన పాటకు అర్థాన్ని తెలుపండి.
జవాబు.
ఆలోచనలను ప్రక్కనపెట్టి హాయిగా కష్టపడు. అరవై ఐదు అంగుళాల సమతలంలో నలభై అంగుళాల లోతు వరకు రంధ్రం చేసి ఆ రంధ్రంలో మందుకూరి మందుపాతరను పేల్చమని షార్టు ఫైరన్నకు వివరిస్తున్నాడు. పైకప్పు కూలకుండా బోల్టులు వేసి ప్రమాదాలను జరుగకుండా చూడమంటున్నాడు. బొగ్గు జారిపోకుండా దిమ్మలను సరిచేయమంటున్నాడు. టబ్బు తరువాత టబ్బును పెట్టి మెల్ల మెల్లగా టబ్బును నింపమని ఫిల్లరన్నకు చెప్తున్నాడు.

చక్కగా ఆ బొగ్గుతో నిండిన టబ్బులను రోప్తో పైకి నడిపించమని హాలరన్నను కోరుతున్నాడు. బాధ లెన్నో పడి చక్కని కష్టం చేసి బొగ్గును పైకి చేర్చాము. దానికి తగిన ఫలితాన్ని బ్యాంకు ద్వారా మాకు అందించమని సింగరేణి గని కార్మికుడు పాట ద్వారా తన కష్టాన్ని మరచి పోతున్నాడు అని దీని అర్థం.

ఎ. బొగ్గు గనులు ఎలా ఏర్పడి ఉంటాయి ? అవి సహజ వనరులు ఎలా అయ్యాయి?
జవాబు.
బొగ్గు గనులు గోదావరి నది పరీవాహక ప్రాంతమంతా వ్యాపించి ఉన్నాయి. పూర్వం ఈ ప్రాంతమంతా దట్టమైన అడవులతో నిండి ఉండేది. రెండు వందల మిలియన్ సంవత్సరాలకు పూర్వం ఆ అడవులు తగలబడి భూమి మీదున్న ఆ వృక్షముల అవశేషాలు క్రమ క్రమంగా భూమిలోకి కూరుకుపోయాయి.

అట్లా కూరుకుపోయిన వాటి మీద మట్టి, రాళ్ళు పడి లోపలికి చేరి పొరలు పొరలుగా బొగ్గు ఏర్పడిందని శాస్త్రజ్ఞుల భావన. అట్లా ఏర్పడిన బొగ్గు మనకు ఇపుడు పలు అవసరాలకు ఉపయోగపడుతోంది. ప్రకృతి ప్రసాదించిన సహజవనరుల్లో ఇది కూడా ఒకటి అయింది. సహజంగా ఎవరి ప్రమేయం లేకుండా నేరుగా భూమి నుండి తీసుకొని వాడుకుంటున్నాం కాబట్టి ఇది ఒక సహజ వనరు అయింది.

2. కింది ప్రశ్నలకు పది వాక్యాల్లో జవాబులు రాయండి.

అ. సింగరేణి కార్మికులతో ప్రత్యక్ష సంబంధం మనకు లేకపోవచ్చు. కానీ పరోక్ష సంబంధం ఉన్నది. ఎట్లాగో వివరించండి.
జవాబు.
సింగరేణి కార్మికులతో ప్రత్యక్ష సంబంధం మనకు లేకపోయినా ఆ కార్మికులు ఉత్పత్తి చేసిన బొగ్గు మన అవసరాల నెన్నింటినో తీరుస్తున్నది కావున మనకు వారితో పరోక్ష సంబంధం ఉన్నట్లే. వారు తయారుగా ఉంచిన బొగ్గు యంత్రాలు నడపటానికి ఉపకరిస్తుంది. దానివలన ఎందరికో ఉపాధి కలుగుతున్నది. బొగ్గుతో విద్యుచ్ఛక్తి తయారవుతుంది. అది లేనిదే ఈ మన దైనందిన జీవితం చాలా కష్టతరమౌతుంది.

బొగ్గుతో ఎన్నో పరిశ్రమలు నడుస్తున్నాయి. ఆ పరిశ్రమలలో పనిచేసేవారికి ఉపాధికారి అవుతుంది. మనం నడవటానికి సరైన రహదారులు కావాలి. రహదారుల నిర్మాణంలో బొగ్గు నుండి ఉత్పత్తి చేసే తారు ప్రధానపాత్ర వహిస్తుంది. పంట పొలాలకు వేస్తున్న రసాయనిక ఎరువులు బొగ్గుతో తయారవుతున్నాయి. బట్టలకు అద్దకం పనిచేయటానికి రంగులను బొగ్గుతోనే తయారు చేస్తున్నారు. మనదేశంలో విరివిగా అందుబాటులో ఉన్న సహజవనరు బొగ్గు, ఆ బొగ్గును అందించే కార్మికుడితో మన సమాజంలో బతుకుతున్న వారందరికి పరోక్ష సంబంధం ఉన్నది.

చివరకు బట్టలను ఇస్త్రీ చేయటానికి కూడా ఈ బొగ్గు ఉపయోగింప బడుతున్నది కదా! కాబట్టి సింగరేణి కార్మికులు అక్కడ బొగ్గు గనులలో పనిచేస్తున్నా వారితో మనకు పరోక్ష సంబంధం తప్పనిసరి అవుతుంది. ఎంతో మందికి జీవనోపాధిని కల్పించి, ఎన్నెన్నో అవసరాలు తీర్చే సింగరేణి తెలంగాణ ప్రాంతానికి తలమానికం అని చెప్పవచ్చు.

ఆ. ఆ సింగరేణి గనుల పూర్వాపరాలను తెలియజేయండి. (లేదా) సింగరేణి తెలంగాణాకు తలమానికం వంటిదని ఎలా చెప్పగలవు ?
జవాబు.
ఏ దేశం తన సహజ సంపదను సమర్థవంతంగా వినియోగించుకుంటుందో ఆ దేశం అభివృద్ధి పథంలో పయనిస్తుంది. మన నేలల్లో అపారమైన ఖనిజ సంపద ఉంది. ముఖ్యంగా తెలంగాణ ప్రాంతంలోని సింగరేణి బొగ్గు గనులు చెప్పుకోదగినవి.
గోదావరి నదీ పరీవాహక ప్రాంతమంతా ఒకప్పుడు దట్టమైన అడవులతో నిండి ఉండేది. రెండు మిలియన్ సంవత్సరాలకు పూర్వం ఆ అడవులు తగలబడి ఆ చెట్ల అవశేషాలు భూమిలోపలకు చేరి పొరలు పొరలుగా ఏర్పడ్డాయి. అవే బొగ్గుగనులు. దానినే నేలబొగ్గు అని, నల్ల బంగారం అని పిలుస్తున్నాం.

మొట్టమొదటిగా ఖమ్మం జిల్లా ఇల్లందు గ్రామస్తుల త్రవ్వకాలలో ఈ బొగ్గు గనుల చరిత్ర బయటపడింది. భారత ప్రభుత్వానికి చెందిన భూగర్భ పరిశోధన శాఖ పరిశోధనలు చేసి ఇది అంత మంచిది కాదని తేల్చింది. ఆ తరువాత 1871లో డాక్టర్ కింగ్ అనే శాస్త్రజ్ఞుడు ఇల్లందు గ్రామ పరిసరాలలో శ్రేష్టమైన బొగ్గును గుర్తించాడు. ఇది భూమి అడుగు పొరలలో ఉందని అన్నాడు. 1886లో హైదరాబాద్ దక్కన్ కంపెనీవారు తొలి భూగర్భ గనిని ఇల్లందులో ప్రారంభించారు.

దీనిలోని క్రింది బొగ్గుపొరకు ‘కింగ్సీమ్’ అని పైపొరకు ‘క్వీన్ సీమ్’ అని పేరుపెట్టారు. బొగ్గును రవాణా చేయటానికి డోర్నకల్ నుండి ఖాజీపేట వరకు రైల్వేలైను వేసి దానికి ‘సింగరేణి కాలరీస్’ అను పేరు పెట్టారు. హైదరాబాద్ దక్కన్ కంపెనీ, సింగరేణి కాలరీస్ కంపెనీగా మారిపోయింది. ఎంతోమందికి జీవనోపాధిని కల్పించి, ఎన్నెన్నో అవసరాలు తీర్చే సింగరేణి తెలంగాణ ప్రాంతానికి తలమానికం అని చెప్పవచ్చు.

ఇ. బొగ్గు గనులలో పనిచేసే విభాగాలు, వాటి పేర్లు, కార్మికుల హోదాలను రాయండి.
జవాబు.
బొగ్గుగనులలో పనిచేసేవారు గడియారం ముళ్ళవలే శ్రమజీవులు. మూడు షిఫ్ట్లలో పనిచేస్తారు. గనిలోకి పోయేముందు హాజరు వేయించుకుంటారు. ‘ఓర్మెన్’ పనిని విభజించి ఎవరెవరు ఏం చేయాలో చెప్తాడు. పొట్టినిక్కరు, కాళ్ళకు బూట్లు, తలపై లైటుతో ఉన్న టోపి, నడుముకు బాటరీ కట్టుకొని కార్మికులు గనిలోకి ప్రవేశిస్తారు. సర్దార్ పని ప్రదేశాన్ని పరిశీలించి టింబర్మెన్ చేయవలసిన పనిని నిర్దేశిస్తాడు. ‘కోల్ కట్టర్’ ఉళ్ళు కోసి మందుపాతరలను పెడతాడు. ‘షార్ట్ ఫైర్మెన్’ వాటిని పేలుస్తాడు. తర్వాత ‘సర్దార్’ ఆ ప్రాంతాన్ని పరిశీలిస్తాడు.

ఇతడు పైకప్పు కూలకుండా ప్రమాదాలను పసికడుతుంటాడు. ‘కోల్ ఫిల్లర్’లు చెమ్మత్తో బొగ్గును తట్టల్లోకి ఎత్తి టబ్బులు నింపుతారు. ‘హాలర్’ టబ్బులన్నీ నిండిన తరువాత రోప్ సాయంతో పైకి చేరుస్తాడు. ఇట్లా సేఫ్టీ అధికారి, అండర్మెన్, సర్వేయర్, చైర్మెన్, ఓర్మెన్, సర్దార్ (మొకద్దం) షార్ట్ఫర్, కోల్కట్టర్, టింబర్మెన్, లైన్మెన్, ట్రామర్, హాలర్, కోల్ ఫిల్లర్, జనరల్ మద్దూర్లు, బొగ్గును వెలికి తీసే పనిలో భాగస్వాములు అవుతారు. వీరందరూ కలసికట్టుగా పనిచేస్తేనే బొగ్గు త్రవ్వి తీయటం సాధ్యమౌతుంది. అపుడే దేశ పురోభివృద్ధి సాధ్యమౌతుంది.

ఈ. “సింగరేణిని వెలుగులు విరజిమ్మే సింగరేణి” అని ఎందుకు అన్నారు ?
జవాబు.
సింగరేణిని “సిరి వెలుగులు విరజిమ్మే సింగరేణి బంగారం” అని అంటారు. ఎందుకంటే మొత్తం దక్షిణ భారతదేశంలో బొగ్గు ఉత్పత్తి చేసే ఏకైక కంపెనీ; వేల మందికి ముఖ్యంగా గ్రామీణ పేద ప్రజలకి జీవనోపాధిని, పనిని కల్పించిన కంపెనీ అయిన సింగరేణికి తెలంగాణలో ఎంతో విశిష్టత ఉంది. సామాజిక జీవితంలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకున్న పరిశ్రమల్లో సింగరేణి ఒకటి. దేశ ప్రగతికి తోడ్పడే సింగరేణి గనులు, బొగ్గు, థర్మల్ స్టేషన్ గొప్పతనం చెప్పారు.

బొగ్గును అందించి పరిశ్రమలు పనిచేసేలా భగభగమండి వెలుగులు విరజిమ్ముతుంది. ఆ గనుల్లో, కర్మాగారాలలో పనిచేసే కార్మికుల జీవితాలలో వెలుగును నింపుతుంది. అక్కడ పనిచేసే వారి జీవితాలకు సిరిసంపదలనిస్తుంది. ఎంతో సహజ ఖనిజ సంపద అణువణువున కల్గి ఉంది. అక్కడి బొగ్గుతో విద్యుచ్ఛక్తి తయారుచేసి వివిధ ప్రాంతాలకు సరఫరా చేస్తారు. ఆ విద్యుత్ వెలుగులను సింగరేణి ఇస్తుంది. కనుక సింగరేణిని “వెలుగులు విరజిమ్మే సింగరేణి బంగారం” అని, “అణువణువున ఖనిజాలే నీ తనువుకు సింగారం” అని అంటారు.

IV. సృజనాత్మకత/ప్రశంస:

1. సింగరేణి కార్మికులు గనిలో తీసుకోవలసిన జాగ్రత్తలను తెలుపుతూ ఒక పోస్టరు తయారుచేయండి.

గనిలో పాటించవలసిన జాగ్రత్తలు.

1. గనులలోకి పోయే కార్మికులు ‘మస్టర్’ (హాజరు) తప్పనిసరిగా వేయించుకోవాలి.
2. తన పనేదో దానికే పరిమితం కావాలి.
3. సులువుగా నడవటానికి, పరిగెత్తటానికి వీలయ్యే పొట్టి నిక్కరునే ధరించాలి.
4. కాళ్ళకు దెబ్బలు తగలకుండా బూట్లు వేసుకోవాలి.
5. తలపై టోపీకున్న లైటు సరిగా వెలుగుతుందో లేదో పరీక్షించుకోవాలి.
6. నడుముకున్న బాటరీ సరిగా ఉన్నదో లేదో చూసుకోవాలి.
7. మందు పాతరలు పెట్టేటప్పుడు, పేల్చేటప్పుడు అందరినీ అప్రమత్తం చేయాలి.
8. గనులలోకి నీరు ప్రవేశించినపుడు వెంటనే బయటకు వచ్చేయాలి.
9. గనులు కూలిపోతాయన్న అనుమానం వచ్చినపుడు వేగంగా బయటకు రావాలి.
10. అనుక్షణం అప్రమత్తంగా ఉండాలి.
11. మత్తుపానీయాలు సేవించి గనులలోకి ప్రవేశించరాదు.
12. నిప్పుపట్ల జాగ్రత్త వహించాలి.
13. బొగ్గును పైకి చేర్చే రోప్ ను ఎప్పటికప్పుడు పరీక్షిస్తూ ఉండాలి.
14. ఆరోగ్య విషయంలో తరచుగా డాక్టర్ను సంప్రదించాలి.
15. ఒంటికి శక్తినిచ్చే ఆహారం తీసుకోవాలి.

(లేదా)

2. సింగరేణి గనులు / కార్మికుల గురించి ఒకపాట రాయండి.

పల్లవి: చీకటిలో కష్టపడే శ్రమ జీవన సాంద్రుడు
పరుల బతుకులకు వెలుగులు పంచు నల్ల చంద్రుడు. ॥

అనుపల్లవి: శ్రేష్ఠుడురా మాయన్న సింగరేణి కార్మికుడు
నిష్ఠాయుతుడైన నల్ల బంగారం ప్రేమికుడు. ॥

1 చరణం: ఫ్యాక్టరీ కూత విని పరుగెత్తే సైనికుడు
పగలు రేయి పని వీణను మోగించే వైణికుడు
ఊపిరాడలేని గనుల లోపల ఒక యాత్రికుడు
చెమటను బంగారంగా చేయగలుగు మాంత్రికుడు.

2 చరణం: చావుకు వెరువక పోరే ఒక సాహస వీరుడు
కఠిన పరిస్థితులనైన కరిగించే ధీరుడు
తన వాళ్ళ సుఖం కోసం తపియించు ఋషీంద్రుడు
పెనుసవాళ్ళు ఎదురైనా వెరవని గంభీరుడు.

3 చరణం: జీవితమొక పోరాటంగా సాగే యోధుడు
త్యాగ జీవనానికే నిదర్శనమౌ ధన్యుడు
కడలివంటి కన్నీళ్ళను దాచుకునే సాగరుడు
జనతకు ప్రభుతకు జాతికి నిజమైన సేవకుడు.

V. పదజాల వినియోగం:

1. కింద ఇచ్చిన జాతీయాలను ఉపయోగించి సొంతవాక్యాలు రాయండి.

ఉదా : కోడికూత = తెల్లవారు సమయం
పల్లె ప్రజలు కోడికూత కు ముందే లేచి పనులు మొదలు పెడతారు.

(అ) చెమటోడ్చు = కష్టపడు
తెలంగాణ ప్రజలందరు చెమటోడ్చి పనిచేస్తేనే బంగారు తెలంగాణ సాధ్యమౌతుంది.

(ఆ) మూలస్తంభం = ముఖ్యమైనది
దేశ అభివృద్ధిలో కార్మికులే మూలస్తంభాలు

(ఇ) బతుకుపోరు = కష్టపడి పనిచేసేవారే బతుకు పోరులో విజయం సాధిస్తారు.

(ఈ) మసిబారు = చేతి వృత్తుల వారి జీవితాలు రోజురోజుకు మసిబారుతున్నాయి.

(ఉ) తలమానికం = శ్రేష్ఠము – గొప్పది
సింగరేణి గనులు మనదేశానికి తలమానికం

2. కింద ఇవ్వబడిన పదాలకు పట్టికలోని పదాల సహాయంతో పర్యాయపదాలు రాయండి.

(అ) తనువు = శరీరము మేను దేహం
(ఆ) భూమి = పుడమి, వసుధ, ధరణి
(ఇ) రేయి = నిశీథిని, రాత్రి, యామిని
(ఈ) సువాసన = సుగంధం, పరిమళం, సౌరభం

కింది పదాలకు పాఠం ఆధారంగా ప్రకృతి, వికృతులను రాయండి.

(అ) అచ్చెరువు అచ్చెరువు
(ఆ) ఖని
(ఇ) జంత్రము
(ఈ) ప్రాణం

(అ) అచ్చెరువు – ఆశ్చర్యము (ప్ర)
(ఆ) ఖని (ప్ర) – గని (వి)
(ఇ) జంత్రము (వి) – యంత్రము (ప్ర)
(ఈ) ప్రాణం (ప్ర) – పానం (వి)

VI. భాషను గురించి తెలుసుకుందాం:

1. కింది విడదీసిన పదాలను కలిపి రాయండి. సంధిపేరు రాయండి.

(అ) కావాలి + అంటే = కావాలంటే – ఇత్వ సంధి
సూత్రం : ఏమి మొదలైన పదాలలోని ఇత్తునకు సంధి వైకల్పికంగా అవుతుంది.

(ఆ) మూల + ఆధారం = మూలాధారం – సవర్ణదీర్ఘ సంధి
సూత్రం : అ, ఇ, ఉ, ఋలకు సవర్ణాలైన అచ్చులు పరమైనపుడు వాని దీర్ఘాలు ఏకాదేశమవుతాయి.

(ఇ) ప్రాంతము + అంతా = ప్రాంతమంతా – ఉత్వసంధి
సూత్రం : ఉత్తునకు అచ్చు పరమైనపుడు సంధి అవుతుంది.

(ఈ) ఎప్పుడు + ఎప్పుడు = ఎప్పుడ్సండు – ఆమ్రేడితసంధి
సూత్రం : అచ్చునకు ఆమ్రేడితం పరమైనపుడు సంధి తరచుగా అవుతుంది.

(ఉ) మహా + ఉద్యమం = మహోద్యమం – గుణసంధి
సూత్రం : అకారానికి ఇ, ఉ, ఋలు పరమైనపుడు క్రమంగా ఏ, ఓ, అర్లు ఏకాదేశమవుతాయి.

2. కింది విగ్రహ వాక్యాలకు సమాసపదం రాయండి. సమాసం పేరు రాయండి.

(అ) మానవుని యొక్క నాగరికత = మానవ నాగరికత – షష్ఠీతత్పురుష సమాసము
(ఆ) సాధ్యం కానిది = అసాధ్యము -నఞ తత్పురుష సమాసము
(ఇ) రక్తమును, మాంసమును = రక్తమాంసాలు – ద్వంద్వ సమాసము
(ఈ) నేలలోని బొగ్గు = నేలబొగ్గు – షష్ఠీతత్పురుష సమాసము
(ఉ) మూడైన పూటలు = మూడు పూటలు – ద్విగు సమాసము

3. కింది వాక్యం చదువండి.

“ఈ మేఘాలు గున్న ఏనుగులా! అన్నట్టు ఉన్నాయి.”
దేన్ని దేనితో పోల్చారు ?
పై వాక్యంలో కనిపిస్తున్న పోలిక ఊహించి చెప్పబడింది. పై వాక్యంలో
ఉపమేయం : మేఘాలు
ఉపమానం : గున్న ఏనుగులు
అంటే మేఘాలను ఏనుగు పిల్లలవలె ఊహిస్తున్నామన్న మాట
దీనిని బట్టి పోలికను ఊహించి చెబితే అది “ఉత్ప్రేక్ష” అలంకారం.

4. కింది వాక్యాల్లో దేనిని దేనిగా ఊహించి చెప్పారో రాయండి.

(అ) మండే ఎండ నిప్పుల కొలిమా! అన్నట్లు ఉన్నది.
జవాబు.
మండే ఎండను నిప్పుల కొలిమితో ఊహించి చెప్పారు. ఇలా ఊహించి పోలిక చెప్తే దానిని ఉత్ప్రేక్షాలంకారం అంటారు. దీనిలో ఉపమేయం మండే ఎండలు. ఉపమానం నిప్పుల కొలిమి.

(ఆ) ఆకాశంలో నక్షత్రాలు కొలనులోని పువ్వులా! అన్నట్లు ఉన్నాయి.
జవాబు.
ఆకాశంలోని నక్షత్రాలను కొలనులోని పువ్వులుగా ఊహించి చెప్పారు. ఇలా ఊహించి పోలిక చెప్తే దానిని ఉత్ప్రేక్షాలంకారమంటారు. దీనిలో ఉపమేయం ఆకాశంలోని నక్షత్రాలు. ఉపమానం కొలనులోని పువ్వులు.

భాషాకార్యకలాపాలు / ప్రాజెక్టు పని:

1. మీ ప్రాంతంలోని కార్మికులను / శ్రామికులను కలిసి, పనిలో వారు పొందిన అనుభవాలను, అనుభూతులను తెలుసుకొని, ఆ వివరాలను నివేదిక రూపంలో వ్రాసి తరగతిలో ప్రదర్శించండి.
జవాబు.

(అ) ప్రాథమిక సమాచారం :
(1) ప్రాజెక్టు పని పేరు : : కార్మికులు/శ్రామికులు పనిలో వారు పొందిన అనుభవాలు, అనుభూతులు
2) సమాచారాన్ని సేకరించిన విధానం : ఆయా కార్మికులు/శ్రామికులను కలువడం ద్వారా

(ఆ) నివేదిక :

విషయ వివరణ :
ఇటీవలే నేను మా ఊరికి దగ్గరలో ఉన్న సిరిసిల్లకు బంధువుల ఇంటికి వెళ్ళాను. సిరిసిల్ల ప్రముఖ వస్త్ర ఉత్పత్తి కేంద్రం. అందులో మరమగ్గాలపై ఆధారపడి వందలాది మంది నేతన్నలు జీవిస్తున్నారు. పనిలో వారి అనుభవాలు, అనుభూతులు తెలిసికోవడానికై వారి పని గూర్చి, ఆ పని పట్ల వారి అభిప్రాయం అడిగాను. చాలా మంది వారి వృత్తి పట్ల అసంతృప్తితో ఉన్నట్లు వారి మాటల ద్వారా నాకు అర్థమైంది. సొంత ఊరు విడిచి, పొట్ట చేత పట్టుకుని వచ్చిన నేతన్నలకు ఈ వస్త్ర పరిశ్రమ తగిన ఉపాధి కల్పించడం లేదనే చెప్పాలి.

ఇంటి అద్దె, పిల్లల చదువులు, జీవనయానంకై అయ్యే కిరాణ సామాను ఖర్చు, కూరగాయల ఖర్చు .. ఇలా ఎన్నో ఉన్నాయి. వారికి ఈ పనిలో లభించే డబ్బు సరిపోవడం లేదు … కుటుంబాన్ని నెట్టుకు రావడానికో, పిల్లల చదువులకో, పిల్లల పెళ్ళిళ్ళకో చేసిన అప్పు తీర్చే మార్గం కన్పించక కొందరు నేతన్నలు ఆత్మహత్యలు చేసుకొంటున్నారు. తాగుడుకు బానిసలై తమ ఇంటిని, ఒంటిని గుల్ల చేసుకొంటున్నారు.

1. రోజుకు 12 గంటలు పనిచేయాలి. కార్మిక చట్టం 8 గంటలు పనే అని చెబుతున్నా పట్టించుకొనే నాథుడే లేడు.
2. డే & నైట్ రెండు షిఫ్టులలో పనిచేయాలి. నైట్ షిఫ్ట్లో పనిచేసేప్పుడు నిద్రలేక …. అనారోగ్యం బారిన పడుతున్నారు.
3. విపరీతమైన శబ్దం మధ్య పనిచేయడంవల్ల వినికిడి శక్తి తగ్గడం, తలనొప్పి, రోజంతా చికాకుగా ఉండడం లాంటి లక్షణాలు వేధిస్తున్నాయి.
4. ఒక్కసారి 8 మరమగ్గాలను పర్యవేక్షించాలి … ఎంతో ఒత్తిడి మధ్య నిలబడే పని చేయాల్సి వస్తుంది.
5. చిన్న చిన్న దారపు పోగులు గాలిలో కలిసి, శ్వాస వ్యవస్థలో ప్రవేశించి శ్వాస సంబంధిత ఇబ్బందులు ఉదా ॥ ఆస్త్మా లాంటివి వస్తున్నాయి.
6. 12 గంటల పనిలో కనీసం 300 రూ॥లు సంపాదించ లేకపోతున్నారు. ఇంకా స్త్రీలకు ఈ రంగంలో మరీ అన్యాయం జరుగుతోంది. 12 గంటల పాటు కండెలు చుడితే 50-60 రూ॥లే వస్తున్నాయి. ఈ విధంగా వృత్తిలో వారెదుర్కొంటున్న సాదక బాధకాలు వివరించారు.

(ఇ) ముగింపు :
నేత కార్మికుల సాదక బాధకాలు వింటుంటే చాలా బాధనిపించింది. 8 గంటల పని అమలు చేస్తే బాగుండు ననిపించింది. పెరిగిన రేట్ల కనుగుణంగా వారి కూలీ రేట్లు కూడా పెంచితే బాగుండు ననిపించింది. వారి నెల జీతంలో కొంత డబ్బు మినహాయించుకొని వారిని, వారి కుటుంబాలను Health scheme లో చేర్పిస్తే బాగుండు ననిపించింది.

TS 8th Class Telugu 10th Lesson Important Questions సింగరేణి

పర్యాయపదాలు:

• వ్యవసాయం – సేద్యము, కృషి
• ప్రపంచము – లోకము, జగత్తు
• సిరి – సంపదలు, ఐశ్వర్యము
• నీరు – జలము, ఉదకము
• బంగారము – స్వర్ణము, పసిడి

నానార్థాలు:

• కాలము – సమయము, నలుపు
• కార్యము – పని, పయోజనము
• కుప్స – ధాన్యరాళ, ప్రోగు
• కులము – వంశము, జాతి
• కృషి. – ప్రయత్నము, వ్యవసాయం
• గుహ – కొండ యందలి బిల్వము, హ్దయము
• చరణము – పాదము, పద్యపాదము
• చీకటి – అంధకారము, దుఃఖము

ప్రకృతిలు – వికృతిలు:

• భూమి = బూమి
• శక్తి = సత్తి
• బంగారము = బంగరము
• స్థిరము = తిరము
• శ్రద్ధ = సడ్డ
• భారము = బరువు
• నిద్ర = నిదుర

సంధులు:

నడవాలంటే = నడవాలి + అంటే = ఇత్వసంధి
సూత్రం : క్రియా పదాల్లోని ఇత్తునకు సంధి వైకల్పికంగా అవుతుంది.

విస్తారమైన = విస్తారము + ఐన = ఉత్వసంధి
నిలయమై = సిలయము + ఐన = ఉత్వసంధి
అద్భుతమైన = అద్భుతము + ఐన = ఉత్వసంధి
కష్టమైన = కష్టము + ఐన = ఉత్వసంధి
సూత్రం : ఉత్తునకు అచ్చుపరమైనపుడు సంధి అవుతుంది.

దశాబ్దము = దశ + అబ్దము = సవర్ణదీర్ఘసంధి
దేశాభివృధద్ధి = దేశ + అభివృద్ధి = సవర్ణదీర్ఘసంధి
సూత్రం : అ, ఇ, ఉ, ఋ లకు సవర్ణాలైన అచ్చులు పరమైనపుడు వాని దీర్ఘాలు ఏకాదేశమవుతాయి.

సమాసాలు:

• నల్ల బంగారము = నల్లనైన బంగారము – విశేషణ పూర్వపద కర్మధారయము
• శ్రద్ధాసక్తులు = శ్రద్ధయును, ఆసక్తియును – ద్వంద్వ సమాసము
• కష్టనష్టాలు = కష్టమును నష్టమును – ద్వంద్వ సమాసము
• జీతభత్యాలు = జీతమును భత్యమును – ద్వంద్వ సమాసము
• కార్మికలోకము = కార్మికుల యొక్క లోకము – షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం
• ఊపిరితిత్తుల సమస్యలు = ఊపిరితిత్తుల యొక్క సమస్యలు – షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం
• దేశాభివృద్ధ = దేశము యొక్క అభివృద్ధి – షష్ఠీ. తత్పురుష సమాసం
• ఆరు పొరలు = ఆరు సంఖ్య గల పొరలు – ద్విగు సమాసము
• భారతదేశము = భారతమను పేరుగల దేశము – సంభావనా పూర్వపద కర్మధారయము
• గోదావరినది = గోదావరి అను పేరు గల నది – సంభావనా పూర్వపద కర్మధారయము

పాఠం ఉద్దేశం:

ఏ దేశం తన సహజ సంపదను సమర్థంగా వినియోగించుకోగలుగుతుందో ఆ దేశం అభివృద్ధి దిశలో పయనిస్తుంది. మన దేశం సకల సంపదలకు నిలయం. ఇక్కడి నేలల్లో అపారమైన ఖనిజ సంపద దాగి ఉన్నది. ప్రత్యేకంగా మన తెలంగాణ ప్రాంతంలోని సింగరేణి దొగ్గుగనులు దేశంలోనే ప్రసిద్దిపొందాయి. దేశ ప్రగతికి దోహదపడే ‘సింగరేణి గనుల’ గురించి తెలియజేయటమే ఈ వ్యాసం ప్రధాన ఉద్దేశం.

పాఠ్యభాగ వివరాలు:

ఈ పాఠం వ్యాస ప్రక్రియకు చెందినది. సింగరేణి దాగ్గు గనులు, దాగ్గు ఉత్పత్తి గురించి సమాచారాన్ని తెలిపే వ్యాసం.

ప్రవేశిక:

ఒక దేశ పారిశ్రామిక పురోగమనానికి, ఆర్థిక పుష్టికి అతి ప్రధానమైన వనరుల్లో దొగ్గు ఒకటి. తెలంగాణ రాష్ట్రంలో బొగ్గు ఉత్పత్తిలో ‘సింగరేణి కాలరీస్’ ప్రధాన భూమికను పోషిస్తున్నది. శ్రమైక జీవన సౌందర్యానికి సమానమైనది లేనేలేదని శ్రీశ్రీ అన్నాడు. ఆధునిక ప్రపంచంలో కార్మికుల పాత్ర అమోఘమైనది. ఉాగ్గు ఉత్పత్తిలో కార్మికుల శ్రమ వెలకట్టలేనిది. ప్రతి రోజూ పొంచివున్న ప్రమాదాలను కూడా లెక్క చేయకుండా…. గనుల్లో పనిచేస్తూ…. తమ స్వేదాన్ని శక్తిగా మార్చి నేల బొగ్గును వెలికి తీస్తున్న సింగరేణి కార్మికుల జీవితాలను ఆవిష్కరించే విషయాన్ని ఈ పాఠంలో చదువుదాం.

కఠినపదాలకు అర్థాలు:

• సిరి – సంపద
• విశిష్టత – గొప్పతనం
• విరివిగా – ఎక్కుయగా
• అనూహ్యంగా – ఊహించనివిధంగా
• (శేష్ఠము – మేలైన / ప్రసిద్ధి చెందిన
• సిక్షిప్తము – దాచిన
• మస్టర్ – హాజరు
• రంగరించు – కలిపినా
• దుర్ఖరంగ – ఈష్టంగా, భారంగా
• సౌకర్యాలు – వసతులు
• జగతి – లోకం
• పరీవాహకం – ప్రవహించే పరిసర ప్రాంతం
• డాంబరు – తారు
• తనువు – శరీరం
• సింగారం – అలంకారం
• ఖ్యాతి – ప్రసిద్ధి
• గని – ఖని
• బదిలీ – షిఫ్ట్ట = విధి పూర్తి అయిన తర్వాత వ్యక్తులు మూరే సమయం
• తెరువు – మార్గం
• సాదాసీదాగా – అతిసామాన్యంగా
• మజ్దూర్ – కార్మికుడు
• ఎన్. టి. పి. సి – నేషనల్ థర్మల్ పవర్ స్టేషన్
• సల్ల బంగారం – బొగ్గు
• ప్రగతి – పురోగతి, అభివృద్ధి
• సీదీ – సమానంగా

Telangana SCERT TS 8th Class Hindi Guide Pdf 10th Lesson अनमोल रत्न Textbook Questions and Answers.

TS 8th Class Hindi 10th Lesson Questions and Answers Telangana अनमोल रत्न

प्रश्न :

प्रश्न 1.
चित्र में क्या – क्या दिखाई दे रहे हैं?
उत्तर :
चित्र में अध्यापिका और छात्र – छात्राएँ दिखाई दे रहे हैं।

प्रश्न 2.
वे क्या कर रहे हैं ?
उत्तर :
अध्यापिका हिन्दी पाठ पढ़ा रही हैं। छात्र ध्यान से सुन रहे हैं।

प्रश्न 3.
श्यामपट पर लिखे सुवचन से आप क्या समझते हो ?
उत्तर :
हर एक अच्छी बात अधिक मूल्यवान होती है। अर्थात अच्छी बातों का अधिक मह्त्व होता है।

सुनो – बोलो :

प्रश्न 1.
पाठ में दिये गये चित्र के बारे में बातचीत कीजिए।
उत्तर :
इस चित्र में एक हीरा है। इसके बारे में दो मित्रों के बीच में बातचीत इस प्रकार चल रहा है।
अशोक : यह क्या है ? इसे क्या कहते हैं ?
कुमार : यह हीरा है।
अशोक : मैं ने सुना था कि हीरा बहुत मूल्यवान होता है।
कुमार : हाँ, तुमने सच ही सुना । हीरा बहुत मूल्यवान होता है। इसका मूल्य लाखों या करोडों रुपये होता है।
अशोक : इसके बारे में एक कहावत भी है। उसे मैं भूल गया। एक बार याद करो।
कुमार : हीरे का परख जौहरी ही जानते हैं।

प्रश्न 2.
पाठ का शीर्षक आपको कैसा लगा और क्यों ?
उत्तर :
पाठ का शीर्षक अनमोल रव्भ मुझे अच्छा लगा। क्योंकि ये दोहे नीति से युक्त हैं। नीतिपरक हैं। सचमुच अनमोल रन्न हैं।

पढ़ो :

अ. नीचे दिये गये वाक्यों के भाव बतलाने वाले अंश दोहों में पहचानकर उत्तर – पुस्तिका में लिखिए।

प्रश्न 1.
हमारा शरीर खेत के समान है।
उत्तर :
तुलसी काया खेत है, मनसा भयो किसान।

प्रश्न 2.
लाख प्रयन्न करने पर भी बात नहीं बनती है।
उत्तर :
बिगरी बात बनै नहि, लाख करो किन कोय।

आ. नीचे दी गयी पंक्तियों के बाद आनेवाली पंक्ति लिखिए।

1. तुलसी साथी विपत्ति- विदया – विनय – विवेक।
2. रहीमन हीरा कब कहै – लाख टका मेरो मोल।

लिखो :

अनीचे दिये गये प्रश्नों के उत्तर लिखिए।

प्रश्न 1.
तुलसीदास ने शरीर की खेत व मन की किसान से तुलना क्यों की होगी ?
उत्तर :
तुलसीदास ने शरीर की तुलना खेत से और मन की तुलना किसान से की है। क्योंकि पाप और पुण्य दो बीजों में मन रूपी किसान, शरीर रूपी खेत में जो बोये जाते हैं, उसीके फल को हम प्राप्त करते हैं।

प्रश्न 2.
रहीम के दोहों के भाव अपने शब्दों में लिखिए।
रहीम के अनुसार जब बात बिगड जाती है तो किसी के लाख प्रयद्न करने पर भी बनती नहीं हैं। इसके लिए रहीम यह उदाहरण दिये कि एक बार दूध फट जाता है तो उसे कितने बार मथने पर भी मक्खन नहीं बनता।
रहीम के दूसरे दोहे के अनुसार जो सचमुच बडे होते हैं वे अपनी बंडाई कभी नहीं किया करते। बडे – बडे बोल बोला नहीं करते। इसके लिए रहीम यह उदाहरण दिये कि हीरा कभी भी अपने बारे में स्वयं नहीं कहता कि उसका मोल लाख टके का है। इस प्रकार तुलसी और रहीम अपने – अपने दोहों के माध्यम से अमूल्य रत्नों को दिये।

आ. “अनमोल रव्न” दोहों का भाव अपने शब्दों में लिखिए।
तुलसीदास जी के अनुसार शरीर खेत के समान है। और मन किसान के समान। पाप और पुण्य दो बीउत्तर – हैं, जो बोया जाता है, उसी को प्राप्त करना पडता है।
तुलसीदास जी के अनुसार विपति के समय शिक्षा, विनय, विवेक, साहस अच्छे कार्य और सच्चाई ही साथ देते हैं।
रहीम जी के अनुसार जब बात बिगड जाती है तो किसी के लाख प्रयन्न करने पर भी बनती नहीं है। जिस तरह एक बार दूध फट जाते हैं तो उसे मथने पर भी मकखन नहीं बनता।
रहीम जी के अनुसार जो सचमुच बडे होते हैं। वे अपनी बडाई नहीं किया करते। बडे-बडे बोल नही बोला करते । हीरा स्वयं कभी नहीं कहता कि उसका मोल ताख टके का है।

शब्द भंडार :

अ. दोहे में आये कुछ शब्द नीचे दिये गये हैं। इन शब्दों से एक – एक वाक्य बनाइए।
उत्तर :

आ. नीचे दी गयी पंक्ति पढ़िए। समझिए।
‘लाख टका मेरो मोल।’
इस पंक्ति में ‘टका’ शब्द का प्रयोग विशेष अर्थ के लिए हुआ है। पुराने समय में टके का बड़ा महत्व था। अंग्रेजों के समय यह भारत की मुद्रा थी, जिसका मूल्य दो आना था। इसी शब्द पर कई मुहावरे भी हैं, जैसे –
1. टका-सा मुँह लेकर रह जाना। (उदास होना)
2. टके-टके को मोहताज होना। (गरीब होना)
3. टका पास न होना। (धन की कमी होना)
अब तुम पता लगाइए कि टका को इन भाषाओं में क्या कहते हैं?

उत्तर :
1. तेलुगु – बेडा
2. कन्नड़ – टका
3. तमिल – बेडा
4. मराठी – बेडा

सृजनात्मक अभिव्यत्ति :

अ. पाठ में बताई गयी नीतियों के आधार पर नारे बनाइए।
उत्तर :
1. जैसी करनी वैसी भरनी।
2. विद्या विपत्ति में साथ रहती है।
3. लाख प्रयत्न से भी बिगडी बात नहीं बनती।
4. बडे लोग अपने बडप्पन की प्रशंसा कभी नही करते।

प्रशंसा :

अ. तुलसीदास और रहीम के दोहों का हमारे जीवन में क्या महत्व है ?
उत्तर :
तुलसीदास जी के दोहे भगवान श्रीराम से संबंधित और नीतिपरक होते हैं। रहीम के दोहे नीतिपरक और उपदेशात्मक होते हैं। उनकी कविता में कल्पना की प्रचुरता के साथ – साथ भावुकता की अधिकता भी है।

भवा की बात :

अ. पढ़िए – समझिए।
उत्तर :

आ. ऊपर दिये गये शब्दों में से किन्हीं दो शब्दों से वाक्य प्रयोग कीजिए।

किसान – गाँवों में किसान रहते हैं।
विवेक – नायक को विवेक से रहना चाहिए।
बोल – बच्चों के बोल में मिठास होती है।

परियोजना कार्य :

तुलसी और रहीम के अन्य दोहे ढूँढ़ए। उन्हें लिखिए और कक्षा में लगाइए।

तुलसीदास :
1. तुलसी रा के कहत ही, निकसत पाप पहार।
फिरि भीतर आवत नहीं, देत मकार विकार॥
2. जड़ चेतन गुन दोषमय, विस्व कीन्ह करतार।
संत हंस गुन गहहि पय, परिहरि वारि विकार।।

रहीम :
1. सर सूखे पंछी उड़ै, और सरन समाहि।
दीनमीन बिन पच्छ के, कहु रहीम कहँ जाहि॥
2. रहिमन देखि बड़ेन को, लघु न दीजिये डारि।
जहाँ काम आवै सुई, कहा करे तरवारि।।

Essential Material For Examination Purpose :

I. पढ़ो :
पठित – पद्यांश

नीचे दिये गये पद्यांश को पढ़कट प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखिए।

I. तुलसी काया खेत है, मनसा भयो किसान।
पाप – पुण्य दोक बीज है, बुवै सो लुनै निदान।

प्रश्न :
1. शरीर किसके समान है?
2. मन किसके समान है ?
3. दो बीज क्या है?
4. अनमोल रत्न कैसा पाठ है?
उत्तर :
1. शरीर संत के समान है।
2. मन किसान की समान है।
3. पाप और पुण्य दो बीज हैं।
4. कविता पाठ है।

II. तुलसी साथी विपत्ति, विद्या – विनय – विवेक।
साहस, सुकृति, सुसत्य व्रत, राम भरोसे एक।।

प्रश्न :
1. तुलसी के अनुसार विपत्ति के समय हमारे साथ कौन देते हैं?
2. “सुकृति” का अर्थ क्या है?
3. विवेक का उल्टा शब्द क्या है ?
4. इस दोहे के कवि कौन है?
उत्तर :
1. शिक्षा, विनय, विवेक, साहस, अच्छे कार्य और सचाई हमारे साथ देते हैं।
2. अच्छे कार्य
3. अविवेक
4. तुलसीदास

III. बिगरी बात बनै नहि, लाख करो किन कोय।
रहिमन फाटे दूध को, मथे न माखन होया।

प्रश्न :
1. रहीम के अनुसार फटे दूध से क्या नहीं बनता है?
2. लाख करो किन कोय। इसका भाव क्या है?
3. “कोय” का अर्थ क्या है?
4. रहीम का पूरा नाम क्या है?
उत्तर :
1. माखन नहीं बनता।
2. लाख प्रयत्न करने पर भी बात नहीं बनती है।
3. कोय का अर्थ ‘कोई’ है।
4. रहीम का पूरा नाम अब्दुल रहीम खानखाना है।

IV. बडे बड़ाई न करैं, बड़ो न बोलैं बोल।
रहीमन हीरा कब कहै, लाख टका मेरो मोल।।

प्रश्न :
1. बडे क्या नहीं करते हैं?
2. बडे क्या नहीं बोलते हैं?
3. लाख टका मेरो मोल का अर्थ लिखिए।
4. कौन अपना मोल स्वयं नहीं कहता ?
उत्तर :
1. बडे बड़ाई नहीं करते हैं।
2. बडे बडे – बडे बोल नहीं बोलते हैं।
3. मेरा मोल लाख टके का है।
4. हीरा अपना मोल स्वयं नही कहता।

अपठित – पद्यांश :
नीचे दिये गये पद्यांश को पढ़कर प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखिए।

1. श्रमर छूटकर पंकज दल से,
करने लगे विहार।
आनुकरों ने खोल दिया है,
कारावृह का द्वार।
कल किरणें हैं शयन सदन की,
मंजुल बंदनवार।
सजनी। रजनी की सुख स्मृति ही।
बस अब है आधार।

प्रश्न :
1. भ्रमर छूटकर क्या करने लगे हैं?
2. भानुकरों ने क्या किया है?
3. शयन सदन की बंदनवार क्या है?
4. सजनी ! अब आधार क्या है?
5. बंदनवार की क्या विशेषता है?
उत्तर :
1. भ्रमर छूटकर विहार करने लगे हैं।
2. भानुकरों ने कारागृह का द्वार खोल दिया।
3. कल किरणें शयन सदन की बंदनवार है।
4. सजनी ! रजनी की सुख स्मृति ही अब आधार है।
5. बंदनवार की विशेषता है कि वे मंजुल हैं।

II. बह वाई उस काल एक ऐसी हवा।
बूँद समुंदर की ओर आई अनमनी।
एक सुंदर सीप का मुँह था खुला।
वह उसी में जा पडी मोती बनी।
लोग यों ही हैं इिझकते सोचते।
जब कि उनको छोडना पडता है घर।
किन्तु घर को छोडना अकसर उन्हें।
बूँद सा कुछ और हीं देता है कर।

प्रश्न :
1. बूँद समुंदर की ओर कैसी आयी ?
2. किसका मुँह खुला हुआ था ?
3. बूँद किसके मुँह में जा पडी और क्या बनी ?
4. लोग घर छोडते समय क्या करते हैं?
5. घर को छोडने से उनको क्या मिलता है?
उत्तर :
1. बूँद समुंदर की ओर अनमनी आयी।
2. एक सीप का मुँह खुला हुआ था।
3. बूँद सीप के मुँह में जा पडी और मोती बनी।
4. लोग घर छोडते समय सोचते हैं।
5. घर को छोडने से उनको बूँद सा कुछ और ही मिलता है।

III. मेरे घर के पास लठा है
पेड नीम का हरा – भरा,
उसकी डाली झुक – झुक छूतीं
मेरे रहले का कमरा।
अभी – अभी निकली फुनगी में,
नयी – नयी प्यारी कोंपल,
लाल, बैंगनी रंग देखकर
मेरा मन बनता शीतल।

प्रश्न :
1. नीम का पेड कैसा है?
2. नीम की डाली क्या करती है?
3. नयी – नयी प्यारी कोंपल कहाँ निकल पडी है?
4. कोंपल किस रंग में हैं?
5. लाल, बैंगनी रंग देखकर मन कैसे बनता है?
उत्तर :
1. नीम का पेड हरा – भरा है।
2. नीम की डाली झुकती कवि के कमरे को छूती है।
3. नयी – नयी प्यारी कोंपल फुनगी में निकल पडी है।
4. कोंपल लाल और बैंगनी रंग में हैं।
5. लाल, बैंगनी रंग देखकर मन शीतल बनता है।

IV. मेरा भारत है महान
चाँद सितारों से शोभित है आसमान
यह रहा नदियों का संगम पुण्य स्थान
मन्दिर, मसजिद, विरजाघर एक समान
रंग, बिरंगो, फूलों से है विराजमान
लोगों का है विविध परिधान
होता है सब धर्मों का सम्मान
मेरा भारत है महान।

प्रश्न :
1. आसमान किस प्रकार शोभित है ?
2. नदियों का संगम पुण्य स्थान क्या है?
3. भारत किस तरह विराजमान है?
4. लोगों का विविध परिधान कहाँ होता है?
5. भारत में किसका सम्मान होता है?
उत्तर :
1. आसमान चाँद, सितारों से शोभित है।
2. नदियों का संगम पुण्य स्थान भारत है।
3. भारत रंगबिरंगे फूलों से विराजमान है।
4. लोगों का विविध परिधान भारत में होता है।
5. भारत में सब धर्मो का सम्मान होता है।

I. लिखो :

लघु प्रश्न :

प्रश्न 1.
तुलसी और रहीम के समय की स्थिति कैसी रही होगी ?
उत्तर :
तुलसीदास और रहीम भक्ति काल के प्रमुख कवि थे। आचार्य रामचंद्र शुक्ल के अनुसार भक्ति काल का समय सन् 1375 से 1700 तक माना है। तत्कालीन भारतीय समाज में हिंदु – मुर्लिम दो संस्कृतियों व विचार धाराओं का पारस्परिक संघर्ष हो रहा था। साहित्य की दृष्टि से हिंदी साहित्य के भक्ति काल को उसका स्वर्णयुग मानते हैं। ज्ञानाश्रयी – प्रेमाश्रयी, सगुण – निर्गुण, राम भक्ति – कृष्ण भक्ति, संत – सूफ़ी इस प्रकार के तरह तरह की भक्ति धाराओं से समाज प्रभावित होने लगा।

प्रश्न 2.
तुलसीदास ने शरीर और मन की तुलना किसके साथ की है?
उत्तर :
तुलसीदास ने शरीर की तुलना खेत से और मन की तुलना किसान से की है।

प्रश्न 3.
रहीम के अनुसार फटे दूध से क्या नहीं बनता है?
उत्तर :
रहीम के अनुसार फटे दूध से मक्खन नहीं बनता है।

प्रश्न 4.
हीरा अपने बारे में क्या नहीं कहता ?
उत्तर :
हीरा अपने बारे में स्वयं कभी नहीं कहता कि उसका मोल लाख टके का है।

प्रश्न 5.
विपत्ति के समय हमारा साथ कौन देता है ?
उत्तर :
वेपत्ति के समय शिक्षा, विनय, विवेक, साहस, अच्छे कार्य और सच्चाई ही हमारा साथ देते हैं।

प्रश्न 6.
तुम विपत्ति का सामना कैसे करोगे ? क्यों ?
उत्तर :
में विपत्ति का सामना विद्या, विनय, विवेक, साहस, अच्छे कार्य और सच्चाई से करूँगा। क्योंकि ये सभी विपत्ति का सामना करने के लिए आवश्यक हैं।

लघु निबंध प्रश्न :

प्रश्न 1.
तुलसीदास जी के बारे में लिखो।
उत्तर :
तुलसीदास जी का जन्म सन् 1532 में राजापुर नामक गाँव में हुआ था। उनकी मृत्यु सन् 1623 में काशी में हुयी। माता का नाम हुलसी तथा पिता का नाम आत्माराम दुबे था। गुरु का नाम नरहरिदास था। उनकी पन्नी का नाम रत्नावली था। तुलसीदास भक्तिकाल के कवि थे।
तुलसीदास राम भक्त थे। अवधी और ब्रज भाषा दोनों में उन्होंने काव्य रचना की। उन्होंने दर्जनों काव्य ग्रंथ लिखें। उनका सुप्रसिद्ध ग्रंथ का नाम था रामचरितमानस।
उनके अन्य ग्रंथ थे – कवितावली, दोहावली, विनय-पत्रिका, बरवै रामायण, पार्वती मंगल और जानकी मंगल आदि।

సారాంశము :

तुलसीदास (తులసీదాస్) :

ఈ పద్యంలో కవి తులసీదాస్ శరీరమును వ్యవసాయ క్షేత్రం (పొలము)తో, మనస్సును రైతుతో పోల్చుచున్నాడు. పాపం పుణ్యం అనునవి రెండు విత్తనములు. మనం ఈ రెండు విత్తనాలలో దేనిని నాటితే వాటినే పొందుతాము.
తులసీదాస్ గారు ఈ పద్యంలో ఆపదల వేళ మనల్ని రక్షించే సాధనములను గురించి పేర్కొనుచుండెను. మనల్ని ఆపదల నుండి విద్య, వినయము, వివేకము (మంచి, చెడు విచక్షణాగుణము) సాహసము, మంచి పనులు, నీతి-నిజాయితీ అనునవి రక్షించును. ఇవన్నియు ఆపదల వేళలలో మనకు తోడుగా ఉండును.

रहीम (రహీమ్) :

ఈ పద్యంలో కవి రహీమ్ చెడిపోయిన (పాడైపోయిన) పనుల స్వభావాన్ని గురించి వివరించుచుండెను. ఏదైనా పని చెడిపోయి (పాడైపోయి)నప్పుడు మనం లక్షలకొలది ప్రయత్నాలు చేసినా ఆ పనిని చేయలేము. అదెట్లనగా ఒకసారి పాలు విరిగిపోయినట్లయిన వాటిని చిలికి వెన్నతీయలేము కదా !
కవి రహీమ్ గారు ఈ పద్యంలో పెద్దవారి (గొప్పవారి) యొక్క లక్షణాలను తెలియజేయుచున్నారు.
ఎవరైతే గొప్పవారో వారు తమ గొప్పతనాన్ని గురించి గొప్పలు చెప్పుకోరు. (పెద్దవారు గొప్పవారు కానివారే గొప్పలు చెప్పుకుంటారు) అదెట్లనగా వజ్రం ఎప్పుడూ తన విలువ లక్ష టంకములు ఉంటుందని స్వయంగా మనతో చెప్పదు కదా!

वचन :

• खेत – खेत
• किसान – किसान
• पाप – पाप
• पुण्य – पुण्य
• बीज – बीज
• साथी – साथी
• विपत्ति – विपत्तियाँ
• कृति – कृतियाँ
• व्रत – व्रत
• बात – बातें
• हीरा – हीरे

उल्टे शब्द :

• पाप × पुण्य
• साहसी × डरपोक
• बनना × बिगडना
• विनय × घमंड
• सुकृति × दुष्कृति
• बडा × छोटा
• विवेक × अविवेक
• सत्य × असत्य/झूठ
• साथी × शत्रु

उपसर्ग :

• निदान – नि
• सुसत्य – सु
• सज्जन – सत्
• विविध – वि
• सुसंगति – सु
• अनुसार – अनु
• सुकृति – सु
• दुर्जन – दुर

प्रत्यय :

• मनसा – सा
• बिगरी – ई
• महात्मा – आत्मा
• सुकृति – कृति
• बड़ाई – आई
• सुसत्य – सत्य
• दुर्जन – जन

पर्यायवाची शब्द :

• काया – शरीर
• विद्या – शिक्षा
• मोल – मूल्य, दाम, भाव
• किसान – कृषक
• साहस – धैर्य
• बड़ाई – बडप्पन
• साथी – मित्र
• दूध – क्षीर

वाक्य प्रयोग :

1. किसान – किसान खेतीबारी करके जीते हैं।
2. विवेक – सदा विवेक के साथ रहना चाहिए।
3. माखन – माखन में विटमिन ए मिलता है।
4. बड़ाई – बडे लोग जो होते कभी बडाई बातें नहीं करते।

मुहावरे वाले शब्द :

1. बात बनाना = प्रयोजन सिद्ध होना ; उसने टेलीफ़ोन से बात बनायी।
2. बात आना = चर्चा होना ; वहाँ इसी विषय पर बात आयी।
3. बड़े आदमी = प्रतिष्ठावान ; बड़े आदमी ऐसी बातें नहीं करते।
4. बडी – बडी बातें करना = बडाई करना, बढ-चढकर बातें करना
वह हमेशा बडी – बडी बातें करता रहता है।

शब्दार्थ (అర్ధములు) (Meanings) :

Telangana SCERT 6th Class Telugu Guide Telangana 10th Lesson బాలనాగమ్మ Textbook Questions and Answers.

బాలనాగమ్మ TS 6th Class Telugu 10th Lesson Questions and Answers Telangana

బొమ్మను చూడండి – ఆలోచించండి – మాట్లాడండి

ప్రశ్న 1.
బొమ్మలో ఎవరెవరున్నారు ? ఏం జరుగుతున్నది ?
జవాబు.
బొమ్మలో ఒక బాలుడు, సీసాలో నుంచి బయటికి వచ్చిన ఒక భూతం ఉన్నారు. చేతులు కట్టుకొని వినయంగా ఉన్న భూతం బాలుడి ఆజ్ఞకోసం చూస్తున్నది. ఆ బాలుడు తనకు చేయవలసిన పనులను గురించి ఆ భూతానికి చెబుతున్నాడు.

ప్రశ్న 2.
బొమ్మ ద్వారా కథను ఊహించండి.
జవాబు.
ఒక పిల్లవాడు తన మిత్రులతో తన ఇంటి దగ్గర ఉన్న ఆటస్థలంలో క్రికెట్ ఆడుకుంటున్నాడు. ఆటలో` ఆ పిల్లవాడు కొట్టిన బంతి దూరంగా చెట్ల మధ్యలో పడ్డది. బంతి తేవడానికి వెళ్ళిన ఆ పిల్లవానికి అక్కడ ఏవో పారేసిన సంచులు, డబ్బాలు, సీసాలు కనబడ్డాయి. వాటిలో ఒక సీసా అతనికి ప్రత్యేకంగా కనిపించింది. అందులో ఏమున్నదో తెలుసుకుందామని ఆ సీసా బిరడా గట్టిగా ఊడబీకాడు.

అంతే! ఒక్కసారిగా అందులో నుండి సుడిగాలి వేగంతో ఒక పెద్ద ఆకారం బయటికి వచ్చి గాలిలో నిలబడింది. ‘దండాలు మహారాజా’ అన్నది. హఠాత్తుగా జరిగిన ఆ ఘటనకు కంగారు పడిన పిల్లవాడు ‘ఎవరు నువ్వు’ ? అన్నాడు. ‘నేను తమ సేవకుణ్ణి మహారాజా! మీకు ఏమి సేవలు చేయాలో ఆజ్ఞ ఇవ్వండి’ అని అంది ఆ ఆకారం.

ప్రశ్న 3.
ఇటువంటి కథలు మీకు తెలుసా ? వీటిని ఏమంటారు ?
జవాబు.
ఇటువంటి కథలు నాకు తెలుసు. ఇట్లా మానవులకు సాధ్యంకాని శక్తులు, మంత్రాలు, తంత్రాలు, సాహసాలను తెలిపే కథలను జానపద కథలు అంటారు.

ప్రశ్న 4.
మన తెలంగాణా ప్రాంతంలోని జానపదకథలు మీకేమైనా తెలుసా ? ఏమిటవి ?
జవాబు.
తెలంగాణా ప్రాంతంలో సోమనాద్రి కథ, రామేశ్వరరావు కథ, రాణి శంకరమ్మ కథ, సలై వెంకట రెడ్డి కథ, సర్వాయి పాపని కథ, బిల్లూరి కొండల్రాయుని కథ వంటి జానపద కథలు తెలుసు. అందులో రాణి శంకరమ్మ కథ ఇది. రాణి శంకరమ్మ మెదక్ జిల్లాలో గౌడిచర్ల గ్రామంలో సంగారెడ్డి, రాజమ్మ దంపతులకు పుట్టింది.

చిన్నప్పటి నుంచి కర్రసాము, కత్తి సాము, గుఱ్ఱపు స్వారీ వంటి విద్యలు నేర్చుకుంది. నాగలి పట్టడం, బండి తోలడం వంటి వ్యవసాయ పనులు నేర్చుకొంది. ఒకరోజు ఒక చిరుత పులి మీదికి వచ్చినా భయపడక, కట్టెతో పులిని కొడుతూ, కాళ్ళతో తొక్కి చంపివేసింది. అంతటి ధైర్యవంతురాలు ఆమె.

ఇతరులకు సాయం చేసే ఆమె మంచిగుణం నచ్చి, అందోలు రాజు నారసింహారెడ్డి ఆమెను పెండ్లి చేసుకున్నాడు. ప్రజల్ని కనబిడ్డల్లా చూడాలని, మొదట రాజ్యం పనులు, తర్వాతే ఇంటి సుఖాలు అని రాజుకు రాజధర్మాలు గురించి చెప్పింది. నారసింహారెడ్డి మరణం తర్వాత శంకరమ్మ నైజాం రాజు ఆజ్ఞమేరకు మరాఠీల మీదకు కాళికలా యుద్ధానికి వెళ్ళి, వారిని ఓడించింది.

1764 లో అందోలు రాజ్యానికి శంకరమ్మ రాణి అయింది. చక్కగా రాజ్యపాలన చేసింది. తన తండ్రి పేరిట సంగారెడ్డి, తల్లి పేర రాజంపేట అనే పట్టణాలు నిర్మించింది. చివరికి 1774 సం॥లో రాచపుండుతో బాధపడుతూ చనిపోయింది. ప్రజలను కన్నబిడ్డల్లా, పాలించిన శంకరమ్మ ఆదర్శ రాణి.

ఆలోచించండి – చెప్పండి

ప్రశ్న 1.
‘కంటికి రెప్పలా కాపాడుకోవడం’ అంటే ఏమనుకుంటున్నారు?
జవాబు.
కంట్లో దుమ్మూ ధూళీ మొదలైనవి పడి హాని కలిగించకుండా రెప్పలు కంటిని ప్రతిక్షణం కాపాడుతూ ఉంటాయి.ఏదైనా దెబ్బ తగిలేటప్పుడైనా రెప్పలు కంటిని కాపాడేటందుకు తీవ్రంగా ప్రయత్నిస్తాయి. అందువల్ల ‘కంటికి రెప్పలా కాపాడుకోవడం’ అంటే ఎదుటి వారిని తమ ప్రాణం కంటే మిన్నగా కాపాడుకోవటం అని అనుకుంటున్నాను.

ప్రశ్న 2.
‘మాట నిలబెట్టుకోవడం’ అనే మాటను ఎట్లా అర్థం చేసుకున్నారు?
జవాబు.
ఇక్కడ మాట అంటే ఆడిన మాట. ‘నిలబెట్టుకోవడం అంటే తప్పకపోవడం. ఏదైనా చేస్తానని లేక ఇస్తానని ఒకసారి చెబితే ఆ పని చేసి తీరడం, ఆ వస్తువు ఇచ్చి తీరడం. అది ఎంత కష్టమైనదైనా, ఎంత నష్టమైనదైనా ఆడిన మాట తప్పక పోవడాన్నే “మాట నిలబెట్టుకోవడం” అంటారు అని అర్థం చేసుకున్నాను.

ప్రశ్న 3.
తల్లిదండ్రులు లేని పిల్లలు’ ఎట్లా ఆగమై పోతారు ?
జవాబు.
తల్లిదండ్రులులేని పిల్లలను పట్టించుకునేవారు ఎవరూ ఉండరు. ఒకవేళ జాలి చూపి ఎవరైనా పట్టించుకున్నా అది ఎంత కాలం ఉంటుందో చెప్పలేం. తల్లిదండ్రులు లేని పిల్లలు సరైన క్రమశిక్షణ లేక, సరిగా మంచీ చెడు చెప్పేవాళ్ళు లేక, మానసికంగా ఎంతో బాధ అనుభవిస్తారు.

ప్రశ్న 4.
కష్టాల్లో ఉన్న పిల్లలను తల్లిదండ్రులు ఎట్లా చూసుకుంటారు ?
జవాబు.
కష్టాల్లో ఉన్న పిల్లలను తల్లిదండ్రులు కంటికి రెప్పలాగా చూసుకుంటారు. వారి కష్టాలను తమ కష్టాలుగా భావిస్తారు. వాటిని తొలగించడానికి రాత్రనకా పగలనకా కృషి చేస్తారు. వారి కష్టాలు తొలగే వరకూ కంటిమీద కునుకు లేకుండా శ్రమిస్తారు.

ప్రశ్న 5.
ముఖ్యమైన పనులను అసమర్థులకు అప్పగిస్తే ఎట్లాంటి ఇబ్బందులు వస్తాయి?
జవాబు.
ముఖ్యమైన పనులను అసమర్థులకు అప్పగిస్తే ఆ పనులు చక్కగా నెరవేరవు. పైగా వారి అసమర్థత కారణంగా కొత్త సమస్యలు వచ్చే ప్రమాదం కూడా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 6.
పెద్దలు చెప్పిన మాట వినకపోవడం వల్ల ఎట్లాంటి ఇబ్బందులు వస్తాయి ?
జవాబు.
పెద్దలకు జీవితకాలంలో ఎన్నో అనుభవాలు ఉంటాయి. వారి పెద్దలు చెప్పగా విని గానీ, స్వయంగా చూసి గానీ వారు ఎంతో విజ్ఞానం, అనుభవం గడించి ఉంటారు. ముందుచూపుతో పెద్దలు చెప్పే మాటలు వినాలి. లేకపోతే ఎన్నో కష్టాలు నష్టాలు ఎదురవుతాయి. వాటిని తీర్చుకోవడానికి ఎంతో విలువైన జీవిత సమయం వృథా అవుతుంది.

ప్రశ్న 7.
మాయల ఫకీరు బాలనాగమ్మను ఎత్తుకుపోయిన సంఘటన వల్ల మీకు ఇతర కథలలోని ఇట్లాంటి సంఘటనలు గుర్తుకు వస్తున్నాయా ? చెప్పండి.
జవాబు.
అవును. రావణాసురుడు సీతాదేవిని ఎత్తుకుపోయిన రామాయణంలోని సంఘటన గుర్తుకు వస్తున్నది. అందులో కూడా రావణాసురుడు భిక్షకుడి వేషంతో వచ్చి సీతాదేవితో లక్ష్మణుడు గీసిన గీతను దాటించి తన మాయతో ఆమెను ఎత్తుకుపోతాడు.

ప్రశ్న 8.
‘కర్కోటకుడు’ అంటే ఎట్లా ఉంటాడని అనుకుంటున్నావు?
జవాబు.
కర్కోటకుడు అంటే చూడడానికి భయంకరంగా ఉంటాడని అనుకుంటున్నాను.

ప్రశ్న 9.
దుర్మార్గుల వల్ల ఎట్లాంటి నష్టాలుంటాయని భావిస్తున్నావు ?
జవాబు.
దుర్మార్గులు తాము కోరుకున్నది సాధించడానికి ఎదుటివారిని ఎన్నో ఇబ్బందులు పెడతారు. చివరికి ఇతరుల ప్రాణాలు తీయడానికి కూడా వెనుకాడరు. దుర్మార్గుల వల్ల ప్రజలు ధనాన్ని, మానాన్ని, చివరకు ప్రాణాలను కూడా కోల్పోతారు. దుర్మార్గుల పనుల వల్ల ప్రజలు భయపడిపోతారు. వాళ్ళు ఎప్పుడు ఎవరికి హాని తలపెడతారోనని నిద్ర ఆహారం లేకుండా బిక్కుబిక్కుమంటూ కాలం గడుపుతారు.

ప్రశ్న 10.
గండభేరుండ పక్షులు బాలవద్దిరాజుకు సహాయం చేశాయి కదా! అట్లాగే మనం కూడా ఇతరులకు ఎందుకు సహాయం చేయాలి ?
జవాబు.
ఆపదలో ఉన్న వారికి, అవసరం ఉన్న వారికి మనకు తోచిన, మనం చేయగలిగిన సహాయం చేయాలి. ఇతరులకు మనం సాయంచేస్తే ఇతరులు కూడా మనకు అవసరమైనప్పుడు సాయం చేస్తారు. మనిషి సంఘజీవి. అంటే ఒక సమూహంలో బతికేవాడు. ఏ మనిషైనా ఇతరుల సాయం పొందకుండా జీవించలేడు. అందువల్ల మనం ఇతరులకు సాయం చేయాలి.

ఇవి చేయండి

1. విని, అర్థం చేసుకొని, ఆలోచించి మాట్లాడడం

ప్రశ్న 1.
‘బాలనాగమ్మ’ కథను విన్నారు కదా! ఈ కథలో మీకు ఆసక్తి కలిగించిన సంఘటన ఏదో చెప్పండి.
జవాబు.
ఈ కథలో బాలవద్దిరాజు వజ్రాల చిలుకను సాధించి తెచ్చి మాయల ఫకీరు ప్రాణాలు తీసే సంఘటన నాకు ఎంతో ఆసక్తి కలిగించింది. అందులో సప్తసముద్రాలు దాటడానికి బాలవద్దిరాజుకు గండభేరుండ పక్షి సాయం చేయడం ఎంతో బాగుంది. ఫకీరు ప్రాణం చిలుకలో ఉండడం ఆశ్చర్యం కలిగించింది. బాలవద్దిరాజు తన తల్లిదండ్రులనూ, తన సైన్యాన్ని బతికించుకొని చిలుక కంఠంలో ఉన్న దుర్మార్గుడైన ఫకీరు ప్రాణాలను తీసివేయడం సంతోషం కలిగించింది.

ప్రశ్న 2.
మీకు తెలిసిన జానపద కథను చెప్పండి.
జవాబు.
తెలంగాణా ప్రాంతంలో సోమనాద్రి కథ, రామేశ్వరరావు కథ, రాణి శంకరమ్మ కథ, సలై వెంకట రెడ్డి కథ, సర్వాయి పాపని కథ, బిల్లూరి కొండల్రాయుని కథ వంటి జానపద కథలు తెలుసు. అందులో రాణి శంకరమ్మ కథ ఇది. రాణి శంకరమ్మ మెదక్ జిల్లాలో గౌడిచర్ల గ్రామంలో సంగారెడ్డి, రాజమ్మ దంపతులకు పుట్టింది. చిన్నప్పటి నుంచి కర్రసాము, కత్తి సాము, గుఱ్ఱపు స్వారీ వంటి విద్యలు నేర్చుకుంది. నాగలి పట్టడం, బండి తోలడం వంటి వ్యవసాయ పనులు నేర్చుకొంది. ఒకరోజు ఒక చిరుత పులి మీదికి వచ్చినా భయపడక, కట్టెతో పులిని కొడుతూ, కాళ్ళతో తొక్కి చంపివేసింది. అంతటి ధైర్యవంతురాలు ఆమె. ఇతరులకు సాయం చేసే ఆమె మంచిగుణం నచ్చి, అందోలురాజు నారసింహారెడ్డి ఆమెను పెండ్లి చేసుకున్నాడు.

ప్రజల్ని కనబిడ్డల్లా చూడాలని, మొదటరాజ్యం పనులు, తర్వాతే ఇంటి సుఖాలు అని రాజునకు రాజధర్మాలు గురించి చెప్పింది. నారసింహారెడ్డి మరణం తర్వాత శంకరమ్మ నైజాం రాజు ఆజ్ఞమేరకు మరాఠీల మీదకు యుద్ధానికి వెళ్ళి, కాళికై వారిని ఓడించింది. 1764 లో అందోలు రాజ్యానికి శంకరమ్మ రాణి అయింది. చక్కగా రాజ్యపాలన చేసింది. తన తండ్రి పేరిట సంగారెడ్డి, తల్లిపేర రాజంపేట అనే పట్టణాలు నిర్మించింది. చివరికి 1774 సం॥లతో రాచపుండుతో బాధపడుతూ చనిపోయింది. ప్రజలను కన్నబిడ్డల్లా పాలించిన శంకరమ్మ ఆదర్శ రాణి.

II. ధారాళంగా చదవడం – అర్థం చేసుకొని, ప్రతిస్పందించడం

1. కింది జాతీయాలను పాఠంలో ఏ సందర్భంలో ఉపయోగించారో రాయండి.

(అ) అల్లారు ముద్దుగా : లక్ష్మీదేవమ్మ తన ఏడుగురు కుమార్తెలను అపురూపంగా పెంచే సందర్భంలో.
(ఆ) కడుపుల పెట్టుకొని కాపాడుట : లక్ష్మీదేవమ్మ తన బిడ్డలను భర్తకు అప్పజెప్పే సందర్భంలో.
(ఇ) చిలుకపలుకులు : పిల్లల్ని కాపాడతానని నవాంభోజరాజుకు మాణిక్యాల దేవి మాయ మాటలు చెప్పిన సందర్భంలో.
(ఈ) కాలం చేయుట : నవాంభోజరాజు చనిపోయిన సందర్భంలో.
(ఉ) ఆరునూరైనా : తన తల్లిదండ్రులను ఫకీరు ఖైదునుంచి విడిపిస్తానని బాలవద్దిరాజు చెప్పిన సందర్భంలో

2. పాఠం ఆధారంగా ఎవరు ఎటువంటివారో కింది పట్టికలో రాయండి.

III. స్వీయ రచన

1. కింది ప్రశ్నలకు ఐదేసి వాక్యాల్లో జవాబులు రాయండి.

(అ) నవాంభోజరాజు మారుమనువుకు ఒప్పుకోలేదు కదా! ఐనా బంధువులు, మంత్రులు మొదలైన వారు ఏమని నచ్చజెప్పి ఒప్పించి ఉంటారు ?
జవాబు.
నవాంభోజరాజు భార్య అయిన లక్ష్మీదేవమ్మ ఒకే కాన్పులో ఏడుమంది ఆడపిల్లలను కన్నది. ఇచ్చిన మాట ప్రకారం బిడ్డలు పుట్టిన తొమ్మిది నెలలకే నాగేంద్రుణ్ణి చేరుకున్నది. వెడుతూ వెడుతూ రాజు అయిన భర్తను బిడ్డల్ని కడుపులో పెట్టుకొని కాపాడుకోమనీ, మళ్ళీ పెళ్ళి చేసుకోవద్దనీ చెప్పింది. కానీ బంధువులు, మంత్రులు మొదలైనవారు నచ్చజెప్పి రాజును ఒప్పించి మళ్ళీ పెళ్ళి చేశారు. బిడ్డలు తొమ్మిది నెలల పసివాళ్ళనీ, వారి ఆలనాపాలనా చూసుకోవడానికి ఒక తల్లిలాంటి స్త్రీ కావాలని చెప్పి ఉంటారు. అంతేకాక వయసులో ఉన్న రాజుకు తోడుకావాలని, రాజ్యానికి వారసుడు కావాలనీ వారు ఇట్లా రకరకాలుగా నచ్చజెప్పి ఉంటారు.

(ఆ) అడవిలో దిక్కులేని పక్షుల తీరుగ తిరుగుతున్న లక్ష్మీదేవమ్మ పిల్లలను మేనమామ వద్దిరాజు ఇంటికి తీసుకొని పోయాడు కదా! అతడు ఆ పిల్లలను ఇంటికి తీసుకొని పోకపోతే ఏం జరిగి ఉండేదో ఊహించి రాయండి.
జవాబు.
ఆ పిల్లలను మేనమామ తీసుకొనిపోకపోతే ఆ పిల్లలు అడవిలోనే పెరిగి ఉండేవారు. అక్కడి పక్షులు, లేళ్ళు, కుందేళ్ళు మొదలైన సాధుజంతువులు వారిని పెంచి పోషించేవి. చిలుకలు వాటికి పలుకులు నేర్పేవి. కోయిలలు పాటలు నేర్పేవి. హంసలు నడకలు నేర్పేవి. ఏనుగులు తమ తొండాలతో వారిని ఉయ్యాలలు ఊపేవి. వారు జలపాతాలలో జలక్రీడలు ఆడుకొనేవారు. ఆకులు అలములూ, పండ్లూ దుంపలూ తిని బతికేవారు. చెట్ల నీడల్లో, గుబురు పొదల్లో తలదాచుకొనేవారు. పక్షుల, మృగాల భాష నేర్చుకొనేవారు. మనుషుల భాష మాత్రం వచ్చేది కాదు.

(ఇ) బాల వద్దిరాజుకు కట్టెసాము, కత్తిసాము, విలువిద్య మొదలైన విద్యలు వస్తాయి కదా! మీకు చదువుతోపాటు ఏయే విద్యలు వస్తాయి ? అందులో మీకు బాగా ఇష్టమైన విద్య ఏది ?
జవాబు.
చదువుతో పాటుగా నాకు సంస్కృతం, సంగీతం అనే విద్యలు వచ్చు. సంస్కృతంలో శబ్దాలు, ధాతువులు, అమరకోశం నేర్చుకున్నాను. సంస్కృతం రాయడం, మాట్లాడటం నేర్చుకుంటున్నాను. ఈ రెండింటిలో నాకు సంగీతం అంటే చాలా యిష్టం. కర్ణాటక శాస్త్రీయ సంగీతంలో త్యాగరాజస్వామి, రామదాసు కీర్తనలు నేర్చుకున్నాను. లలిత సంగీతంలో అన్నమయ్య కీర్తనలు పాడతాను గూడా. నాకు మా వూరి జాతరలో పాడే జానపద గీతాలంటే చాలా ఇష్టం. అవకాశం వచ్చినప్పుడు నేను కూడా వేదిక మీద మైకు పట్టుకుని చిందులేస్తూ పాడతాను కూడా. అప్పుడు మా స్నేహితులుకూడా నాతో కలిసి అడుగులేస్తారు.

(ఈ) లక్ష్మీదేవమ్మ పడిన కష్టాలను గురించి రాయండి.
జవాబు.
లక్ష్మీదేవమ్మ నవాంభోజరాజుకు భార్య. ఆమెకు ముని ఇచ్చిన వరం వల్ల ఏడుగురు ఆడపిల్లలు జన్మించారు. నాగేంద్రునికి ఇచ్చిన మాట వల్ల ఆ పిల్లల తల్లి వారికి తొమ్మిది నెలలురాగానే వెళ్ళిపోయింది. భార్యకు ఇచ్చిన మాట వల్ల రాజు అయిన భర్త మళ్ళీ పెళ్ళి చేసుకోకుండా రాజ్యపరిపాలన కూడా మరచిపోయి బిడ్డలను కంటికి రెప్పలా కాపాడుకున్నాడు. కానీ మంత్రులు, బంధువులు నచ్చజెప్పి రాజుకు మాణిక్యాల దేవితో మళ్ళీ పెళ్ళి చేశారు. రాచకార్యం మీద రాజు ఢిల్లీ వెళ్ళగా సవతి తల్లి పిల్లలకు అన్నం, నీళ్ళు ఇవ్వకుండా నానా కష్టాలు పెట్టింది. అంతేగాక విషం పెట్టి చీకటింట్లో పడేసింది. అపుడు వారిని వారి తల్లి ఆత్మ కాపాడింది.

అపుడు సవతి తల్లి వారిని అడవిలో పాడుపడ్డ గుడిలో పడేసి తాళమేసి వచ్చింది. ఈసారి గూడా లక్ష్మీదేవమ్మ ఆత్మ వారిని కాపాడింది. ఆ ఆత్మ ద్వారా జరిగింది తెలుసుకున్న రాజు ఢిల్లీ నుంచి వెంటనే వచ్చి బిడ్డలను కాపాడుకున్నాడు. పట్టువదలని సవతి తల్లి రాజుకు మరుగు మందు పెట్టింది. ఆ మందువల్ల రాజు తన బిడ్డలను చంపడానికి తానే వారిని అడవికి తీసుకొని వెళ్ళాడు. కన్నబిడ్డలను చంపడానికి చేతులురాక వారిని అక్కడే నిద్రపుచ్చి చెప్పకుండా ఇంటికొచ్చాడు. అపుడు ఆ పిల్లలను వారి మేనమామ అయిన వద్దిరాజు వచ్చి రక్షించాడు.

2. కింది ప్రశ్నలకు పది వాక్యాల్లో జవాబులు రాయండి.

(అ) బాలనాగమ్మ కథను సొంతమాటల్లో రాయండి.
జవాబు.
పరిచయం : తెలంగాణాలో ప్రసిద్ధమైన జానపద కథలలో బాలనాగమ్మ కథ ఒకటి. చిన్నవాడైన బాలవద్దిరాజు తన తల్లిదండ్రులైన బాలనాగమ్మ, కార్యవద్దిరాజులకు వచ్చిన ఆపదను తొలగించేటందుకు చేసిన సాహస కథ ఇది. బాలనాగమ్మ : బాలనాగమ్మ నవాంభోజరాజు, లక్ష్మీదేవమ్మలకు పుట్టిన 7గురు సంతానంలో చివరిది. కార్యవద్దిరాజు భార్య. బాలనాగమ్మ గర్భవతిగా ఉండగా కార్యవద్దిరాజు లేని సమయం చూసి మాయల ఫకీరు బాలనాగమ్మను పట్టితేవాలని పానుగంటిలోని ఆమె మేడలోకి వెళ్ళాడు. అప్పటికి బాలనాగమ్మ పిల్లవాణ్ణి కన్నది. మాయల ఫకీరు బాలనాగమ్మను కుక్కగా మార్చి తన వెంట తీసుకొని పోయాడు.

ఆ బాలుడి పేరు బాలవద్దిరాజు. బాలనాగమ్మను రక్షించడానికి వెళ్ళిన వద్దిరాజులను ఫకీరు రాళ్ళలా మార్చేశాడు. బాలవద్దిరాజు : బాలనాగమ్మ కొడుకు పానుగంటిలో పెరిగి పెద్దవాడయ్యాడు. చాలా ధైర్యవంతుడు. ఫకీరున్న కోటలోకి పోయి తల్లిని కలిశాడు. ఫకీరు పీడ విరగడ : ఫకీరు ప్రాణం ఏడు సముద్రాల అవతల మామిడిచెట్టు తొర్రలో వున్న వజ్రాల చిలుకలో ఉ న్నదని తెలుసుకున్నాడు. ఆఖరుకు ఆ వజ్రాల చిలుకను పట్టుకొని ఫకీరు కోటకు చేరాడు. వజ్రాల చిలుక మెడ విరిచేసి, మాయల ఫకీరు పీడ వదిలించాడు. తన తల్లిదండ్రులను, సైన్యాన్ని రక్షించుకున్నాడు. ముగింపు ఈ విధంగా బాలవద్దిరాజు ధైర్యసాహసాలతో తన తల్లిదండ్రులను రక్షించుకోవడమే కాక దుర్మార్గుడైన మాయల ఫకీరును అంతమొందించాడు.

IV. సృజనాత్మకత/ప్రశంస:

1. “సాయంత్రం గండభేరుండ పక్షి రాంగనే………………………… ‘అనే పేరా నుంచి చివరి వరకు పాఠం చదవండి. దీని ఆధారంగా గండభేరుండ పక్ష్మి, బాలవద్దిరాజు, మాయల ఫకీరుల మధ్య జరిగిన సంభాషణలను ఊహించి, రాయండి.
జవాబు.
గండభేరుండ పక్షి : : బాలకా! నువ్వు ఎవరివి ? ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చావు ? ఎక్కడికి పోవాలి ? ఏమి కావాలో చెప్పు.
బాలవద్దిరాజు : నేనొక రాజకుమారుణ్ణి, నా తల్లిదండ్రులను కాపాడుకోవడానికి వచ్చాను, నాకు సప్త సముద్రాల అవతల పంజరంలో ఉన్న వజ్రాల చిలుక కావాలి.

గండభేరుండ పక్షి : నా బిడ్డల్ని కాపాడావు. నాకు ఎంతో మేలు చేశావు. కనుక నీకు నేను సాయం చేస్తా. నిన్ను నా రెక్కల మీద కూర్చోబెట్టుకొని సప్తసముద్రాలు దాటించి మళ్ళీ తీసుకు వస్తా. సరేనా?

బాలవద్దిరాజు : ఆహా! ఎంత అదృష్టవంతుణ్ణి. ఈ సమయంలో నీ సాయం నాకు ఎంతో అవసరం. (బాలవద్దిరాజు చిలుకను పట్టుకోగానే మాయల ఫకీరుకు చలి జ్వరం మొదలైంది).

మాయల ఫకీరు : ఏమిటి ! నాకింత చలి జ్వరంగా ఉన్నది. ఎందుకో నాకేమిటో అయిపోతున్నది.

బాలవద్దిరాజు : ఇదిగో ఫకీరూ! చూడు. నీ ప్రాణం చిలుక కంఠంలో. ఆ చిలుక కంఠం నా చేతిలో.

మాయల ఫకీరు : ఆఁఁ (కోపంతో) ఎంత ధైర్యం రా నీకు ? ఇప్పుడే నిన్ను బూడిద చేసేస్తాను చూడు. (అంటూ కుడిచెయ్యి పైకెత్తుతాడు) వెంటనే బాలవద్దిరాజు చిలుక కుడి రెక్క విరిచేస్తాడు.

మాయల ఫకీరు : అబ్బా … నన్నేమీ చెయ్యకు. నువ్వు ఏమి చెబితే అది చేస్తా.

బాలవద్దిరాజు : అట్లాగా! అయితే నా తల్లిని విడుదల చెయ్యి. నా తండ్రుల్ని, సైన్యాన్ని తిరిగి బతికించు. (ఫకీరు అట్లాగే చేస్తాడు.)

బాలవద్దిరాజు : ‘నీ వంటి దుర్మార్గుడు బతికుంటే ఈ లోకానికి నష్టం (అంటూ ఆ వజ్రాల చిలుక చానా మెడ విరిచేస్తాడు)

మాయల ఫకీరు : అయ్యో, అమ్మో, అబ్బా …………….. అనుకుంటూ అరుస్తూ గిలగిలా కొట్టుకుంటూ చనిపోతాడు.)

ముగింపు : ఈ విధంగా బాలవద్దిరాజు తన తల్లిదండ్రులనూ, సైన్యాన్ని కాపాడుకోవడమే కాకుండా దుర్మార్గుడైన మాయల ఫకీరును అంతంచేసి, రాజ్యాన్ని, ప్రజల్ని రక్షించాడు.

V. పదజాల వినియోగం

1. కింది వాక్యాల్లోని గీతగీసిన పదాలకు వ్యతిరేకార్థక పదాలను ఖాళీలలో రాయండి.
(అ) కొడుకు పుట్టినందుకు సంతోషపడ్డారు. కాని అతడు ప్రయోజకుడు కానందుకు (బాధపడ్డారు)
(ఆ) సుఖము కోరుకంటే దేన్నీ సాధించలేము. కాని …………… దేన్నైనా సాధించవచ్చు. (కష్టముతో)
(ఇ) మంచివాళ్ళు మేలు చేయాలని చూస్తే, చెడ్డవాళ్ళు …………………. చేయాలని చూస్తారు.
(ఈ) సీత జాడ తెలియక విషాదంలో ఉన్న రాముడికి ఆమె జాడ చెప్పి హనుమంతుడు ………………. కలిగించాడు. (ఆనందం)
(ఉ) దుర్మార్గుల వల్ల సమాజానికి చెడు జరుగుతుంది. ఐతే మంచివాళ్ళవల్ల సమాజానికి ……………. జరుగుతుంది. (మంచి)

2. కింది వాక్యాల్లో గీత గీసిన పదాలకు అదే అర్థం వచ్చే పదాలను రాయండి.
ఉదా: (అ) కొంతమంది చిన్నతనం నుండే యోగాసనాలు సాధన చేస్తారు
జవాబు.
అభ్యాసం

(ఆ) మా బడి మా ఇంటికి తూర్పు దిక్కున ఉంది.
జవాబు.
దిశ

(ఆ) మా తాత పులిహోర ఆరగించాడు.
జవాబు.
తిన్నాడు.

(ఇ) అప్పు కట్టలేదని రాజయ్య భూమిని బ్యాంక్ వాళ్ళు జప్తు చేశారు.
జవాబు.
స్వాధీనం

(ఈ) ప్రజల సేవకై తపించిన రాజులు చరిత్రకెక్కారు
జవాబు.
ప్రభువులు

(ఉ) నా శిరస్సు వంచి నీకు నమస్కారం చేస్తున్నాను.
జవాబు.
తల

3. కింది జాతీయాలతో సొంత వాక్యాలు రాయండి.

(అ) అల్లారుముద్దుగా – చిన్న పిల్లలను అల్లారుముద్దుగా పెంచుతారు.
(ఆ) చిలుకపలుకులు – పసిపిల్లల తప్పటడుగులు, చిలుక పలుకులు ముచ్చటగా ఉంటాయి.
(ఇ) ఆరునూరైనా – ఆరునూరైనా అబద్దమాడకూడదు.

VI. భాషను గురించి తెలుసుకుందాం

1. కింది ద్వంద్వ సమాస పదాలకు విగ్రహవాక్యాలు రాయండి.

(అ) తల్లిదండ్రులు : తల్లియునూ తండ్రియునూ
(ఆ) తోడునీడలు : తోడు మరియు నీడ
(ఇ) భీమార్జునులు : భీముడు మరియు అర్జునుడు
(ఈ) కాయగూరలు : కాయయును, కూరయును
(ఉ) ఆటపాటలు : ఆట మరియు పాట

కలిపి రాయడం కింది వాటిని పరిశీలించండి.

1. వారు + ఉండిరి = వారుండిరి
2. ఎవరికి + ఎంత = ఎవరికెంత
3. ఇంక + ఒకరు = ఇంకొకరు

పై ఉదాహరణల్లో రెండేసి పదాలు కలిసి ఒకే పదంగా ఏర్పడటం గమనించారు కదా! ఇట్లా రాయడాన్ని కలిపిరాయడం అంటారు. దీనికే ‘సంధి’ అని పేరు.

2. కింది పదాలను కలిపి రాయండి.

ఉదా : సెలవు + ఇచ్చి = సెలవిచ్చి
(అ) మీరు + ఎవరు = మీరెవరు
(ఆ) పది + ఇంతలు = పదింతలు
(ఇ) ఏది + ఐనా = ఏదైనా
(ఈ) పట్టిన + అంత = పట్టినంత

ప్రాజెక్టు పని:

గ్రంథాలయం నుంచి గాని, వార్తాపత్రికల నుంచి గాని ఏదైనా జానపద కథను సేకరించి, రాసి తరగతిలో చెప్పండి.
1. ప్రాజెక్టు శీర్షిక : గ్రంథాలయం నుండి గాని, వార్తా పత్రికల నుంచి గాని ఏదైనా జానపద కథను సేకరించడం.

2. సమాచార సేకరణ : (అ) సమాచారం సేకరించిన తేది : XXX (ఆ) సమాచార వనరు : గ్రంథాలయం

3. సేకరించిన విధానం : నేను మా గ్రామ గ్రంథాలయానికి వెళ్ళి వార్తా పత్రికలను చదివి, ఒకనాటి వార్తా పత్రికలో వచ్చిన సర్వాయి పాపన్న కథను సేకరించాను.

4. నివేదిక :

సర్వాయి పాపడు

క్రీ.శ. 1650 ప్రాంతంలో అణిచివేతకు గురి అవుతున్న గౌడ్ కులంలో పుట్టిన పాపన్న బాల్యంలో పశువులను కాస్తూ, జీవించాడు. ఒక్క కొడుకు కావడంతో తల్లి సర్వమ్మ పాపన్నను గారాబంగా పెంచింది. స్వతంత్ర ఆలోచనలు కలిగిన పాపన్న కల్లు గీస్తూ, పశువులను కాసేవాడు. తన స్నేహితులను సమీకరించి చిన్న సైన్యాన్ని తయారు చేశాడు. సంప్రదాయ ఆయుధాలను సమకూర్చుకున్నాడు. తన అనుచరులతో కలిసి బల్లెం, బాణం, కర్ర వంటి ఆయుధాలను ఉపయోగించే పద్ధతులను సాధన చేశాడు. క్రమంగా తాను పెరిగిన తాటికొండ చుట్టుప్రక్కల గ్రామాలలో వున్న ధనవంతులను, జమీందారులను రహస్య పద్ధతుల ద్వారా కొల్లగొడుతూ ధనాన్ని సేకరించడం మొదలుపెట్టాడు.

పాపన్న సాహసాలకు ఆకర్షితులై ప్రజలు సైన్యంలో చేరడం ప్రారంభించారు. దొరల పీడనవల్ల బాధలు పడుతున్న అణగారిన కులాలకు చెందిన ప్రజలకు పాపన్న రక్షణ యిచ్చాడు. పాపన్న సైన్యం రోజురోజుకు పెరగసాగింది. మొదట సర్వాయిపేటలో బలిష్ఠమైన కోటను నిర్మించాడు. పాపన్న స్వతంత్రంగా ప్రకటించుకొని కేంద్రంగా పాలించాడు. క్రమక్రమంగా తన రాజ్యాన్ని విస్తరించుకొంటూ హుస్నాబాద్, కరీంనగర్ ప్రాంతాలను జయించి అధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాడు. భవిష్యత్తులో గోల్కొండను జయించడానికి ముందే వ్యూహరచన చేసి తాటికొండలో మరొక కోటను నిర్మించాడు.

ప్రజల మన్ననలు అందుకొంటూ తగినంత సైన్యాన్ని వృద్ధి చేసుకొని ప్రజల సహకారంతో నల్లగొండ పరగణా భోనగిరి సర్కారులోని ‘షాపురం’ వద్ద గుట్టమీద పెద్ద మట్టి కోటను నిర్మించాడు. ఈ కోటను తన కేంద్రంగా చేసుకొని నల్లగొండ పరగణాలో వున్న జమీందారులను దోచుకుంటూ పెద్ద మొత్తంలో ధనాన్ని కూడగట్టాడు. పాపన్నను నిలువరించే వారు లేకపోవడంతో జమీందారులు, భూస్వాములంతా కలిసి ఢిల్లీ పాదుషాకు విన్నవించుకున్నారు. ఔరంగజేబు ఈ పరిస్థితిని గమనించి పాపన్నను శిక్షించేందుకు కొలనుపాక సర్దారగు రుస్తుందిల్ ఖాన్ను ఆదేశించాడు.

రుస్తుందిల్ ఖాన్ స్వయంగా పెద్ద సైన్యంతో వచ్చి షాపురం వద్ద పాపన్నతో తలపడ్డాడు. పాపన్న సైన్యం వీరోచితమైన పోరాటం సాగించింది. మూడు నెలల సుదీర్ఘ పోరాటం అనంతరం రుస్తుందిలాఖాన్ పాపన్న చేతిలో ఓడిపోయాడు. పాపన్న విజయాలు స్థానిక దొరలు, భూస్వాములకు మింగుడు పడలేదు. ఈ పరిస్థితులను ఆసరాగా తీసుకొని క్రీ.శ. 1708 ఏప్రిల్1 తేదీన పాపన్న వరంగల్ కోటను ముట్టడించాడు. అక్కడ మొగల్ ఆధీనంలో వున్న వేలమంది బందీలను విడుదల చేశాడు. అనంతరం తన సైన్యాన్ని పటిష్ఠ పరచుకొని క్రీ.శ. 1709 ఆరంభంలో పాపన్న గోల్కొండపైకి దండెత్తాడు. భీకర పోరాటం తర్వాత అంతిమంగా గోల్కొండ పాపన్న వశమైంది.

మొగలు నాయకత్వం అపజయంతో రగిలిపోయింది. తన ధైర్య సాహసాలు, వరుస విజయాలతో యెంతో ధీమాగా వున్న పాపన్న మొగలుల కుట్రలను, మోసపూరిత చర్యలను గమనించలేకపోయాడు. ప్రజలకు రక్షణ, పరిపాలనా సంస్కరణలలో మునిగిన పాపన్న యీ ద్రోహాన్ని పసిగట్టలేకపోయాడు. దీనితో మొగలు సైన్యం మూకుమ్మడిగా స్థానిక దొరలు, భూస్వాముల అండతో గోల్కొండ మీదికి దాడిచేసింది. యీ దాడిలో పాపన్న సైన్యం చాలా వరకు నష్టపోయింది. చివరి దాకా పోరాడిన పాపన్న శత్రువు చేతిలో మరణించడం తన స్వభావానికి విరుద్ధమని తలచి బాకుతో పొడుచుకొని ఈ లోకాన్ని విడిచివెళ్ళాడు.

5. ముగింపు : ఈ జానపద కథ వల్ల సర్వాయి పాపన్న గురించి తెలుసుకున్నాను. పాపన్న ధైర్య సాహసాలను గురించి తెలుసుకున్నాను.

TS 6th Class Telugu 10th Lesson Important Questions బాలనాగమ్మ

ప్రశ్న 1.
బాలవద్దిరాజు చేసిన సాహసాలను వివరించండి.
జవాబు.
పరిచయం : పానగల్లును పరిపాలించే వద్దిరాజు కుమారుడు కార్యవద్దిరాజు. బాలనాగమ్మ, కార్యవద్దిరాజుల కుమారుడే బాలవద్దిరాజు. ఈ బాలుడు ఏడు రోజుల పసికందుగా ఉన్నప్పుడు మాయల ఫకీరు బాల నాగమ్మను ఎత్తుకుపోయాడు. తన తల్లిదండ్రుల గురించి తెలిసిన పన్నెండేళ్ళ బాలవద్దిరాజు వారిని కాపాడతానని బయలుదేరాడు. పులిని చంపడం : తల్లిని వెతుకుతూ వెళుతున్న బాలవద్దిరాజు దారిలో పులిరాజు పట్టణం చేరాడు. అక్కడ ఒక పులి మంచినీళ్ళ బావి దగ్గర అందరినీ మింగుతోంది. ఇది తెలిసి బాలవద్దిరాజు పులిని వెతుక్కుంటూ గుహదగ్గరకే వెళ్ళి దాన్ని చంపాడు.

రాజకుమారిని రక్షించడం: గుడిమీద మొలచిన సంజీవని మొక్క ఆకుల రసం పిండి, చిలుకవాదిపట్నం రాజు కూతురు రాచపుండును నయం చేసి బతికించాడు.

శక్తిని ఓడించడం : నాగిళ్ళపూడి మొదట్లో ఉన్న నయవాది పట్టణం చేరుకోగానే అక్కడ ఫకీరు ఏర్పాటుచేసిన శక్తి బాలవద్దిరాజును అడ్డుకున్నది. దాన్ని చంపబోగా అది భయపడి ఆ బాలుడిని ఫకీరు ఎక్కడ ఉన్నాడో రహస్యం చెప్పి, ఒక మాయల బెత్తం కూడా ఇచ్చింది. అట్టా అతడు ఫకీరుకోటలోకి పోయి తల్లిని కలిశాడు. తల్లిద్వారా ఫకీరు ప్రాణ రహస్యం తెలుసుకొన్నాడు.

సప్త సముద్రాలు దాటడం: గండభేరుండ పక్షిసాయంతో సప్త సముద్రాలు దాటి ఆ బాలుడు పంజరంలో ఉన్న చిలుకను పట్టి తెచ్చాడు.

మాయల ఫకీరు సంహారం : చిలుకను ఫకీరు దగ్గరకు తీసుకు వచ్చాడు. ఫకీరు భయంతో బాలనాగమ్మను విడుదల చేశాడు. ఫకీరు వంటి దుర్మార్గుడు బతికుంటే ఈ లోకానికి చాలా నష్టం అని వజ్రాల చిలుక మెడ విరిచేశాడు బాలరాజు. మాయల ఫకీరు ప్రాణం విడిచాడు.

ప్రశ్న 2.
బాలవద్దిరాజు సప్తసముద్రాలు దాటి మాయల ఫకీరు ప్రాణాలున్న చిలుకను పట్టుకున్నాడు కదా! ఆ చిలుకను దొరికిన చోటనే చంపకుండా ఫకీరు దగ్గరకు ఎందుకు తీసుకొని పోయి ఉంటాడో రాయండి.
జవాబు.
ఆ చిలుకను దొరికిన చోటనే చంపితే మాయల ఫకీరుకు తాను ఎందుకు చనిపోతున్నాడో తెలిసేది కాదు. అంతటి దుర్మార్గుణ్ణి దుర్మార్గంగానే చంపాలని బాలవద్దిరాజు ఆ పని చేసి ఉంటాడు. అంతేకాక మాయల ఫకీరు తన మాయలతో తన తల్లిని బందీగా చేశాడు. తన తాత తండ్రులను రాళ్ళుగా, సైనికులను బూడిదగా మార్చాడు. తన తల్లి విడుదల కావాలన్నా, తన తండ్రి, సైనికులు తిరిగి మనుషులుగా మారాలన్నా అది ఫకీరు వల్లనే సాధ్యపడుతుంది. ఆ చిలుకను దొరికిన చోటనే చంపేస్తే తన తల్లిదండ్రులు గానీ, సైనికులుగానీ విడుదల అయ్యే అవకాశం ఉండదు. అందువల్ల బాలవద్దిరాజు ఆ చిలుకను దొరికిన చోటనే చంపకుండా ఫకీరు దగ్గరకు తీసుకొని పోయి ఉంటాడు.

అర్థాలు

• నూరు = వంద
• ఎకాఎకిన = అకస్మాత్తుగా, తొందరగా, వెంటనే
• కంఠం = మెడ
• నాగేంద్రుడు = నాగుపాము

పర్యాయ పదాలు

• దిక్కు = దిశ వైపు
• తల = శిరస్సు, మూర్ఖం
• తల్లి = అమ్మ, అంబ, జనని, మాత
• తండ్రి = నాన్న, జనకుడు, అయ్య
• రాజు = ప్రభువు, నరపాలుడు, పాలకుడు
• భర్త = పతి, మగడు, నాథుడు
• భార్య = సతి, పెండ్లాము, కళత్రం
• పెండ్లి = వివాహం, కళ్యాణం, పాణిగ్రహణం
• పట్టణం = పురం, నగరం
• అడవి = వనం, కాన, అరణ్యం
• గుడి = కోవెల, దేవాలయం
• సముద్రం = వనధి, వార్ధి, అంబుధి
• పాము = సర్పం, ఉరగం, ఫణి
• పక్షి = విహంగం, ఖగం, అండజం

నానార్థాలు

• దిక్కు = దిశ, శరణం, వైపు
• రాజు = చంద్రుడు, భూపాలుడు
• పన్ను = కప్పం, దంతం

ప్రకృతులు – వికృతులు

• ప్రకృతి – వికృతి
• అటవి – అడవి
• అంబ – అమ్మ
• కథ – కత
• నిద్ర – నిదుర
• రాత్రి – రేతిరి
• రాజు – రేడు
• విద్య – విద్దె
• శక్తి – సత్తి, సత్తువ
• సముద్రం – సంద్రం
• సంతోషం – సంతసం

సంధులు

• రాజ్యమున్నది = రాజ్యము + ఉన్నది
• పడగలెత్తిండు = పడగలు + ఎత్తిండు
• చేతులెత్తి = చేతులు + ఎత్తి
• కావస్తుండగనే = కావస్తు + + ఉండగనే
• తాకీదొచ్చింది = తాకీదు + ఒచ్చింది
• ఇట్లుండగ = ఇట్లు + ఉండగ
• తాళమేసి = తాళము + ఏసి
• చెప్పినట్లు = చెప్పిన + అట్లు
• పెట్టకుంటే = పెట్టాక + ఉంటే
• అయిపోతుందని = అయిపోతది + అని
• చేతికిస్తనని = చేతికి + ఇస్తనని
• ఉన్నదని = ఉన్నది + అని
• బేరానికొచ్చిండు = బేరానికి + ఒచ్చిండు

కలపడం

• నేను + ఆపని = నేనాపని
• వాళ్ళు + అందరు = వాళ్ళందరు
• వాడు + అయ్యిండు = వాడయ్యిండు
• ఇట్లు + ఉండంగా = ఇట్లుండగా
• ముక్కలు + అయింది = ముక్కలయింది
• అయిపోతది + అని = అయిపోతదని
• చేతికి + ఇస్తనని = చేతికిస్తనని
• రహస్యము + అంత = రహస్యమంత
• పొమ్ము + అని = పొమ్మని
• ఉన్నది + అని = ఉన్నదని
• మొదలు + అయ్యింది = మొదలయ్యింది
• బతికించుము + అన్నడు = బతికించుమన్నడు
• విడిచిపెట్టుము + అన్నడు = విడిచి పెట్టుమన్నడు.

1. క్రింది పద్యాన్ని చదివి ఇచ్చిన ప్రశ్నలకు తగిన సమాధానాలు రాయండి.

కష్ట పెట్టబోకు కన్నతల్లి మనసు
నష్ట పెట్టబోకు నాన్న పనులు
తల్లిదండ్రులన్న దైవసన్నిభులురా
లలిత సుగుణజాల తెలుగుబాల

ప్రశ్నలు:
1. వేనికి నష్టం కలిగించకూడదు ?
జవాబు.
నాన్న పనులకు

2. కష్టపెట్టకూడనిది ఏమిటి ?
జవాబు.
కన్న తల్లి మనసు

3. ఎవరు దైవ సమానులు ?
జవాబు.
తల్లిదండ్రులు

4. ఈ పద్యం రాసిన కవి పేరేమిటి ?
జవాబు.
కరుణశ్రీ

5. ఈ పద్యానికి మకుటం ఏమిటి ?
జవాబు.
లలిత సుగుణజాల తెలుగుబాల

II. క్రింది పద్యాన్ని చదివి, దాని క్రింద ఇచ్చిన ప్రశ్నలకు సమాధానాలు రాయండి.

అక్షరంబు వలయు కుక్షిజీవనులకు
నక్షరంబు జిహ్వ కిక్షురసము
అక్షరంబు తన్ను రక్షిచు గావున
నక్షరంబు లోక రక్షితంబు.

ప్రశ్నలు:

1. మానవులకు అవసరమైనది ఏది ?
జవాబు.
అక్షరం కొని

2. అక్షరం జిహ్వకు ఎటువంటిది ?
జవాబు.
చెరుకు రసం వంటిది.

3. అక్షరం దేనిని రక్షిస్తుంది ?
జవాబు.
చదువుకున్న వారిని (తన్ను) రక్షిస్తుంది.

4. ఈ పద్యానికి శీర్షికను సూచించండి.
జవాబు.
‘అక్షరం’ అవసరం.

5. ‘జిహ్వ’ అను పదానికి అర్థం రాయండి.
జవాబు.
జిహ్వ అనగా ‘నాలుక’ అని అర్థం.

III. ఈ క్రింది గద్యాన్ని చదివి, ఏవేని ఐదు ప్రశ్నలు తయారు చేయండి.

“సాహితి సృజనలో అంతర్జాతీయ కీర్తి నందుకొన్న మహాకవి రవీద్రనాథ్ ఠాగూర్. కవిగా, రచయితగా, తత్త్వవేత్తగా, సంగీతజ్ఞుడిగా, చిత్రకారుడిగా బహుముఖ ప్రజ్ఞను ప్రదర్శించారు. వీరి పేరు వినగానే చప్పున స్ఫురించేవి ‘జనగణమన గీతం’, ‘గీతాంజలి’. జనగణమన గీతం భారత జాతీయ గీతంగా గుర్తింపబడింది. బంగ్లాదేశ్ జాతీయ గీతం కూడా వీరి లేఖిని నుండి వెలువడినదే. ఇలా రెండు జాతీయ గీతాలనందించిన కవిగా, అపూర్వ చరిత్రను సృష్టించారు. “శాంతినికేతన్” పేరున విద్యాలయాన్ని స్థాపించి ‘గురుదేవుడు’గా కీర్తింపబడ్డారు.

ప్రశ్నలు:

1. సాహిత్య సృజనలో అంతర్జాతీయ కీర్తిని అందుకున్న వారు ఎవరు ?
2. బంగ్లాదేశ్ జాతీయ గీతాన్ని రాసింది ఎవరు ?
3. రవీంద్రుడు స్థాపించిన విద్యాలయం ఏది ?
4. రవీంద్రుని బిరుదు ఏమి ?
5. ఠాగూర్ రచించిన ఏవేని రెండు ప్రసిద్ధ రచనలు ఏవి ?

IV. పర్యాయపదాలు

గీత గీసిన పదాల ‘పర్యాయపదాలు గుర్తించండి.

11. ఏ దిక్కూ లేని వారికి భగవంతుడే రక్ష.
(A) చోటు, స్థలం
(B) ఇల్లు, గృహం
(C) దిశ, వైపు
(D) నీరు, జలం
జవాబు.
(C) దిశ, వైపు

12. తల్లి, తండ్రి, గురువు – వీరి ముగ్గురి ఋణమూ ఎప్పటికీ తీర్చుకోలేము.
(A) జనకుడు, పిత
(B) వృద్ధుడు,ముదుసలి
(C) తాత, నాయన
(D) ఉపాధ్యాయుడు, గురువు
జవాబు.
(A) జనకుడు, పిత

13. మన భారతీయుల వివాహం అనే సంప్రదాయం ప్రపంచ ప్రజలకు ఆదర్శప్రాయం.
(A) ఇల్లు, గృహం
(B) కులం, గుణం
(C) మతం, గౌరవం
(D) పెండ్లి, కళ్యాణం
జవాబు.
(D) పెండ్లి, కళ్యాణం

14. దేహాన్ని దేవాలయం గానూ, అందులో ఉండే జీవుణ్ణి దేవుడిగానూ విజ్ఞులు పోలుస్తారు.
(A) విద్యాలయం, బడి
(B) గుడి, కోవెల
(C) ఒడి, మడి
(D) మడి, ఆయకట్టు
జవాబు.
(B) గుడి, కోవెల

V. ప్రకృతి – వికృతులు

గీత గీసిన వాటికి ప్రకృతి/వికృతులను గుర్తించండి.

15. అమ్మను మించిన దైవం లేదు.
(A) కొమ్మ
(B) గుమ్మ
(C) బొమ్మ
(D) అంబ
జవాబు.
(D) అంబ

16. పగటికి రాజు సూర్యుడైతే రాత్రికి రాజు చంద్రుడు.
(A) నక్తం
(B) రాతిరి
(C) చీకటి
(D) అంధకారం
జవాబు.
(B) రాతిరి

17. విద్య లేని వాడు వింత పశువు.
(A) చదువు
(B) సంధ్య
(C) విద్దె
(D) కూలి
జవాబు.
(C) విద్దె

18. ఎంత కొండలమీద ప్రవహించినా నదులు అన్నీ చివరికి సముద్రంలో కలిసేవే.
(A) సంద్రం
(B) వారధి
(C) వారిధి
(D) కడలి
జవాబు.
(A) సంద్రం

VI. వ్యాకరణాంశాలు

19. తెలంగాణలో బాలనాగమ్మ కథ బాగా పేరు పొందిన కథ – ఇందులో ద్విత్వాక్షరం ఏది ?
(A) థ
(B) మ్మ
(C) రా
(D) పొం
జవాబు.
(B) మ్మ

20. కింది వాటిలో పరుషాక్షరం ఏది ?
(A) ప
(B) య
(C) మ
(D) గ
జవాబు.
(A) ప

21. బాలవద్దిరాజు తన తల్లిదండ్రులను రక్షించడం కొఱకు ఎన్నో సాహసాలు చేశాడు. గీత గీసినది ఏ విభక్తి ?
(A) ప్రథమ
(B) ద్వితీయా
(C) తృతీయా
(D) చతుర్థి
జవాబు.
(D) చతుర్థి

22. ఓ, ఓరి, ఓయి, ఓసి అనే ప్రత్యయాలకు ఏమని పేరు ?
(A) ప్రథమా
(B) ద్వితీయా
(C) సంబోధన ప్రథమా
(D) షష్ఠీ
జవాబు.
(C) సంబోధన ప్రథమా

VII. సంధులు

విడదీయడం – కింద గీత గీసిన పదాలను విడదీయండి.

23. పరోపకారులైన మానవులకు చేతులెత్తి మొక్కవచ్చు.
(A) చేయి + ఎత్తి
(B) చేతి + ఎత్తి
(C) చేతులు + ఎత్తి
(D) చేతులను + ఎత్తి
జవాబు.
(C) చేతులు + ఎత్తి

24. ప్రతిదీ ఎదుటి వాళ్ళు చెప్పినట్లు చేయడం వ్యక్తిత్వం అనిపించుకోదు.
(A) చెప్పిన + అట్లు
(B) చెప్పు + అట్లు
(C) చెబుతాను + ఇట్లు
(D) చెప్పిన + ట్లు
జవాబు.
(A) చెప్పిన + అట్లు

25. సంపద ఉన్నదని మిడిసిపడటం గొప్ప వారి లక్షణం కాదు.
(A) ఉన్నది + ని
(B) ఉన్నది + అని
(C) ఉన్న + అని
(D) ఉంది + అని
జవాబు.
(B) ఉన్నది + అని

కలపడం – కింది పదాలను కలపండి.

26. వాళ్ళు + అందరు
(A) వాళ్ళందర
(B) వాళ్ళందరు
(C) వాళ్ళే అందరు
(D) వాళ్ళందరితోనూ
జవాబు.
(B) వాళ్ళందరు

27. ఉన్నది + అని
(A) ఉందని
(B) ఉన్నదంటూ
(C) ఉంటే ఉంది
(D) ఉన్నదని
జవాబు.
(D) ఉన్నదని

28. మీద + ఎక్కి
(A) మీదెక్కి
(B) మీద మీద
(C) పైపైన
(D) మీద కాక
జవాబు.
(A) మీదెక్కి

పాఠం ఉద్దేశం:

జానపద కథలను విని లేదా చదివి ఆబాలగోపాలం ఆనందిస్తారు. తెలంగాణాలో అనేకమైన ప్రసిద్ధిచెందిన జానపద కథలున్నాయి. వాటిలో బహుళ ప్రజాదరణ పొందిన జానపదకథ ‘బాలనాగమ్మ కథ’. ఈ అద్భుత కథ అనేక జానపద కళారూపాల్లో ప్రదర్శింపబడి ప్రజల మనస్సుల్లో స్థిరంగా నాటుకొని పోయింది. దాని గురించి తెలపడమే ఈ పాఠం ఉ ద్దేశం.

ప్రవేశిక:

కథలలో జానపద కథలు ప్రత్యేకమైనవి. మానవాతీత శక్తులు, తంత్రాలు, సాహస కథనాలు ఈ కథలను నడిపిస్తాయి. అందుకే పిల్లలు ఆ కథలంటే చెవికోసుకుంటారు. చిన్నవాడైన బాలవద్ది రాజు తన తల్లిదండ్రులైన బాలనాగమ్మ, కార్యవద్దిరాజులకు వచ్చిన ఆపదను తొలగించేటందుకు చేసిన సాహసమే ఈ కథ. ఆ జానపదకథను ఇప్పుడు మనం
తెలుసుకుందాం.

నేనివి చేయగలనా ?

• నాకు తెలిసిన ఒక జానపదకథను సొంతమాటల్లో చెప్పగలను. అవును / కాదు
• పాఠం ఆధారంగా పాత్రల స్వభావాన్ని గురించి పట్టికలో రాయగలను. అవును / కాదు
• బాలనాగమ్మ కథను సొంత మాటల్లో రాయగలను. అవును / కాదు
• పాఠం ఆధారంగా సంభాషణలు రాయగలను. అవును / కాదు

TS Board 6th Class Science Guide Telangana 10th Lesson Changes Around Us Textbook Questions and Answers.

Changes Around Us – TS 6th Class Science 10th Lesson Questions and Answers Telangana

Improve Your Learning

Question 1.
Is the change of ice into water a temporary or permanent change ? Explain. (Conceptual Understanding) 4 M
Answer:
Explanation : The change of ice into water is a temporary change. It is not a permanent change. It is only a physical change.

Reason: Here, the cause of change is ‘heat’. When we remove the cause of change (heat) the process gets reversed. It means, when we cool water (or remove heat from water), it changes again to ice. So it is a temporary change.

Question 2.
How do you know that rusting of iron is a change ?
Answer:
When iron rusts (Conceptual Understanding) 4 M

1. its colour changes. The dull greyish iron changes to reddish brown
2. the smooth metal surface becomes quite rough
3. particles of rusted metal detach from the metal surface. These are all the physical changes we observe, when iron rusts.

Question 3.
If a raw egg is boiled in water, what changes do you notice in it ? If you are given two eggs, can you determine which one is boiled and which one is not ? Explain. (Conceptual Understanding) 2 M
Answer:
Raw egg possesses more density than boiled egg. When raw egg is boiled, naturally its density decreases. When we shake a raw egg, we feel the fluid moving inside.

Question 4.
Name five changes you notice in your surroundings. Classify them as natural or man-made changes. (Conceptual Understanding) 2 M
Answer:

Question 5.
Choose incorrect statements from the following and rewrite them correctly: (Conceptual Understanding) 4 M
Answer:

Question 6.
Some changes are listed below, classify them as temporary and permanent. (Conceptual Understanding) 4 M
Answer:

Question 7.
We use clay to make idols. Can we get back clay from the idol ? What type of change is it ? Explain. (Conceptual Understanding) 2 M
Answer:
If only clay is used to make idols, we can get back clay from the idol. The idol is soaked in water for sometime. Again we get back the clay. So it is a temporary change.
Eg : Ganapathi idol is made from clay.

Question 8.
Carpenter made a chair using wood, what type of change is it ? (Conceptual Understanding) 2 M
Answer:
From a raw wood, carpenter makes a chair. The raw wood is often cut, chiselled and polished for the purpose. So from this finished wood, we cannot get back the original raw wood. So the change is a permanent change.

Question 9.
Rafi said that “Flour from Rice / Wheat is a man made change.” He wants to make a list of examples of this kind of change, help him to expand his (Asking questions and making hypothesis) 2M
Answer:
Some man-made changes:

1. Flour from rice
2. Juice from lemons
3. Cream from milk
4. Butter milk from curd.
5. Tea from tea leaves.
6. To peel an orange.

Question 10.
Select a plant in your house / school observe and record changes keeping in view height of plant, number and size of leaves and flowers etc., over a period of 2 months. Display your observations. (Experimentation and Field investigation) 2M
Answer:
I have observed the guava plant. It grew in size and height. The number of leaves increased in the period of two months and their size also increased.

Question 11.
What will happen if a decorative colour paper is dipped in water ? Predict the possible changes. Verify your predictions by doing experiments and write down the steps of the process. (Experimentation and Field investigation)2 M
Answer:

1. The paper is dipped in water.
2. The colour fades.
3. The paper loses stiffness and turns to a pulp.
4. The paper becomes useless.

Question 12.
Write various steps involved in making ghee from milk, what changes do you find, during this process ? (Experimentation andfield investigation) 8M
Answer:
Production of ghee from milk involves various stages.
Stage 1 : Milk changing to curd: (Curdling of milk) : Milk is heated gently to boiling temperature and allowed to cool. To the warm milk, a very small quantity of curd is added and stirred well. The vessel is kept undisturbed for a few hours. Then a white semi-solid mass appears in the vessel. It is curd.

Observed change:
There is a slight difference in colour from milk to curd. Milk is slightly sweet and curd is slightly sour in taste.

Stage 2 : Butter from curd: Sufficient water is added to the curd. It is well churned. Butter forms and floats over the liquid. The butter is hand-picked.

Observed change : Butter is a semi-solid mass. It separates from the butter milk.

Stage 3 : Butter to ghee: The butter is heated on a low flame for sometime. When we notice the smell of ghee we stop further heating. Ghee is formed.

Change observed : Semi solid butter is changed into ghee in liquid state which has a characteristic fragrance on heating.

Stage 4 : Separation of ghee from the residue: The mass is allowed to cool. Then it is filtered using a clean cloth. Residue is left over in the cloth. Ghee is collected in the vessel. All the changes involved in making ghee from milk are ermanent changes. They are all irreversible.

Question 13.
Observe the following table and answer the questions given below. (Information skills and projects) 8 M
Answer:

i) Which month had maximum rainfall ?
Answer:
August.

ii) Which season occurs in the month of August ? How can you support your answer ?
Ans.
Rainy season. The rainfall is heavy (39.12 mm) in the month of August.

iii) In which month is the duration of day minimum ? What could be the reason for this ?
Answer:
In the month of January, the duration of day is minimum (17.12 – 6.50 = 10.22 hrs.) It is winter season. The sun rises late and sets earlier.

iv) Do you find any relation between sunrise and seasons ?
Answer:
Summer (April): Sun rises quite early.
Rainy season (August): Sun rises early.
Winter season (January): Sun rises quite late

v) What changes can you identify from January to August ?
Answer:
The following changes are identified from January to August.

1. Day temperature : Minimum in January, maximum in April and again fall in August to a lower value.
2. Rainfall: Very very poor in January, almost nil in April and maximum in August.
3. Length of the day : Increases from January to April and then decreases in August. It is minimum in January and maximum in April.
4. Change of seasons:
   January – Winter season
   April – Summer season
   August – Rainy season
   Thus the seasons change from January to August.

Question 14.
Farha wondered “How could it be possible for the nature to bring changes in seasons periodically”. Can you add some changes like this. How will you explain them ? (Appreciation and Aesthetic sense / values) 2 M
Answer:
It is wonderful to see so many periodic changes in nature. A few of them are :

1. A day returns periodically after 24 hours.
2. The week returns periodically after 7 days.
3. A month returns periodically after 30 days.
4. A year returns periodically after 365 days and so on.
5. Trees getting new leaves, shedding off ripen leaves, flowering, fruiting is another seasonal change.

Question 15.
Sita wondered and felt very happy to see the beauty of the fields and insects like twinkling beetles (Arudra) during rainy season in their village. Can you list some such changes which make you wonder and feel happy? (Application to daily life concern to biodiversity) 2M
Answer:
In rainy season, the lakes and ponds overflow with water. There is plenty of water every where. The fields are green and trees are loaded with fruits. Everywhere there is plenty of food available. The buffaloes, oxes, goats find enough grass to fill their bellies. Every living being feels satisfied. There is no dearth of food.

TS 6th Class Science 10th Lesson Notes – Changes Around Us

• Some changes take place naturally and some changes are initiated by human beings.
• Some of the naturally occurring changes are : Change of seasons, sunrise and sunset, ripening of fruits, blooming of flowers, sprouting of seeds, withering of trees etc.
• Many natural changes take place in our body. Nails grow, hair grows, body – weight changes, etc.
• Classification of changes is also made based on various indicators of change like the change in state, change in colour, change in size, change in taste etc.
• Changes : In our daily life we notice many changes around us.
• Change in state : A change that occurs physically is called change in state.
  
• Duration of day : Duration of day changes from season to season. Eg: In winter duration of the days shorter and in summer duration of days are longer.
• Indicators of change : There will be many indicators of changes to show that a change takes place.
• Slow/fast change : Changes can be classified in many ways. Slow change. Eg: Rusting of iron Fast change : Electric bulb ON and OFF
• Temporary/ Permanent Change : A change that can easily be reversed is a temporary change. : Eg : water ⇌ice,
  A change which can not be reversed is a permanent change. Eg : milk → curd
• Natural / man – made change : A change that takes place naturally is called natural change. Eg : change of seasons, growth of plant. A change which is initiated by human beings is called man-made change. Eg: rice to cooked rice.

Telangana SCERT 6th Class Hindi Study Material Telangana Pdf 10th Lesson चुक्की और जब्बार Textbook Questions and Answers.

TS 6th Class Hindi 10th Lesson Questions and Answers Telangana चुक्की और जब्बार

सुनो-बोलो :

प्रश्न 1.
छुट्टी के दिन तुम क्या-क्या करते हो ?
उत्तर :
छुट्टी के दिन मैं देर से उठता हूँ। कुछ देर के लिए पढता हूँ। टी.वी. देखता हूँ। माँ की सहायता करता हूँ और खूब खेलता हूँ।

प्रश्न 2.
रामू काका ने रस्सी से झूला बाँधा। रस्सी से और क्या-क्या कर सकते हैं ?
उत्तर :
रस्सी पर कपडे सुखा सकते हैं। पर्वत पर चढ़ सकते हैं। लकडियों को बाँध सकते हैं। कुएँ से पानी निकाल सकते हैं।

प्रश्न 3.
खेलते समय यदि तुम्हारे साथी को चोट लग जाये, तो तुम क्या करोगे ?
उत्तर :
खेलते समय यदि मेंरे साथी को चोट लगी तो पहले मैं चोट के स्थान पर कपडा बाँध दूँगा फिर डाँक्टर के पास ले जाऊँगा।

पढ़ो :

प्रश्न 1.
बच्चे क्या खाना चाहते थे ?
उत्तर :
बच्चे आम खाना चाहते थे ।

प्रश्न 2.
झूले से कौन गिर गयी ?
उत्तर :
चुक्की झूले से गिर गई ।

अ. नीचे दिये गये द्वित्वाक्षर पाठ में पहचानिए और उन पर ‘◯’ चुक्की और जब्बार लगाइए।

उत्तर :

आ. पाठ में आये द्वित्वाक्षर वाले शब्द तालिका में सही जगह लिखो।

उत्तर :

इ. नीचे दिये गये शब्द पढ़ो।

जानते हो! ये सारे शब्द एक जैसे दो वेणों के मेल से बने हैं। इन्हें दुवित्वाक्षर कहते हैं।

ई. वाक्य पढ़ो। कक्षा सें सुनाओ।

बच्चे दिल के सच्चे। दिल के सच्चे बच्चे। सच्चे दिल के बच्चे।

लिखो :

अ. सुंदर अक्षरों में लिखो।

आ. इन प्रश्नों के उत्तर लिखो।

प्रश्न 1.
रामू काका ने क्या किया?
उत्तर :
रम् काका आम के पेड पर चढकर डाली जोर से हिलाने लगे।

प्रश्न 2.
जब्बार ने चुक्की को क्या समझाया ?
उत्तर :
जब्दार ने चुक्की को समझाया कि खेल में चोट लगती ही रहती है। बहाटुग बच्चे गेते नहीं।

प्रश्न 3.
तुम किस दिन ज़्यादा खेलते हो ?
उत्तर :
मैं हर दिन शाम को पाठशाला से आने के बाद खेलता हूँ।

इ. नीचे दिये गये वर्ण मिलाकर नये शब्द बनाओ। लिखो।

उत्तर :

ई. चित्र देखकर अपने विचार लिखो।

उत्तर :
सुबह हुआ। गवि उठकर बिस्तर पर बैठ गया। वह खिडकी से बाहर टेखने लगा। बाहर सूग्ज और पेडे को देखने लगा ।

अभ्यासकार्य :

1. निम्नलिखित गद्यांश का वाचन कीजिए। प्रश्नों के जवाब दीजिए।
క్రింది కవిత్వం చదవండి. ప్రశ్నలకు జవాబులు వ్రాయండి.
कल हम मेला देखने जाएँगे। मेले में क्या होता है? इसमें दुकानें लगती हैं। दुकानों में क्या मिलता है? दुकानों में खिलौने मिलते हैं। गुब्बारे मिलते हैं। मिठाईयाँ मिलती हैं। मेले में बडे-बडे झूले होते हैं। मेले में हाथी, ऊँट, भालू और बंदर भी होते हैं।

प्रश्न 1.
कल हम क्या देखने जाएँगे?
1) मेला
2) उत्सव
3) सिनेमा
उत्तर :
1) मेला

प्रश्न 2.
इसमें क्या लगती हैं?
1) सिनेमा
2) भीड
3) दुकानें
उत्तर :
3) दुकानें

प्रश्न 3.
दुकानों में क्या मिलता है?
1) चीजें
2) खिलौन
3) पैसे
उत्तर :
2) खिलौन

प्रश्न 4.
मेले में बडे-बडे क्या होते हैं?
1) झूले
2) भीड
3) लोग
उत्तर :
1) झूले

प्रश्न 5.
मेले में हाथी, ऊँट, भालू और क्या होते हैं?
1) मिठाईयाँ
2) बंदर
3) पानी
उत्तर :
2) बंदर

सारांश-సారాంశం :

छुट्टी का दिन था।
बच्चे आम खाना चाहते थे।
मुन्नी सभी बच्चों के साथ
अपने रामू काका के घर गयी।
बे बच्चों को बहुत चाहते थे।

భావం : అది సెలవుదినం. ఏిల్లలు మామిడి పండ్లు తినాలనుకున్నారు. మున్ని అందరు పిల్లలతో తన బాబాయి రాము ఇంటికి వెళ్ళింది. అతన్కి పిల్లలంటే చాలా ఇష్టం.

It was a holiday. Children planned to eat mangoes. Munni went to her uncle Ramu’s place with her friends. He likes children very much.

रामू काका आम के पेड़ पर चढ गया।
डाली जोर से हिलाने लगा।
टप-टप आम गिर पड़े।
बच्चे खुशी से चिल्ला उटे –
“बाह! बाह! कितने सारे आम गिरे हैं।”

భావం : రాము బాబాయి మామిడి చెట్లుపైకి ఎక్కాడు. కొమ్మ వేగంగా ఊగుతోంది. టపటపమని మామిడి పళ్ళర రాలి పడాయి. పిల్లలు సంతోషంతో అరిచారు. బలే! బలే ! ఎన్ని మామిడిపళ్ళు పడ్డాయో.

Uncle Ram climbed mango tree. Branch was moving very fast. Magoes (fell down) dropped one after another. Children shouted with happiness. ‘Oh’ so many mangoes fell down.

निम्मी ने छप्पर से रस्सी उतारी।
रामू काका ने रस्सी पेड़ की डाली
से बाँध दी।
बच्चे झूला झूलने लगे। चुक्की झूले से
गिर गयी और रोने लगी।
ज्ब्बार बोला
‘खेल में चोट तो लगती ही रहती है।
बहादुर बच्चे रोते नहीं।

భావం : నిమ్మి చూరు నుండి తాడు దింపింది. రాము బాబాయి తాడును చెట్టు కొమ్మకు కట్టాడు. పిల్లలు ఊయల ఊగడం మొదలు పెట్టారు. చుక్కీ ఊయలలోంచి కింద పడిపోయి ఏడవసాగింది. జబ్బ్ర అన్నాడు ఆటల్లో దెబ్బలు తగులుతూనే ఉంటాయి. ధైర్యం గల పిల్లలు ఏడవరు.

Nimmi brought rope from thatched roof. Ram tied this rope to branch of a tree. Children started swinging. Chukki fell down from the swing started crying. Zabbar consoled her saying that it is very common to get hurt while playing. So brave children never cry for such things.

शब्दार्थ (అర్ధములు) (Meanings) :

वचन :

एक बचन :
छुटटी – సెలవు
बच्चा – పిల్లవాడు –
पेड़ – చెట్ట
ग्सी – తాడు
आम – మామిడిపండు

बहुबचन :
छुटिटयाँ – సెలవులు
बच्चे – పిల్లలు
पेड़ – చెట్లు
रस्सियाँ – తాళ్ళు
आम – మామిడి పళ్ళు

विलोम शब्द :

बहुत – ఎక్కువ × कम – తక్కువ
गोना – ఏడ్చుట × हँसना – నవ్వుట
चढ़ना – ఎక్కుట × उतर्ना – దిగుట
गिग्ना – పడుట × उठना – లేచుట
खुशी – సంతోషం × गम / दु:ख – దుఃఖం
बहादुर – ధైర్యవంతుడు × कायर / डरपोंक – పిరికివాడు